MPSC चालू घडामोडी | पर्यावरण व जैवविविधता | महाराष्ट्र विशेष
महाराष्ट्र राज्य वन्यजीव मंडळाच्या २६व्या बैठकीत वन्यजीव संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे निर्णय घेण्यात आले. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या अध्यक्षतेखाली २६ ऑक्टोबर २०२६ रोजी झालेल्या या बैठकीत गडचिरोली जिल्ह्यातील कोलामार्का संवर्धन राखीव क्षेत्राला आणि विस्तारित तानसा क्षेत्राला वन्यजीव अभयारण्याचा दर्जा देण्याच्या प्रस्तावांना मान्यता देण्यात आली. याशिवाय राज्यातील सात जिल्ह्यांमधील १४ नवीन संवर्धन राखीव क्षेत्रांच्या प्रस्तावांनाही मंजुरी मिळाली.
१. दोन नवीन वन्यजीव अभयारण्यांचे प्रस्ताव
१. कोलामार्का वन्यजीव अभयारण्य
- जिल्हा: गडचिरोली
- वैशिष्ट्य: रानम्हशींच्या अधिवासासाठी प्रसिद्ध.
- महत्त्व: दुर्मिळ वन्यजीवांचे संरक्षण, नैसर्गिक अधिवासाचे संवर्धन आणि जैवविविधतेचे जतन.
- अद्ययावत घडामोड: कोलामार्का संवर्धन राखीव क्षेत्राला वन्यजीव अभयारण्याचा दर्जा देण्याच्या प्रस्तावाला राज्य वन्यजीव मंडळाने मान्यता दिली.
२. विस्तारित तानसा वन्यजीव अभयारण्य क्षेत्र
- जिल्हे: ठाणे व पालघर परिसर.
- वैशिष्ट्य: वनक्षेत्र, जैवविविधता आणि वन्यजीवांच्या अधिवासाच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे.
- महत्त्वाचा निर्णय: विद्यमान तानसा वन्यजीव अभयारण्यालगतच्या विस्तारित क्षेत्राला अभयारण्याचा दर्जा देण्याच्या प्रस्तावाला मान्यता देण्यात आली.
- अतिरिक्त क्षेत्र: ओगदा, खोडदे, तिरमाळ, पाचघर, फणसाड आणि आमले या सहा गावांमधील एकूण ५८८.७६७ हेक्टर महसुली व खासगी जमीन विस्तारित तानसा क्षेत्रात समाविष्ट करण्याच्या प्रस्तावाला मंजुरी देण्यात आली.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: मंडळाची मान्यता आणि अंतिम कायदेशीर अधिसूचनेद्वारे अभयारण्य घोषित होणे या वेगवेगळ्या प्रशासकीय प्रक्रिया आहेत. त्यामुळे या घडामोडीचा उल्लेख करताना प्रस्तावांना मंजुरी मिळाल्याचे लक्षात ठेवा.
२. महाराष्ट्रातील १४ नवीन संवर्धन राखीव क्षेत्रे
राज्यातील सात जिल्ह्यांमधील १४ संवर्धन राखीव क्षेत्रांच्या प्रस्तावांना मान्यता देण्यात आली.
| अ.क्र. | जिल्हा | प्रस्तावित संवर्धन राखीव क्षेत्र |
|---|---|---|
| १ | पुणे व रायगड | वेल्हे-मुळशी |
| २ | पुणे | भोरगिरीगड |
| ३ | नाशिक | दिंडोरी |
| ४ | नाशिक | सुरगाणा |
| ५ | नाशिक | ताहाराबाद |
| ६ | नंदुरबार | चिंचपाडा |
| ७ | रायगड | अलिबाग |
| ८ | रायगड | घेरा माणिकगड |
| ९ | पुणे व रायगड | लोणावळा |
| १० | ठाणे | गुमतारा |
| ११ | पालघर | जव्हार |
| १२ | पालघर | आशेरीगड |
| १३ | पालघर | धामणी |
| १४ | चंद्रपूर | एकारा |
एकूण: १४ प्रस्तावित संवर्धन राखीव क्षेत्रे; सात जिल्हे.
या निर्णयामुळे पश्चिम घाट, सह्याद्री परिसर, उत्तर महाराष्ट्र आणि विदर्भातील विविध नैसर्गिक अधिवासांच्या संरक्षणाला चालना मिळण्याची अपेक्षा आहे.
३. कोका अभयारण्य आणि जायकवाडी पक्षी अभयारण्य
बैठकीत दोन महत्त्वाच्या वन्यजीव अधिवासांबाबतही निर्णय घेण्यात आला.
| संरक्षित क्षेत्र | जिल्हा | प्रस्तावित धोकाग्रस्त वन्यजीव अधिवासाचे क्षेत्रफळ |
|---|---|---|
| कोका वन्यजीव अभयारण्य | भंडारा | १००.१३९ चौ. किमी |
| जायकवाडी पक्षी अभयारण्य | छत्रपती संभाजीनगर परिसर | २५५.७९ चौ. किमी |
या क्षेत्रांना Critical Wildlife Habitat म्हणजेच धोकाग्रस्त वन्यजीव अधिवास म्हणून घोषित करण्याच्या प्रस्तावांना मान्यता देण्यात आली.
संकल्पना लक्षात ठेवा: धोकाग्रस्त वन्यजीव अधिवास ही संकल्पना विशेषतः वन्यजीवांच्या अस्तित्वासाठी महत्त्वाच्या आणि संवेदनशील अधिवासांच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे. तिचा अर्थ संपूर्ण अभयारण्याला आपोआप राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा मिळणे असा होत नाही.
४. वन्यजीव संरक्षणासाठी इतर महत्त्वाचे निर्णय
राज्य वन्यजीव मंडळाच्या बैठकीत पुढील विषयांवरही चर्चा व निर्णयप्रक्रिया करण्यात आली:
- मानव-वन्यजीव संघर्ष: या संघर्षाला नैसर्गिक आपत्ती म्हणून घोषित करण्याच्या प्रस्तावाचा विचार.
- व्याघ्र प्रकल्प: सहा व्याघ्र प्रकल्पांमधील मुख्य क्षेत्र, बफर क्षेत्र आणि अधिसूचित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रांमध्ये शांतता क्षेत्र घोषित करण्याबाबत विचार.
- गावांचे पुनर्वसन: व्याघ्र प्रकल्पांच्या बफर क्षेत्रातून स्वेच्छेने स्थलांतर करू इच्छिणाऱ्या गावांसाठी धोरण तयार करण्याचा विचार.
- वन व्यवस्थापन: अभयारण्यांमधील धरणांची दुरुस्ती, गाळ काढणे आणि संबंधित कामांचा व्यवस्थापन आराखड्यात समावेश करण्याबाबत निर्देश.
- प्रशासकीय व्यवस्था: वन्यजीव विभागाच्या नियंत्रणाखाली अभयारण्यांचे व्यवस्थापन अधिक प्रभावी करण्यासाठी कर्मचारी, रिक्त पदे आणि विभागीय हस्तांतरणासंबंधी प्रस्ताव सादर करण्याचे निर्देश.
या विषयांवरील सर्व प्रस्ताव अंतिम धोरण किंवा अधिसूचना म्हणून लागू झाले आहेत, असे गृहीत धरू नये.
५. MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या कायदेशीर तरतुदी
भारतातील वन्यजीव संरक्षणाची मूलभूत कायदेशीर चौकट म्हणजे वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२.
| तरतूद | विषय |
|---|---|
| कलम १८ | अभयारण्य घोषित करण्याच्या प्रक्रियेची सुरुवात |
| कलम २६A | अभयारण्य घोषित करण्यासंबंधी अंतिम अधिसूचनेची तरतूद |
| कलम ३६A | संवर्धन राखीव क्षेत्र घोषित करण्याची तरतूद |
परीक्षाभिमुख मुद्दे:
१. वन्यजीव अभयारण्य आणि संवर्धन राखीव क्षेत्र या संरक्षित क्षेत्रांच्या वेगवेगळ्या श्रेणी आहेत.
२. संवर्धन राखीव क्षेत्र घोषित करण्याच्या प्रक्रियेत सरकारी मालकीच्या जमिनींना महत्त्व असते. या श्रेणीची कायदेशीर चौकट वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ मधील कलम ३६A मध्ये दिली आहे.
३. अभयारण्य घोषित करण्याची प्रक्रिया आणि त्यासंबंधी अंतिम अधिसूचना यांतील फरक समजून घ्या.
४. वन्यजीव संरक्षणाचा संबंध जैवविविधता, परिसंस्थेचा समतोल, अधिवासांचे संरक्षण आणि पर्यावरणीय शाश्वतता यांच्याशी आहे.
६. MPSC साठी झटपट उजळणी
- बैठक: महाराष्ट्र राज्य वन्यजीव मंडळाची २६वी बैठक.
- दिनांक: २६ ऑक्टोबर २०२६.
- अध्यक्ष: मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस.
- वन्यजीव अभयारण्यांच्या प्रस्तावांना मान्यता: दोन क्षेत्रे.
- नवीन संवर्धन राखीव क्षेत्रे: १४.
- जिल्हे: सात.
- कोलामार्का: गडचिरोली; रानम्हशींसाठी प्रसिद्ध.
- तानसा: ठाणे व पालघर परिसर.
- विस्तारित तानसा क्षेत्रासाठी मंजूर जमीन: ५८८.७६७ हेक्टर.
- कोका अभयारण्यातील प्रस्तावित धोकाग्रस्त वन्यजीव अधिवास: १००.१३९ चौ. किमी.
- जायकवाडी पक्षी अभयारण्यातील प्रस्तावित धोकाग्रस्त वन्यजीव अधिवास: २५५.७९ चौ. किमी.
- महत्त्वाचा कायदा: वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२.
७. सराव प्रश्न – MPSC
प्रश्न १. कोलामार्का संवर्धन राखीव क्षेत्र कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
A) चंद्रपूर
B) गडचिरोली
C) भंडारा
D) गोंदिया
योग्य उत्तर: B) गडचिरोली
प्रश्न २. महाराष्ट्र राज्य वन्यजीव मंडळाच्या २६व्या बैठकीत किती नवीन संवर्धन राखीव क्षेत्रांच्या प्रस्तावांना मान्यता देण्यात आली?
A) ६
B) ७
C) १२
D) १४
योग्य उत्तर: D) १४
प्रश्न ३. संवर्धन राखीव क्षेत्र घोषित करण्याची तरतूद वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ च्या कोणत्या कलमात आहे?
A) कलम १८
B) कलम २६A
C) कलम ३६A
D) कलम ५१
योग्य उत्तर: C) कलम ३६A
प्रश्न ४. कोका वन्यजीव अभयारण्य कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
A) भंडारा
B) गडचिरोली
C) नाशिक
D) रायगड
योग्य उत्तर: A) भंडारा
प्रश्न ५. पुढीलपैकी कोणती जोडी योग्य आहे?
A) कोलामार्का — गडचिरोली
B) चिंचपाडा — चंद्रपूर
C) एकारा — नंदुरबार
D) गुमतारा — पालघर
योग्य उत्तर: A) कोलामार्का — गडचिरोली
निष्कर्ष
महाराष्ट्रातील नवीन अभयारण्ये आणि संवर्धन राखीव क्षेत्रांशी संबंधित निर्णय हे पर्यावरण, जैवविविधता आणि राज्याच्या भूगोलाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहेत. MPSC परीक्षेची तयारी करताना क्षेत्राचे नाव, संबंधित जिल्हा, संरक्षित क्षेत्राचा प्रकार, संबंधित कायदा आणि कलम या पाच बाबींची एकत्रित उजळणी करा.
स्रोत: द प्रिंट – PTI वृत्त | लोकसत्ता – महाराष्ट्रातील वन्यजीव संरक्षणविषयक निर्णय
टीप: अभयारण्य व संवर्धन राखीव क्षेत्रांच्या प्रस्तावांना मंडळाने दिलेली मान्यता आणि अंतिम शासकीय अधिसूचना यांतील फरक लक्षात घ्यावा. परीक्षेपूर्वी अंतिम अधिसूचनेची सद्यस्थिती तपासावी.
