भारताच्या प्राचीन साहित्यिक, ऐतिहासिक आणि बौद्धिक परंपरेचा गौरव करणारी महत्त्वपूर्ण घटना घडली आहे. महाभारत, कौटिल्याचे अर्थशास्त्र आणि कल्हणाची राजतरंगिणी या तीन महत्त्वपूर्ण ग्रंथांच्या हस्तलिखितांचा समावेश UNESCO च्या Memory of the World Asia-Pacific Regional Register मध्ये करण्यात आला आहे.
५ नोव्हेंबर २०२६ रोजी या निर्णयाची माहिती देण्यात आली. इंडोनेशियातील जकार्ता येथे झालेल्या या नोंदवहीच्या ११व्या अधिवेशनात हा निर्णय घेण्यात आला. या समावेशामुळे आशिया-पॅसिफिक प्रादेशिक नोंदवहीतील भारताच्या नोंदींची संख्या सहा झाली आहे.
Topic Snapshot
| घटक | माहिती |
|---|---|
| आंतरराष्ट्रीय संस्था | UNESCO |
| कार्यक्रम | Memory of the World (MoW) |
| नोंदवही | Asia-Pacific Regional Register |
| समाविष्ट ग्रंथ | महाभारत, अर्थशास्त्र, राजतरंगिणी |
| निर्णय | ११वे अधिवेशन |
| अधिवेशनाचे ठिकाण | जकार्ता, इंडोनेशिया |
| निर्णयाची घोषणा | ५ नोव्हेंबर २०२६ |
| भारताच्या प्रादेशिक नोंदी | एकूण ६ |
| नामांकन प्रस्ताव तयार करणारी संस्था | इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्र (IGNCA) |
तीन महत्त्वपूर्ण ग्रंथांची माहिती
1. महाभारत (Mahabharata)
- परंपरेनुसार लेखक: महर्षी वेदव्यास
- प्रकार: महाकाव्य (Epic)
- विषय: धर्म, कर्तव्य, नीतिमूल्ये, न्याय आणि मानवी जीवन
- हस्तलिखिताचे जतन: भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्था (BORI), पुणे
- विशेष: UNESCO नोंदीतील हस्तलिखित हे काश्मिरी परंपरेतील महाभारताचे भोजपत्रावरील (Birch-bark) हस्तलिखित आहे.
महाभारत हे भारतीय संस्कृतीतील दोन प्रमुख संस्कृत महाकाव्यांपैकी एक आहे. पांडव आणि कौरव यांच्यातील संघर्षासोबतच त्यात तत्त्वज्ञान, धर्म, नीतिमत्ता आणि मानवी मूल्यांचे विवेचन आढळते.
2. कौटिल्याचे अर्थशास्त्र (Kautilya’s Arthashastra)
- लेखक: कौटिल्य (चाणक्य / विष्णुगुप्त)
- कालखंड: साधारण इ.स.पू. चौथे शतक
- विषय: राज्यकारभार, अर्थव्यवस्था, करव्यवस्था, प्रशासन, परराष्ट्र धोरण आणि लष्करी रणनीती
- हस्तलिखिताचे जतन: ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट, म्हैसूर
- हस्तलिखिताचे स्वरूप: ताडपत्रावरील (Palm-leaf) हस्तलिखित, ग्रंथ लिपी (Grantha Script).
अर्थशास्त्र हा प्राचीन भारतातील राज्यशास्त्र, अर्थव्यवस्था आणि प्रशासनविषयक महत्त्वाचा ग्रंथ आहे. मौर्य सम्राट चंद्रगुप्त मौर्य यांचे सल्लागार म्हणून कौटिल्य ओळखले जातात.
3. कल्हणाची राजतरंगिणी (Rajatarangini)
- लेखक: कल्हण
- कालखंड: इ.स. १२वे शतक
- रचना: इ.स. ११४८–११४९ च्या सुमारास
- भाषा: संस्कृत
- विषय: काश्मीरचा इतिहास, राजे, राजवंश आणि राजकीय घडामोडी
- हस्तलिखिताचे जतन: ओरिएंटल रिसर्च लायब्ररी, श्रीनगर.
‘राजतरंगिणी’ या शब्दाचा अर्थ राजांची नदी (River of Kings) असा होतो. काश्मीरच्या राजांचा आणि राजकीय घडामोडींचा ऐतिहासिक वृत्तांत देणारा हा ग्रंथ भारतीय इतिहासलेखनातील महत्त्वाचा स्रोत मानला जातो. ThePrint+1
UNESCO Memory of the World Programme
| मुद्दा | माहिती |
|---|---|
| सुरुवात | १९९२ |
| संस्था | UNESCO |
| प्रमुख उद्देश | जगातील महत्त्वपूर्ण दस्तऐवजी वारशाचे (Documentary Heritage) संरक्षण |
| वारशाचे स्वरूप | हस्तलिखिते, दस्तऐवज, अभिलेख, ध्वनीचित्रफिती आणि ग्रंथसंग्रह |
| प्रादेशिक नोंदवही | Asia-Pacific Regional Register |
| जागतिक नोंदवही | International Register |
Memory of the World Programme हा UNESCO चा दस्तऐवजी वारसा जतन करण्यासाठीचा उपक्रम आहे. ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि बौद्धिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण दस्तऐवजांचे संरक्षण करणे आणि भावी पिढ्यांसाठी त्यांची उपलब्धता सुनिश्चित करणे हा त्याचा उद्देश आहे.
भारताच्या आधीच्या प्रादेशिक नोंदी
२०२४ मध्ये भारतातील पुढील तीन साहित्यकृतींचा UNESCO च्या आशिया-पॅसिफिक प्रादेशिक नोंदवहीत समावेश झाला होता:
- रामचरितमानस – गोस्वामी तुलसीदास
- पंचतंत्र – प्राचीन भारतीय नीतिकथांचा संग्रह
- सहृदयालोक-लोचन – भारतीय साहित्यशास्त्र आणि काव्यशास्त्राशी संबंधित ग्रंथ
२०२६ मध्ये महाभारत, अर्थशास्त्र आणि राजतरंगिणीचा समावेश झाल्यामुळे भारताच्या या प्रादेशिक नोंदींची संख्या सहा झाली.
परीक्षाभिमुख महत्त्वाचे मुद्दे
- महाभारत – महर्षी वेदव्यास; भारतीय महाकाव्य.
- अर्थशास्त्र – कौटिल्य / चाणक्य; राज्यशास्त्र आणि अर्थव्यवस्था.
- राजतरंगिणी – कल्हण; काश्मीरचा इतिहास.
- UNESCO Memory of the World Programme – स्थापना १९९२.
- ११वे अधिवेशन – जकार्ता, इंडोनेशिया.
- IGNCA – तीनही ग्रंथांच्या नामांकन प्रस्तावांच्या तयारीत महत्त्वाचे योगदान.
- २०२६ मधील समावेशानंतर भारताच्या आशिया-पॅसिफिक प्रादेशिक नोंदी – सहा.
Exam Trap Alert
गोंधळ टाळा
- या तीन ग्रंथांचा समावेश UNESCO च्या Memory of the World Asia-Pacific Regional Register मध्ये झाला आहे; याला UNESCO World Heritage List समजू नये.
- राजतरंगिणीचे लेखक कल्हण आहेत; कल्हण हे काश्मिरी इतिहासकार होते.
- अर्थशास्त्राचे लेखक म्हणून कौटिल्य / चाणक्य ओळखले जातात.
- महाभारताचे लेखक परंपरेनुसार महर्षी वेदव्यास मानले जातात.
- Memory of the World Programme ची सुरुवात १९९२ मध्ये झाली; २०२६ मध्ये नाही.
सराव प्रश्न (MPSC MCQs)
प्रश्न 1. UNESCO च्या Memory of the World Asia-Pacific Regional Register मध्ये २०२६ मध्ये समाविष्ट झालेल्या ग्रंथांच्या संदर्भात योग्य विधाने निवडा.
- महाभारताचे लेखक परंपरेनुसार महर्षी वेदव्यास मानले जातात.
- अर्थशास्त्राचे लेखक कौटिल्य आहेत.
- राजतरंगिणीची रचना कल्हण यांनी केली.
पर्यायी उत्तरे:
A) फक्त 1 आणि 2
B) फक्त 2 आणि 3
C) फक्त 1 आणि 3
D) वरील सर्व
योग्य उत्तर: D) वरील सर्व
स्पष्टीकरण: तिन्ही विधाने योग्य आहेत.
प्रश्न 2. राजतरंगिणी या ग्रंथासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.
- या ग्रंथाचे लेखक कल्हण आहेत.
- हा ग्रंथ काश्मीरच्या इतिहासाशी संबंधित आहे.
- या ग्रंथाची रचना फारसी भाषेत झाली.
योग्य पर्याय निवडा.
A) फक्त 1 आणि 2
B) फक्त 2 आणि 3
C) फक्त 1 आणि 3
D) वरील सर्व
योग्य उत्तर: A) फक्त 1 आणि 2
स्पष्टीकरण: राजतरंगिणीची रचना संस्कृत भाषेत झाली आहे; फारसी भाषेत नाही.
प्रश्न 3. UNESCO च्या Memory of the World Programme ची सुरुवात कोणत्या वर्षी झाली?
A) १९८५
B) १९९०
C) १९९२
D) २००१
योग्य उत्तर: C) १९९२
स्पष्टीकरण: UNESCO ने दस्तऐवजी वारशाच्या संरक्षणासाठी १९९२ मध्ये हा उपक्रम सुरू केला.
प्रश्न 4. खालील ग्रंथ आणि त्यांच्याशी संबंधित विषय यांच्या योग्य जोड्या ओळखा.
| ग्रंथ | विषय |
|---|---|
| 1. अर्थशास्त्र | अ. राज्यकारभार व अर्थव्यवस्था |
| 2. राजतरंगिणी | ब. काश्मीरचा इतिहास |
| 3. महाभारत | क. धर्म व नीतिमूल्ये |
A) फक्त 1 आणि 2
B) फक्त 2 आणि 3
C) फक्त 1 आणि 3
D) वरील सर्व
योग्य उत्तर: D) वरील सर्व
स्पष्टीकरण: तिन्ही ग्रंथांचे विषय योग्यरीत्या जुळवले आहेत.
