इन्फोसिस सायन्स फाउंडेशनतर्फे (Infosys Science Foundation) दरवर्षी विविध संशोधन क्षेत्रांतील उल्लेखनीय योगदानासाठी इन्फोसिस पुरस्कार प्रदान केला जातो. १२ नोव्हेंबर २०२६ रोजी सहा क्षेत्रांतील सहा संशोधकांना २०२६ च्या पुरस्काराचे विजेते घोषित करण्यात आले.
महत्त्वाचे तथ्य तक्ता (Quick Facts Matrix)
| घटक | तपशील |
|---|---|
| पुरस्काराचे नाव | इन्फोसिस पुरस्कार (Infosys Prize) |
| पुरस्कार जाहीर | १२ नोव्हेंबर २०२६ |
| पुरस्कार देणारी संस्था | इन्फोसिस सायन्स फाउंडेशन (ISF) |
| संस्थेची स्थापना | २००९ |
| एकूण विजेते | ६ संशोधक |
| पुरस्कार क्षेत्रे | ६ |
| पुरस्काराचे स्वरूप | सुवर्णपदक, प्रशस्तिपत्र आणि १ लाख अमेरिकी डॉलर |
| निवड प्रक्रिया | आंतरराष्ट्रीय तज्ज्ञ परीक्षक मंडळ |
| वयोमर्यादेचा निकष | २०२४ पासून ४० वर्षांखालील संशोधकांवर विशेष लक्ष |
सहा क्षेत्रे आणि पुरस्कार विजेते
| क्र. | क्षेत्र | पुरस्कार विजेते |
|---|---|---|
| १ | अर्थशास्त्र (Economics) | कार्तिक सास्त्री (Karthik Sastry) |
| २ | अभियांत्रिकी व संगणकशास्त्र (Engineering and Computer Science) | स्वरून कुमार (Swarun Kumar) |
| ३ | मानवविद्या व सामाजिक शास्त्रे (Humanities and Social Sciences) | गौतम भाटिया (Gautam Bhatia) |
| ४ | जीवन विज्ञान (Life Sciences) | ईशा जैन (Isha Jain) |
| ५ | गणितीय विज्ञान (Mathematical Sciences) | रिद्धिप्रतिम बसू (Riddhipratim Basu) |
| ६ | भौतिक विज्ञान (Physical Sciences) | मनोज कुमार जोशी (Manoj Kumar Joshi) |
स्रोत: इन्फोसिस सायन्स फाउंडेशनची अधिकृत घोषणा, १२ नोव्हेंबर २०२६.
सविस्तर परीक्षाभिमुख विश्लेषण
१. पुरस्कार विजेत्यांचे संशोधन व योगदान
| विजेते | प्रमुख संशोधन / योगदान |
|---|---|
| कार्तिक सास्त्री | हवामान बदल (Climate Change), तांत्रिक नवकल्पना आणि आर्थिक चक्रातील चढ-उतार यांवरील संशोधन. |
| स्वरून कुमार | कमी ऊर्जा वापरणाऱ्या बिनतारी संपर्क प्रणाली (Low-Power Wireless Networks) आणि संवेदन तंत्रज्ञानातील संशोधन. |
| गौतम भाटिया | घटनात्मक कायदा (Constitutional Law), सामाजिक न्याय आणि कायदेविषयक संशोधन. |
| ईशा जैन | प्राणवायू जीवशास्त्र (Oxygen Biology) आणि माइटोकॉन्ड्रियल आजारांवरील संशोधन. |
| रिद्धिप्रतिम बसू | संभाव्यता सिद्धांत (Probability Theory) आणि सांख्यिकीय भौतिकशास्त्र (Statistical Physics) यांतील योगदान. |
| मनोज कुमार जोशी | अडकवलेल्या आयनचा (Trapped Ions) वापर करून क्वांटम संगणकीय प्रणाली विकसित करण्यातील संशोधन. |
२. पुरस्काराची प्रमुख वैशिष्ट्ये
- स्थापना: इन्फोसिस सायन्स फाउंडेशनची स्थापना २००९ मध्ये झाली.
- पुरस्काराचे स्वरूप: प्रत्येक विजेत्याला सुवर्णपदक, प्रशस्तिपत्र आणि १ लाख अमेरिकी डॉलर (USD 100,000) दिले जातात.
- पुरस्कार क्षेत्रे: अर्थशास्त्र, अभियांत्रिकी व संगणकशास्त्र, मानवविद्या व सामाजिक शास्त्रे, जीवन विज्ञान, गणितीय विज्ञान आणि भौतिक विज्ञान.
- निवड प्रक्रिया: आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील नामांकित संशोधक व तज्ज्ञांच्या परीक्षक मंडळाद्वारे विजेत्यांची निवड केली जाते.
- २०२४ पासूनचा बदल: ४० वर्षांखालील संशोधकांच्या संशोधनाला विशेष प्राधान्य देण्यात आले आहे.
३. महाराष्ट्राच्या दृष्टीने महत्त्व
- पुरस्काराच्या गणितीय विज्ञान विभागातील विजेते रिद्धिप्रतिम बसू हे टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेच्या (TIFR) बंगळुरू येथील आंतरराष्ट्रीय सैद्धांतिक विज्ञान केंद्राशी (ICTS) संबंधित आहेत.
- हा पुरस्कार भारतीय संशोधन, विज्ञान आणि नवकल्पनांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रोत्साहन देणारा महत्त्वाचा सन्मान आहे.
MPSC परीक्षा विशेष: ट्रॅप आणि महत्त्वाचे मुद्दे
परीक्षेतील संभाव्य फसवे मुद्दे
१. वयोमर्यादा:
- २०२४ पासून ४० वर्षांखालील संशोधकांवर विशेष लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे.
- ४० वर्षे किंवा त्यापेक्षा कमी वय अशी माहिती देणे अचूक नाही. अधिकृत निकषानुसार वय ४० वर्षांपेक्षा कमी असणे अपेक्षित आहे.
२. पुरस्काराची रक्कम:
- प्रत्येक विजेत्याला १ लाख अमेरिकी डॉलर दिले जातात.
- ही रक्कम सर्व सहा विजेत्यांमध्ये विभागली जात नाही.
३. पुरस्कार देणारी संस्था:
- इन्फोसिस सायन्स फाउंडेशन (ISF).
- इन्फोसिस कंपनी आणि इन्फोसिस सायन्स फाउंडेशन यांची गल्लत करू नये.
४. पुरस्कार क्षेत्रे:
- एकूण सहा क्षेत्रे आहेत.
- गणितीय विज्ञान आणि भौतिक विज्ञान ही दोन स्वतंत्र क्षेत्रे आहेत.
एका दृष्टिक्षेपात उजळणी (High-Yield One-Liners)
1. इन्फोसिस पुरस्कार २०२६ चे विजेते १२ नोव्हेंबर २०२६ रोजी जाहीर झाले.
2. इन्फोसिस सायन्स फाउंडेशनची स्थापना २००९ मध्ये झाली.
3. या पुरस्काराचे एकूण सहा संशोधन विभाग आहेत.
4. प्रत्येक पुरस्काराचे स्वरूप सुवर्णपदक + प्रशस्तिपत्र + १ लाख अमेरिकी डॉलर असे आहे.
5. कार्तिक सास्त्री यांना अर्थशास्त्र विभागातील पुरस्कार मिळाला.
6. ईशा जैन यांना जीवन विज्ञान विभागातील पुरस्कार मिळाला.
7. रिद्धिप्रतिम बसू यांना गणितीय विज्ञान विभागातील पुरस्कार मिळाला.
सराव प्रश्न (Exam-Standard Practice MCQs)
प्रश्न १. इन्फोसिस पुरस्कार २०२६ संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.
- या पुरस्काराची स्थापना २००९ मध्ये झाली.
- हा पुरस्कार सात संशोधन क्षेत्रांमध्ये दिला जातो.
- प्रत्येक पुरस्कार विजेत्याला १ लाख अमेरिकी डॉलर दिले जातात.
वरीलपैकी कोणती विधाने योग्य आहेत?
अ) फक्त १ आणि २
ब) फक्त १ आणि ३
क) फक्त २ आणि ३
ड) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर : ब) फक्त १ आणि ३
स्पष्टीकरण: इन्फोसिस पुरस्काराची स्थापना २००९ मध्ये झाली असून तो सहा क्षेत्रांमध्ये दिला जातो. प्रत्येक विजेत्याला १ लाख अमेरिकी डॉलर दिले जातात.
प्रश्न २. खालील पुरस्कार विजेते आणि त्यांच्या संबंधित क्षेत्रांच्या जोड्या तपासा.
| विजेते | क्षेत्र |
|---|---|
| १. कार्तिक सास्त्री | अर्थशास्त्र |
| २. ईशा जैन | जीवन विज्ञान |
| ३. गौतम भाटिया | गणितीय विज्ञान |
| ४. रिद्धिप्रतिम बसू | गणितीय विज्ञान |
योग्य जोड्या कोणत्या?
अ) फक्त १ आणि २
ब) फक्त १, २ आणि ४
क) फक्त २, ३ आणि ४
ड) सर्व जोड्या
योग्य उत्तर : ब) फक्त १, २ आणि ४
स्पष्टीकरण: गौतम भाटिया यांना मानवविद्या व सामाजिक शास्त्रे या विभागातील पुरस्कार मिळाला आहे. रिद्धिप्रतिम बसू यांना गणितीय विज्ञान विभागातील पुरस्कार मिळाला आहे.
प्रश्न ३. इन्फोसिस पुरस्काराच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.
- इन्फोसिस सायन्स फाउंडेशन ही ना-नफा तत्त्वावर कार्य करणारी संस्था आहे.
- २०२४ पासून ४० वर्षे किंवा त्यापेक्षा अधिक वयाच्या संशोधकांना प्राधान्य दिले जाते.
- पुरस्कार विजेत्यांची निवड आंतरराष्ट्रीय तज्ज्ञांच्या परीक्षक मंडळाद्वारे केली जाते.
योग्य पर्याय निवडा.
अ) फक्त १ आणि २
ब) फक्त १ आणि ३
क) फक्त २ आणि ३
ड) सर्व विधाने
योग्य उत्तर : ब) फक्त १ आणि ३
स्पष्टीकरण: इन्फोसिस सायन्स फाउंडेशन ही ना-नफा तत्त्वावर स्थापन झालेली संस्था आहे. २०२४ पासून ४० वर्षांखालील संशोधकांच्या कार्यावर विशेष लक्ष केंद्रित केले आहे.Infosys+1
