संयुक्त राष्ट्र हवामान बदल परिषद 2026 (COP31) ही 9 ते 20 नोव्हेंबर 2026 या कालावधीत अंताल्या, तुर्कस्तान येथे आयोजित करण्यात येणार आहे. या परिषदेचे यजमानपद तुर्कस्तानकडे असून ऑस्ट्रेलियाचे हवामान बदल व ऊर्जा मंत्री ख्रिस बोवेन यांच्याकडे हवामानविषयक आंतरराष्ट्रीय वाटाघाटींचे नेतृत्व सोपविण्यात आले आहे.
COP31 च्या आयोजनात तुर्कस्तान आणि ऑस्ट्रेलिया यांच्यात झालेली जबाबदाऱ्यांची विभागणी ही या परिषदेची महत्त्वाची वैशिष्ट्यपूर्ण बाब आहे. हवामान बदल, जागतिक तापमानवाढ, स्वच्छ ऊर्जा संक्रमण आणि पॅरिस कराराच्या अंमलबजावणीच्या दृष्टीने ही परिषद महत्त्वाची आहे. अधिकृत स्रोत
COP31 : महत्त्वाची माहिती
| घटक | माहिती |
|---|---|
| परिषदेचे नाव | 31st Conference of the Parties (COP31) |
| संबंधित संस्था | UNFCCC |
| कालावधी | 9–20 नोव्हेंबर 2026 |
| यजमान राष्ट्र | तुर्कस्तान (Türkiye) |
| आयोजनाचे शहर | अंताल्या (Antalya) |
| परिषद स्थळ | Antalya EXPO Center |
| COP31 अध्यक्ष | मुरात कुरूम (Murat Kurum) |
| वाटाघाटी अध्यक्ष | ख्रिस बोवेन (Chris Bowen) |
| जागतिक नेत्यांची शिखर परिषद | 11–12 नोव्हेंबर 2026 |
| Pre-COP | फिजी, 5–8 ऑक्टोबर 2026 |
| संबंधित सत्रे | CMP21 आणि CMA8 |
स्रोत: UNFCCC ची अधिकृत COP31 वेबसाइट.
COP म्हणजे काय?
COP (Conference of the Parties) म्हणजे संबंधित आंतरराष्ट्रीय कराराचे सदस्य पक्ष एकत्र येऊन चर्चा व निर्णय घेण्यासाठी आयोजित केलेली परिषद.
हवामान बदलाच्या संदर्भात COP म्हणजे संयुक्त राष्ट्र हवामान बदल आराखडा कराराच्या (United Nations Framework Convention on Climate Change – UNFCCC) सदस्य देशांची परिषद.
या परिषदांमध्ये देशांचे प्रतिनिधी जागतिक तापमानवाढ रोखणे, हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन कमी करणे, हवामान बदलाशी जुळवून घेणे, हवामान वित्तपुरवठा आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरण अशा मुद्द्यांवर चर्चा करतात.
COP परिषद दरवर्षी आयोजित केली जाते. तिच्या माध्यमातून देश हवामानविषयक आंतरराष्ट्रीय सहकार्य आणि सामूहिक कृतीसाठी निर्णय घेतात.
COP31 नेतृत्व : तुर्कस्तान आणि ऑस्ट्रेलिया
मुरात कुरूम (Murat Kurum)
- पद : COP31 अध्यक्ष.
- देश : तुर्कस्तान.
- मंत्रीपद : पर्यावरण, नागरीकरण व हवामान बदल मंत्री.
- प्रमुख जबाबदाऱ्या : परिषदेचे यजमानपद, जागतिक नेत्यांची शिखर परिषद आणि कृतीविषयक अजेंडा.
ख्रिस बोवेन (Chris Bowen)
- पद : President of Negotiations.
- देश : ऑस्ट्रेलिया.
- मंत्रीपद : हवामान बदल व ऊर्जा मंत्री.
- प्रमुख जबाबदारी : COP31 मधील अधिकृत आंतरराष्ट्रीय वाटाघाटींचे नेतृत्व.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: तुर्कस्तान परिषद आयोजित करेल आणि COP31 चे अध्यक्षपद सांभाळेल; ऑस्ट्रेलियाकडे अधिकृत वाटाघाटींचे नेतृत्व असेल. दोन्ही देशांमध्ये COP31 संदर्भात विशेष सहकार्य व्यवस्था निश्चित करण्यात आली आहे.
संदर्भ: UNFCCC – The Road to Antalya
COP31 Climate High-Level Champion
नाव : Samed Ağırbaş (समेद अगीरबाश)
COP31 अध्यक्ष-नियुक्त मुरात कुरूम यांनी जानेवारी 2026 मध्ये समेद अगीरबाश यांची Climate High-Level Champion म्हणून नियुक्ती केली.
ते Zero Waste Foundation चे अध्यक्ष आहेत.
या पदाची प्रमुख भूमिका म्हणजे सरकारांव्यतिरिक्त उद्योग, नागरी संस्था, युवक आणि इतर घटकांच्या हवामानविषयक कृतींना प्रोत्साहन देणे. जागतिक हवामान कृती अजेंडा (Global Climate Action Agenda) आणि Marrakech Partnership यांच्याशी संबंधित कामात हे पद महत्त्वाची भूमिका बजावते.
लक्षात ठेवा: Climate High-Level Champion हे COP अध्यक्षपदापेक्षा वेगळे पद आहे.
स्रोत: UNFCCC – Climate High-Level Champions
Pre-COP 31 : फिजी आणि तुवालू
COP31 च्या मुख्य परिषदेपूर्वी 5 ते 8 ऑक्टोबर 2026 दरम्यान फिजी येथे Pre-COP मंत्रीस्तरीय बैठक आयोजित करण्यात आली.
या पूर्वतयारी कार्यक्रमात फिजी, तुवालू आणि ऑस्ट्रेलिया यांनी सहकार्य केले. प्रशांत महासागरातील बेट राष्ट्रांवर समुद्रपातळी वाढ आणि हवामान बदलाचे होणारे परिणाम लक्षात घेता या प्रदेशाचा सहभाग विशेष महत्त्वाचा आहे.
तुवालूमध्ये नेत्यांसाठी कार्यक्रमही नियोजित करण्यात आला. यामागील उद्देश हवामान बदलामुळे असुरक्षित ठरणाऱ्या समुदायांचे प्रश्न जागतिक चर्चेच्या केंद्रस्थानी आणणे हा आहे.
मुख्य परिषदेत जागतिक नेत्यांची शिखर परिषद 11–12 नोव्हेंबर 2026 रोजी अंताल्या येथे होणार आहे.
COP31 सोबत आयोजित होणारी महत्त्वाची सत्रे
| संज्ञा | पूर्ण अर्थ | संबंधित करार |
|---|---|---|
| COP31 | Conference of the Parties चे 31वे सत्र | UNFCCC |
| CMP21 | Conference of the Parties serving as the Meeting of the Parties to the Kyoto Protocol चे 21वे सत्र | Kyoto Protocol |
| CMA8 | Conference of the Parties serving as the Meeting of the Parties to the Paris Agreement चे 8वे सत्र | Paris Agreement |
ही तीन सत्रे COP31 च्या अधिकृत कार्यक्रमाचा भाग आहेत.
महत्त्वाच्या COP परिषदांचा इतिहास
| परिषद | वर्ष व ठिकाण | महत्त्व |
|---|---|---|
| COP1 | 1995, बर्लिन, जर्मनी | पहिली COP परिषद |
| COP3 | 1997, क्योटो, जपान | क्योटो प्रोटोकॉल स्वीकारला |
| COP8 | 2002, नवी दिल्ली, भारत | दिल्ली मंत्रिस्तरीय घोषणापत्र |
| COP21 | 2015, पॅरिस, फ्रान्स | पॅरिस करार स्वीकारला |
| COP26 | 2021, ग्लासगो, ब्रिटन | भारताने पंचामृत उद्दिष्टे आणि 2070 नेट-झिरो लक्ष्य जाहीर केले |
| COP30 | 2025, बेलेम, ब्राझील | COP31 आयोजन व्यवस्थेबाबत तुर्कस्तान-ऑस्ट्रेलिया सहकार्याची दिशा निश्चित |
| COP31 | 2026, अंताल्या, तुर्कस्तान | आगामी हवामान परिषद |
| COP32 | 2027, अदिस अबाबा, इथिओपिया | पुढील परिषदेची तयारी सुरू |
संदर्भ: UNFCCC – COP8, UNFCCC – COP21, COP31 अधिकृत संकेतस्थळ
COP8 : भारताच्या दृष्टीने महत्त्व
2002 मध्ये भारतातील नवी दिल्ली येथे COP8 आयोजित करण्यात आली. या परिषदेत Delhi Ministerial Declaration on Climate Change and Sustainable Development स्वीकारण्यात आले.
MPSC परीक्षेत COP8 चे ठिकाण, वर्ष आणि दिल्ली मंत्रिस्तरीय घोषणापत्र यांवर प्रश्न विचारला जाऊ शकतो.
UNFCCC : महत्त्वाची पार्श्वभूमी
UNFCCC – United Nations Framework Convention on Climate Change
| घटक | माहिती |
|---|---|
| पूर्ण नाव | United Nations Framework Convention on Climate Change |
| स्वीकार | 9 मे 1992 |
| रिओ पृथ्वी परिषद | जून 1992 |
| अंमलबजावणी सुरू | 21 मार्च 1994 |
| सचिवालय | बॉन, जर्मनी |
| प्रमुख उद्देश | वातावरणातील हरितगृह वायूंचे प्रमाण धोकादायक मानवी हस्तक्षेप टाळता येईल अशा पातळीवर स्थिर करणे |
UNFCCC हा हवामान बदलासंबंधीचा मूलभूत आंतरराष्ट्रीय करार आहे. क्योटो प्रोटोकॉल आणि पॅरिस करार हे या चौकटीशी संबंधित प्रमुख आंतरराष्ट्रीय करार आहेत.
स्रोत: UNFCCC – Convention, UNFCCC – Secretariat
पॅरिस करार (Paris Agreement)
COP21 मध्ये 12 डिसेंबर 2015 रोजी पॅरिस करार स्वीकारण्यात आला. हा करार 4 नोव्हेंबर 2016 रोजी अंमलात आला.
कराराचे प्रमुख तापमानविषयक उद्दिष्ट म्हणजे औद्योगिकीकरणापूर्वीच्या पातळीच्या तुलनेत जागतिक सरासरी तापमानवाढ 2°C पेक्षा बरीच कमी ठेवणे आणि ती 1.5°C पर्यंत मर्यादित ठेवण्यासाठी प्रयत्न करणे.
या कराराअंतर्गत देशांनी आपापली राष्ट्रीय स्तरावर निर्धारित योगदान उद्दिष्टे (Nationally Determined Contributions – NDCs) सादर करणे आणि त्यामध्ये कालांतराने सुधारणा करणे अपेक्षित आहे.
स्रोत: UNFCCC – Paris Agreement
भारताची हवामानविषयक उद्दिष्टे
भारताने ऑगस्ट 2022 मध्ये आपले अद्ययावत NDC सादर केले. त्यातील महत्त्वाची उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत.
| उद्दिष्ट | लक्ष्य |
|---|---|
| GDP ची उत्सर्जन तीव्रता (Emissions Intensity) | 2005 च्या तुलनेत 2030 पर्यंत 45% घट |
| बिगर-जीवाश्म इंधनाधारित वीज क्षमता | 2030 पर्यंत एकूण स्थापित विद्युत क्षमतेच्या सुमारे 50% |
| नेट-झिरो उत्सर्जन | 2070 पर्यंत |
संकल्पना समजून घ्या:
- Emissions Intensity: GDP च्या प्रत्येक एककासाठी होणारे हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन.
- Non-fossil energy: कोळसा, पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू यांसारख्या जीवाश्म इंधनांवर आधारित नसलेले ऊर्जा स्रोत.
- Net Zero: वातावरणात सोडल्या जाणाऱ्या हरितगृह वायूंचे प्रमाण आणि काढून टाकल्या जाणाऱ्या वायूंचे प्रमाण यांच्यात निव्वळ संतुलन साधणे.
भारताच्या 2030 च्या उद्दिष्टांमध्ये 45% उत्सर्जन तीव्रता घट आणि सुमारे 50% बिगर-जीवाश्म आधारित स्थापित वीज क्षमता यांचा समावेश आहे. ही उद्दिष्टे भारताच्या अद्ययावत NDC चा भाग आहेत.
स्रोत: भारत सरकार – Updated NDC
विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- COP31 चे आयोजन — अंताल्या, तुर्कस्तान.
- कालावधी — 9 ते 20 नोव्हेंबर 2026.
- COP31 अध्यक्ष — मुरात कुरूम.
- वाटाघाटी अध्यक्ष — ख्रिस बोवेन.
- Climate High-Level Champion — Samed Ağırbaş.
- Pre-COP — फिजी, ऑक्टोबर 2026.
- COP8 — नवी दिल्ली, 2002.
- COP3 — क्योटो प्रोटोकॉल, 1997.
- COP21 — पॅरिस करार, 2015.
- UNFCCC अंमलात — 21 मार्च 1994.
- UNFCCC सचिवालय — बॉन, जर्मनी.
- भारताचे नेट-झिरो लक्ष्य — 2070.
परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्व
MPSC पूर्व परीक्षा: COP परिषदांचे ठिकाण व वर्ष, UNFCCC, क्योटो प्रोटोकॉल, पॅरिस करार, भारताची NDC उद्दिष्टे.
MPSC मुख्य परीक्षा: हवामान बदलाचे परिणाम, आंतरराष्ट्रीय सहकार्य, हवामान वित्तपुरवठा, शाश्वत विकास आणि भारताची हवामान धोरणे.
सरावासाठी बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
प्रश्न 1. COP31 चे आयोजन कोणत्या शहरात होणार आहे?
A) पॅरिस
B) अंताल्या
C) ग्लासगो
D) बेलेम
योग्य उत्तर: B) अंताल्या
स्पष्टीकरण: COP31 चे आयोजन 9–20 नोव्हेंबर 2026 दरम्यान अंताल्या, तुर्कस्तान येथे होणार आहे.
प्रश्न 2. COP31 चे अध्यक्ष कोण आहेत?
A) ख्रिस बोवेन
B) मुरात कुरूम
C) सायमन स्टील
D) अँटोनियो गुटेरेस
योग्य उत्तर: B) मुरात कुरूम
स्पष्टीकरण: मुरात कुरूम हे COP31 चे अध्यक्ष आहेत. ख्रिस बोवेन हे वाटाघाटींचे अध्यक्ष आहेत.
प्रश्न 3. COP8 कोणत्या वर्षी भारतात आयोजित करण्यात आली?
A) 1997
B) 2000
C) 2002
D) 2015
योग्य उत्तर: C) 2002
स्पष्टीकरण: COP8 नवी दिल्ली येथे 23 ऑक्टोबर ते 1 नोव्हेंबर 2002 दरम्यान झाली.
प्रश्न 4. पॅरिस करार कोणत्या COP परिषदेत स्वीकारण्यात आला?
A) COP3
B) COP8
C) COP21
D) COP26
योग्य उत्तर: C) COP21
स्पष्टीकरण: पॅरिस करार 12 डिसेंबर 2015 रोजी COP21 मध्ये स्वीकारण्यात आला.
प्रश्न 5. भारताचे नेट-झिरो उत्सर्जनाचे लक्ष्य कोणते?
A) 2030
B) 2040
C) 2050
D) 2070
योग्य उत्तर: D) 2070
स्पष्टीकरण: भारताने 2070 पर्यंत नेट-झिरो उत्सर्जन साध्य करण्याचे लक्ष्य निश्चित केले आहे.
प्रश्न 6. UNFCCC चे सचिवालय कोठे आहे?
A) जिनिव्हा
B) न्यूयॉर्क
C) बॉन
D) पॅरिस
योग्य उत्तर: C) बॉन
स्पष्टीकरण: UNFCCC चे सचिवालय जर्मनीतील बॉन येथे आहे.
प्रश्न 7. भारताच्या अद्ययावत NDC नुसार 2030 पर्यंत GDP ची उत्सर्जन तीव्रता किती कमी करण्याचे उद्दिष्ट आहे?
A) 25%
B) 35%
C) 45%
D) 60%
योग्य उत्तर: C) 45%
स्पष्टीकरण: 2005 च्या पातळीच्या तुलनेत 2030 पर्यंत GDP ची उत्सर्जन तीव्रता 45% कमी करण्याचे भारताचे उद्दिष्ट आहे.
एका मिनिटात उजळणी
- COP31 — 2026, अंताल्या, तुर्कस्तान.
- परिषद कालावधी — 9–20 नोव्हेंबर.
- अध्यक्ष — मुरात कुरूम.
- वाटाघाटी अध्यक्ष — ख्रिस बोवेन.
- Pre-COP — फिजी.
- COP8 — नवी दिल्ली, 2002.
- COP3 — क्योटो प्रोटोकॉल.
- COP21 — पॅरिस करार.
- UNFCCC — अंमलात 21 मार्च 1994.
- भारताचे उत्सर्जन तीव्रता घट लक्ष्य — 45% (2030).
- बिगर-जीवाश्म स्थापित वीज क्षमता लक्ष्य — सुमारे 50% (2030).
- भारताचे नेट-झिरो लक्ष्य — 2070.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
1. COP31 कधी होणार आहे?
9 ते 20 नोव्हेंबर 2026 या कालावधीत.
2. COP31 चे यजमान राष्ट्र कोणते?
तुर्कस्तान (Türkiye).
3. COP31 चे अध्यक्ष आणि वाटाघाटी अध्यक्ष कोण आहेत?
मुरात कुरूम हे COP31 चे अध्यक्ष, तर ख्रिस बोवेन हे वाटाघाटींचे अध्यक्ष आहेत.
4. COP8 भारतात कोठे आयोजित झाली होती?
नवी दिल्ली येथे, 2002 मध्ये.
5. भारताचे नेट-झिरो लक्ष्य कोणत्या वर्षासाठी आहे?
संबंधित विषय
- क्योटो प्रोटोकॉल
- पॅरिस करार
- भारताची पंचामृत हवामान उद्दिष्टे
- UNFCCC आणि हवामान बदल
- शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs)
