प्रलय क्षेपणास्त्राची यशस्वी चाचणी 2026 : DRDO कडून स्वदेशी क्वासी-बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राची चाचणी

भारताच्या संरक्षण संशोधन आणि स्वदेशी क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रमाला महत्त्वाचे यश मिळाले आहे. संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) ने 5 नोव्हेंबर 2026 रोजी स्वदेशी बनावटीच्या ‘प्रलय’ (Pralay) या क्वासी-बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राची (Quasi-Ballistic Missile) यशस्वी उड्डाण चाचणी घेतली.

ही चाचणी ओडिशाच्या किनारपट्टीवरील डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम बेटावरून (Dr. APJ Abdul Kalam Island) सकाळी सुमारे 11:10 वाजता करण्यात आली.

संरक्षण मंत्रालयाच्या अधिकृत माहितीनुसार, ही चाचणी User Evaluation Trials चा भाग होती. चाचणीदरम्यान क्षेपणास्त्राने निर्धारित केलेली सर्व उद्दिष्टे पूर्ण केली. Integrated Test Range (ITR), चांदीपूर येथील विविध उपकरणांनी नोंदवलेल्या चाचणीविषयक माहितीच्या आधारे या यशाची पुष्टी करण्यात आली.

या यशस्वी चाचणीमुळे भारतीय सशस्त्र दलांमध्ये प्रलय क्षेपणास्त्राचा समावेश होण्याचा मार्ग अधिक जवळ आला आहे. Press Information Bureau+1

प्रलय क्षेपणास्त्राची चाचणी : महत्त्वाचे तपशील

घटक	माहिती
क्षेपणास्त्र	प्रलय (Pralay)
चाचणीची तारीख	5 नोव्हेंबर 2026
चाचणीची वेळ	सकाळी 11:10 वाजता
चाचणी करणारी संस्था	DRDO
चाचणीचे ठिकाण	डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम बेट, ओडिशा
क्षेपणास्त्राचा प्रकार	Quasi-Ballistic Missile
चाचणीचा प्रकार	User Evaluation Trials
संबंधित संस्था	Research Centre Imarat (RCI), Hyderabad
उत्पादन भागीदार	Bharat Dynamics Limited (BDL)
चाचणीचे निष्पन्न	सर्व निर्धारित उद्दिष्टे यशस्वी

प्रलय (Pralay) क्षेपणास्त्र म्हणजे काय?

प्रलय हे भारताने स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने विकसित केलेले जमिनीवरून जमिनीवर मारा करणारे (Surface-to-Surface) क्वासी-बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र आहे.

हे कमी पल्ल्याच्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांच्या (Short-Range Ballistic Missile – SRBM) श्रेणीतील क्षेपणास्त्र असून पारंपरिक युद्धसामग्री (Conventional Warheads) वाहून नेण्यासाठी विकसित करण्यात आले आहे.

याची निर्मिती DRDO च्या Research Centre Imarat (RCI), हैदराबाद या संस्थेने इतर DRDO प्रयोगशाळांच्या सहकार्याने केली आहे.

प्रलय क्षेपणास्त्राची प्रमुख तांत्रिक वैशिष्ट्ये

वैशिष्ट्य	माहिती
प्रकार	Surface-to-Surface
तंत्रज्ञान	Quasi-Ballistic
मारक क्षमता	150 ते 500 किलोमीटर
इंधन	Solid Propellant
प्रक्षेपण व्यवस्था	Mobile Launcher
मार्गदर्शन	Advanced Navigation and Guidance System
युद्धसामग्री	Conventional Warheads
विकास संस्था	DRDO

टीप: संरक्षण मंत्रालयाच्या 5 नोव्हेंबर 2026 च्या प्रसिद्धिपत्रकात पेलोड क्षमतेचा अचूक आकडा दिलेला नाही. त्यामुळे 350 ते 1,000 किलो हा आकडा अधिकृत चाचणीच्या पुष्टी झालेल्या तपशीलाप्रमाणे मांडलेला नाही. Press Information Bureau+3

क्वासी-बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र (Quasi-Ballistic Missile) म्हणजे काय?

सामान्य बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र प्रक्षेपित झाल्यानंतर त्याचा मार्ग प्रामुख्याने निश्चित बॅलिस्टिक प्रक्षेपपथानुसार असतो.

परंतु क्वासी-बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राला उड्डाणादरम्यान मार्गात बदल करण्याची आणि विशिष्ट टप्प्यांवर दिशाबदल करण्याची क्षमता असते.

त्यामुळे अशा क्षेपणास्त्राचा अचूक मार्ग आधीच निश्चित करणे आणि त्याला हवाई संरक्षण प्रणालीद्वारे (Air Defence System) रोखणे तुलनेने अधिक कठीण ठरू शकते.

सोप्या भाषेत :

• सामान्य बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राचा मार्ग तुलनेने अधिक अंदाज करता येण्यासारखा असतो.
• क्वासी-बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र उड्डाणादरम्यान काही प्रमाणात मार्ग बदलू शकते.
• त्यामुळे शत्रूच्या क्षेपणास्त्रविरोधी संरक्षण यंत्रणेसमोर आव्हान निर्माण होते.

प्रलय क्षेपणास्त्राचे सामरिक महत्त्व (Strategic Importance)

1. भारताची संरक्षण क्षमता मजबूत करणे

प्रलयमुळे भारतीय सशस्त्र दलांच्या पारंपरिक क्षेपणास्त्र क्षमतेत वाढ होण्यास मदत होईल.

2. मोबाईल लॉन्चिंग व्यवस्था

हे क्षेपणास्त्र मोबाईल लॉन्चरवरून प्रक्षेपित करता येते. त्यामुळे त्याच्या तैनातीमध्ये आणि हालचालींमध्ये लवचिकता मिळते.

3. स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञान

प्रलयची निर्मिती DRDO च्या नेतृत्वाखाली करण्यात आली आहे. Bharat Dynamics Limited (BDL) ही त्याच्या Development-cum-Production Partners पैकी एक संस्था आहे.

4. आत्मनिर्भर भारत अभियानाला चालना

स्वदेशी क्षेपणास्त्र विकासामुळे संरक्षण क्षेत्रातील देशांतर्गत संशोधन, तंत्रज्ञान आणि उत्पादन क्षमता मजबूत होते.

प्रलय क्षेपणास्त्राचा विकास : महत्त्वाच्या घटना

वर्ष	महत्त्वाची घटना
2015	प्रलय क्षेपणास्त्र प्रकल्पाला मंजुरी
22 डिसेंबर 2021	पहिली यशस्वी उड्डाण चाचणी
28 व 29 जुलै 2025	सलग दोन यशस्वी उड्डाण चाचण्या
5 नोव्हेंबर 2026	User Evaluation Trials अंतर्गत यशस्वी चाचणी

2025 मधील चाचण्यांमध्ये क्षेपणास्त्राच्या किमान आणि कमाल मारक क्षमतेची पडताळणी करण्यात आली होती.

चाचणीशी संबंधित महत्त्वाच्या व्यक्ती व संस्था

• DRDO: संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था.
• Research Centre Imarat (RCI): हैदराबाद येथील DRDO ची संशोधन प्रयोगशाळा; प्रलयच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका.
• Bharat Dynamics Limited (BDL): क्षेपणास्त्र प्रणालीची Development-cum-Production Partner.
• Integrated Test Range (ITR): चांदीपूर येथील चाचणी केंद्र; क्षेपणास्त्राच्या उड्डाणविषयक माहितीची नोंद.
• राजनाथ सिंह: भारताचे संरक्षणमंत्री; त्यांनी यशस्वी चाचणीबद्दल DRDO, संरक्षण दल आणि उद्योग भागीदारांचे अभिनंदन केले.
• राजेश कुमार सिंह: संरक्षण सचिव आणि DRDO चे अध्यक्ष.

विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• प्रलय हे भारताचे स्वदेशी क्वासी-बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र आहे.
• हे जमिनीवरून जमिनीवर मारा करणारे क्षेपणास्त्र आहे.
• याची मारक क्षमता 150 ते 500 किमी आहे.
• हे Solid Propellant तंत्रज्ञानावर आधारित आहे.
• याचे प्रक्षेपण Mobile Launcher वरून करता येते.
• याचा विकास DRDO ने केला आहे.
• Research Centre Imarat, हैदराबाद ही विकासातील प्रमुख प्रयोगशाळा आहे.
• Bharat Dynamics Limited (BDL) ही उत्पादन भागीदार आहे.
• 5 नोव्हेंबर 2026 रोजी ओडिशाच्या किनारपट्टीवरील डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम बेटावर चाचणी झाली.

परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्व

MPSC Prelims

या विषयावर पुढील घटकांवर प्रश्न विचारले जाऊ शकतात:

1. DRDO चे कार्य व मुख्यालय.
2. भारतातील स्वदेशी क्षेपणास्त्र प्रणाली.
3. बॅलिस्टिक आणि क्वासी-बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांमधील फरक.
4. Solid Propellant तंत्रज्ञान.
5. भारताच्या संरक्षण क्षेत्रातील सार्वजनिक उपक्रम (Defence PSUs).
6. भारताची संरक्षण संशोधन क्षमता.

झटपट उजळणी (Quick Revision Table)

प्रश्न	उत्तर
प्रलय क्षेपणास्त्र कोणत्या संस्थेने विकसित केले?	DRDO
प्रलयचा प्रकार कोणता?	Quasi-Ballistic
मारक क्षमता किती?	150–500 किमी
इंधन कोणते?	Solid Propellant
पहिली चाचणी कधी?	22 डिसेंबर 2021
2026 मधील चाचणी कधी?	5 नोव्हेंबर 2026
चाचणी कुठे झाली?	डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम बेट, ओडिशा
उत्पादन भागीदार कोण?	Bharat Dynamics Limited

सरावासाठी बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)

प्रश्न 1. ‘प्रलय’ हे कोणत्या प्रकारचे क्षेपणास्त्र आहे?

A) क्रूझ क्षेपणास्त्र
B) क्वासी-बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र
C) आंतरखंडीय बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र
D) जहाजविरोधी क्षेपणास्त्र

योग्य उत्तर : B

स्पष्टीकरण: प्रलय हे जमिनीवरून जमिनीवर मारा करणारे क्वासी-बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र आहे.

प्रश्न 2. प्रलय क्षेपणास्त्राची मारक क्षमता किती आहे?

A) 50–100 किमी
B) 100–250 किमी
C) 150–500 किमी
D) 500–1,000 किमी

योग्य उत्तर : C

प्रश्न 3. प्रलय क्षेपणास्त्राचा विकास कोणत्या संस्थेने केला आहे?

A) ISRO
B) HAL
C) DRDO
D) BARC

योग्य उत्तर : C

प्रश्न 4. प्रलय क्षेपणास्त्राची 5 नोव्हेंबर 2026 रोजी चाचणी कोठे करण्यात आली?

A) श्रीहरिकोटा
B) डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम बेट
C) पोखरण
D) व्हीलर बेट

योग्य उत्तर : B

प्रश्न 5. प्रलय क्षेपणास्त्रासाठी कोणते इंधन वापरले जाते?

A) Liquid Hydrogen
B) Liquid Oxygen
C) Solid Propellant
D) Compressed Air

योग्य उत्तर : C

प्रश्न 6. प्रलय क्षेपणास्त्राच्या विकासातील प्रमुख DRDO प्रयोगशाळा कोणती?

A) Research Centre Imarat
B) Vikram Sarabhai Space Centre
C) Satish Dhawan Space Centre
D) National Aerospace Laboratories

योग्य उत्तर : A

एका मिनिटात उजळणी

• क्षेपणास्त्र — प्रलय (Pralay)
• विकास संस्था — DRDO
• प्रमुख विकास प्रयोगशाळा — Research Centre Imarat, हैदराबाद
• प्रकार — Quasi-Ballistic Missile
• मारक क्षमता — 150 ते 500 किमी
• इंधन — Solid Propellant
• उत्पादन भागीदार — Bharat Dynamics Limited
• पहिली चाचणी — 22 डिसेंबर 2021
• अलीकडील चाचणी — 5 नोव्हेंबर 2026
• चाचणीचे ठिकाण — डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम बेट, ओडिशा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्र.1. प्रलय क्षेपणास्त्र म्हणजे काय?

उत्तर: प्रलय हे भारताने विकसित केलेले जमिनीवरून जमिनीवर मारा करणारे क्वासी-बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र आहे.

प्र.2. प्रलय क्षेपणास्त्राची मारक क्षमता किती आहे?

उत्तर: या क्षेपणास्त्राची मारक क्षमता 150 ते 500 किलोमीटर आहे.

प्र.3. प्रलय क्षेपणास्त्राची निर्मिती कोणी केली?

उत्तर: DRDO च्या Research Centre Imarat, हैदराबाद या प्रयोगशाळेने इतर DRDO प्रयोगशाळांच्या सहकार्याने त्याचा विकास केला आहे.

प्र.4. प्रलय क्षेपणास्त्राची 2026 मधील चाचणी कधी झाली?

उत्तर: 5 नोव्हेंबर 2026 रोजी ओडिशाच्या किनारपट्टीवरील डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम बेटावर ही चाचणी झाली.

प्र.5. प्रलय क्षेपणास्त्राचे उत्पादन कोणत्या कंपनीने केले?

उत्तर: Bharat Dynamics Limited (BDL) ही या प्रणालीच्या Development-cum-Production Partners पैकी एक आहे.

संबंधित अभ्यासाचे विषय

• भारताचे स्वदेशी क्षेपणास्त्र कार्यक्रम
• DRDO : स्थापना, कार्य आणि प्रमुख प्रयोगशाळा
• भारतातील संरक्षण क्षेत्रातील सार्वजनिक उपक्रम
• अग्नी आणि पृथ्वी क्षेपणास्त्र प्रणाली
• भारताची संरक्षण संशोधन व विकास क्षमता

अधिकृत संदर्भ

1. संरक्षण मंत्रालय / PIB – 5 नोव्हेंबर 2026 चे अधिकृत प्रसिद्धिपत्रक
2. PIB – प्रलय क्षेपणास्त्राची पहिली चाचणी, 2021
3. PIB – प्रलयच्या सलग दोन चाचण्या, जुलै 2025
4. DRDO – प्रलय क्षेपणास्त्राविषयी तांत्रिक पार्श्वभूमी