अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्था (AIIMS), नवी दिल्ली येथे १२ नोव्हेंबर २०२६ रोजी भारतातील पहिली खुली गर्भस्थ शस्त्रक्रिया (Open Fetal Surgery) करण्यात आली. गर्भावस्थेच्या २५ व्या आठवड्यात गर्भातील बाळाच्या पाठीच्या कण्यातील गंभीर दोषावर गर्भाशयातच शस्त्रक्रिया करण्यात आली. ही कामगिरी भारतातील गर्भवैद्यकशास्त्र (Fetal Medicine) आणि बालमज्जातंतूशल्यचिकित्सा (Paediatric Neurosurgery) क्षेत्रातील महत्त्वाचा टप्पा आहे.
महत्त्वाचे तथ्य तक्ता (Quick Facts Matrix)
| घटक | तपशील |
|---|---|
| ऐतिहासिक कामगिरी | भारतातील पहिली खुली गर्भस्थ शस्त्रक्रिया |
| संस्था | AIIMS, नवी दिल्ली |
| शस्त्रक्रियेचा दिनांक | १२ नोव्हेंबर २०२६ |
| शस्त्रक्रियेचे ठिकाण | न्यूरोसायन्सेस सेंटर, AIIMS दिल्ली |
| गर्भावस्थेचा कालावधी | २५ वा आठवडा |
| शस्त्रक्रियेचा कालावधी | सुमारे ६ तास |
| संबंधित आजार | स्पायना बिफिडा (Spina Bifida) |
| विशिष्ट दोष | लुंबोसॅक्रल मायलोमेनिंगोसील (Lumbosacral Myelomeningocele) |
| सहभागी वैद्यकीय पथक | ३० पेक्षा अधिक डॉक्टर व आरोग्य कर्मचारी |
| आर्थिक तरतूद | जननी शिशु सुरक्षा कार्यक्रमांतर्गत (JSSK) मोफत |
सविस्तर परीक्षाभिमुख विश्लेषण
१. शस्त्रक्रियेची पार्श्वभूमी व उद्दिष्ट
- गर्भातील बाळाच्या पाठीच्या कण्यामध्ये गंभीर जन्मजात दोष (Congenital Defect) आढळला होता.
- पारंपरिक पद्धतीमध्ये अशा दोषावर बाळाच्या जन्मानंतर शस्त्रक्रिया केली जाते.
- या प्रकरणात गर्भाशयातच शस्त्रक्रिया करून उघड्या अवस्थेतील मज्जातंतूंचे संरक्षण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
- या शस्त्रक्रियेमुळे पुढील मज्जासंस्थेची हानी कमी करणे आणि निवडक प्रकरणांमध्ये बाळाचे न्यूरोलॉजिकल परिणाम सुधारणे हे उद्दिष्ट आहे.
२. शस्त्रक्रियेची ठळक वैशिष्ट्ये
- दिनांक: १२ नोव्हेंबर २०२६.
- गर्भावस्थेचा कालावधी: २५ आठवडे.
- कालावधी: सुमारे ६ तास.
- पूर्वतयारी: पाच आठवड्यांपेक्षा अधिक काळ बहुविद्याशाखीय नियोजन (Multidisciplinary Planning).
- वैद्यकीय पथक: ३० पेक्षा अधिक डॉक्टर व परिचारिका.
- तंत्रज्ञान: उच्च क्षमतेची सूक्ष्मदर्शक यंत्रणा (High-end Microscopy) आणि सतत अल्ट्रासोनोग्राफी (Ultrasonography) मार्गदर्शन.
- आर्थिक सहाय्य: जननी शिशु सुरक्षा कार्यक्रम (Janani Shishu Suraksha Karyakram – JSSK) अंतर्गत शस्त्रक्रिया मोफत करण्यात आली.
३. संबंधित आजार : स्पायना बिफिडा (Spina Bifida)

- स्पायना बिफिडा हा मज्जानलिका दोष (Neural Tube Defect – NTD) प्रकारातील जन्मजात विकार आहे.
- गर्भाच्या विकासादरम्यान मज्जानलिका पूर्णपणे बंद न झाल्यामुळे हा दोष निर्माण होतो.
- या आजाराच्या गंभीर प्रकारात पाठीच्या कण्यातील मज्जारज्जू (Spinal Cord) आणि त्याचे आवरण बाहेर आलेले असते.
- यामुळे अर्धांगवायू (Paralysis), मूत्राशय व आतड्यांच्या कार्यातील समस्या आणि जलशीर्ष (Hydrocephalus) यांसारख्या गुंतागुंती निर्माण होऊ शकतात.
स्पायना बिफिडाचे प्रमुख प्रकार:
| प्रकार | वैशिष्ट्य |
|---|---|
| स्पायना बिफिडा ऑकल्टा (Spina Bifida Occulta) | तुलनेने सौम्य प्रकार; बाह्य लक्षणे अनेकदा दिसत नाहीत |
| मेनिंगोसील (Meningocele) | मज्जारज्जूच्या आवरणाचा फुगा बाहेर येतो |
| मायलोमेनिंगोसील (Myelomeningocele) | मज्जारज्जू व त्याचे आवरण बाहेर येतात; सर्वाधिक गंभीर प्रकार |
विशेष मुद्दा: AIIMS दिल्ली येथे करण्यात आलेली शस्त्रक्रिया लुंबोसॅक्रल मायलोमेनिंगोसील या स्पायना बिफिडाच्या गंभीर प्रकारासाठी होती.
४. गर्भस्थ शस्त्रक्रियेचे महत्त्व (Open Fetal Surgery)
- गर्भस्थ शस्त्रक्रियेमध्ये (Fetal Surgery) गर्भाशयात असलेल्या गर्भावर जन्मापूर्वीच शस्त्रक्रिया केली जाते.
- खुल्या गर्भस्थ शस्त्रक्रियेमध्ये (Open Fetal Surgery) गर्भाशय उघडून गर्भातील दोष दुरुस्त केला जातो.
- या उपचारामुळे निवडक प्रकरणांमध्ये मज्जारज्जूचे पुढील नुकसान कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
- ही शस्त्रक्रिया पूर्ण उपचार किंवा आजारातून हमखास बरे होण्याची हमी नाही. शस्त्रक्रियेनंतरही दीर्घकालीन वैद्यकीय देखरेख आवश्यक असू शकते.
५. संबंधित सरकारी योजना : जननी शिशु सुरक्षा कार्यक्रम (JSSK)
| घटक | माहिती |
|---|---|
| योजनेचे नाव | जननी शिशु सुरक्षा कार्यक्रम (JSSK) |
| प्रारंभ | जून २०११ |
| संबंधित मंत्रालय | केंद्रीय आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय |
| प्रमुख उद्देश | गर्भवती महिला व आजारी नवजात बालकांना सार्वजनिक आरोग्य संस्थांमध्ये मोफत आरोग्यसेवा |
| प्रमुख सुविधा | मोफत औषधे, तपासण्या, उपचार, आहार व वाहतूक सुविधा |
विशेष संदर्भ: AIIMS दिल्लीतील ही शस्त्रक्रिया JSSK अंतर्गत कुटुंबासाठी विनामूल्य करण्यात आली.
६. प्रतिबंधात्मक उपाय : फॉलिक अॅसिड (Folic Acid)
- फॉलिक अॅसिड हे व्हिटॅमिन B9 चे स्वरूप आहे.
- गर्भधारणेपूर्वी आणि गर्भधारणेच्या सुरुवातीच्या काळात पुरेसे फॉलिक अॅसिड घेणे मज्जानलिका दोषांचा (Neural Tube Defects) धोका कमी करण्यास मदत करते.
- गर्भधारणेनंतर साधारण २८ दिवसांच्या आत मज्जानलिका बंद होण्याची प्रक्रिया पूर्ण होते.
- त्यामुळे गर्भधारणेपूर्व आरोग्यविषयक समुपदेशन आणि फॉलिक अॅसिडचे महत्त्व अधोरेखित होते.
MPSC परीक्षा विशेष : ट्रॅप आणि महत्त्वाचे मुद्दे
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे
संभाव्य फसवे मुद्दे
| संभाव्य गोंधळ | योग्य माहिती |
|---|---|
| शस्त्रक्रिया कुठे झाली? | AIIMS, नवी दिल्ली |
| शस्त्रक्रिया कधी झाली? | १२ नोव्हेंबर २०२६ |
| गर्भावस्थेचा कालावधी | २५ आठवडे |
| संबंधित आजार | स्पायना बिफिडा |
| सर्वाधिक गंभीर प्रकार | मायलोमेनिंगोसील |
| आर्थिक सहाय्य | JSSK अंतर्गत मोफत |
लक्षात ठेवण्यासारखे बारकावे
- ही भारतातील पहिली खुली गर्भस्थ शस्त्रक्रिया आहे; जगातील पहिली गर्भस्थ शस्त्रक्रिया नाही.
- मायलोमेनिंगोसील हा स्पायना बिफिडाचा सर्वाधिक गंभीर प्रकार आहे.
- शस्त्रक्रिया गर्भाशयातच करण्यात आली; जन्मानंतर नाही.
- JSSK ही आरोग्यविषयक योजना आहे; ती विमा योजना नाही.
- गर्भस्थ शस्त्रक्रियेमुळे सर्व रुग्ण पूर्णपणे बरे होतील, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.
एका दृष्टिक्षेपात उजळणी (High-Yield One-Liners)
- भारतातील पहिली खुली गर्भस्थ शस्त्रक्रिया – AIIMS, नवी दिल्ली.
- शस्त्रक्रियेचा दिनांक – १२ नोव्हेंबर २०२६.
- गर्भावस्थेचा कालावधी – २५ आठवडे.
- शस्त्रक्रियेचा कालावधी – सुमारे ६ तास.
- संबंधित आजार – स्पायना बिफिडा (Spina Bifida).
- स्पायना बिफिडाचा गंभीर प्रकार – मायलोमेनिंगोसील (Myelomeningocele).
- शस्त्रक्रियेचा खर्च – जननी शिशु सुरक्षा कार्यक्रम (JSSK) अंतर्गत मोफत.
सराव प्रश्न (Exam-Standard Practice MCQs)
प्रश्न १. भारतातील पहिली खुली गर्भस्थ शस्त्रक्रिया कोणत्या संस्थेत करण्यात आली?
A) PGIMER, चंदीगड
B) AIIMS, नवी दिल्ली
C) CMC, वेल्लोर
D) JIPMER, पुदुच्चेरी
योग्य उत्तर : B) AIIMS, नवी दिल्ली
स्पष्टीकरण: १२ नोव्हेंबर २०२६ रोजी AIIMS दिल्ली येथे २५ आठवड्यांच्या गर्भावस्थेत ही शस्त्रक्रिया करण्यात आली.
प्रश्न २. स्पायना बिफिडा (Spina Bifida) संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.
- हा मज्जानलिका दोषांचा (Neural Tube Defects) एक प्रकार आहे.
- मायलोमेनिंगोसील हा त्याचा सर्वाधिक गंभीर प्रकार आहे.
- हा विकार केवळ जन्मानंतरच निर्माण होतो.
योग्य पर्याय निवडा.
A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) सर्व विधाने
योग्य उत्तर : A) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण: स्पायना बिफिडा हा गर्भाच्या विकासादरम्यान निर्माण होणारा जन्मजात दोष आहे. मायलोमेनिंगोसील हा त्याचा सर्वाधिक गंभीर प्रकार आहे.
प्रश्न ३. जननी शिशु सुरक्षा कार्यक्रम (JSSK) कोणत्या मंत्रालयाशी संबंधित आहे?
A) महिला व बालविकास मंत्रालय
B) सामाजिक न्याय व अधिकारिता मंत्रालय
C) आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय
D) ग्रामीण विकास मंत्रालय
योग्य उत्तर : C) आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय
स्पष्टीकरण: JSSK हा केंद्रीय आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाचा कार्यक्रम आहे. याचा उद्देश गर्भवती महिला आणि आजारी नवजात बालकांना सार्वजनिक आरोग्य संस्थांमध्ये मोफत सेवा उपलब्ध करून देणे हा आहे.
प्रश्न ४. गर्भधारणेदरम्यान फॉलिक अॅसिडचे (Folic Acid) महत्त्व काय आहे?
A) रक्तातील साखर नियंत्रित करणे
B) मज्जानलिका दोषांचा धोका कमी करणे
C) रक्तदाब वाढविणे
D) हाडांची झीज रोखणे
योग्य उत्तर : B) मज्जानलिका दोषांचा धोका कमी करणे
स्पष्टीकरण: फॉलिक अॅसिड (व्हिटॅमिन B9) गर्भाच्या मज्जानलिकेच्या योग्य विकासासाठी महत्त्वाचे आहे. गर्भधारणेपूर्वी आणि सुरुवातीच्या काळात त्याचे पुरेसे सेवन केल्याने Neural Tube Defects चा धोका कमी होतो.