विज्ञान आणि तंत्रज्ञान (Science & Technology) हा MPSC आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीतील महत्त्वाचा अभ्यासविषय आहे. या विषयामध्ये वैज्ञानिक शोध, आधुनिक तंत्रज्ञान, अंतराळ संशोधन, माहिती तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैवतंत्रज्ञान, वैद्यकीय विज्ञान, अणुऊर्जा आणि भारताच्या वैज्ञानिक प्रगतीशी संबंधित विविध संकल्पनांचा अभ्यास केला जातो.
विज्ञानातील मूलभूत संकल्पना समजून घेणे आणि त्यांचा आधुनिक तंत्रज्ञानाशी असलेला संबंध जाणून घेणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, उपग्रहांचे कार्य, अंतराळ मोहिमा, लसींचे तंत्रज्ञान, जनुकीय अभियांत्रिकी, रोबोटिक्स आणि अक्षय ऊर्जा यांसारखे विषय विज्ञानाच्या तत्त्वांचा व्यावहारिक उपयोग स्पष्ट करतात.
या पेजवर MPSC विद्यार्थ्यांसाठी विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील महत्त्वाचे विषय विभागवार दिले आहेत. संबंधित विषयांवरील सविस्तर नोट्स, वैज्ञानिक संकल्पना आणि परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाची माहिती यांचा अभ्यास करण्यासाठी या विषयसूचीचा वापर करा.
विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील महत्त्वाचे घटक
विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा अभ्यास करताना खालील प्रमुख विभागांवर लक्ष केंद्रित करा.
1. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या मूलभूत संकल्पना: वैज्ञानिक संशोधन, शोध आणि नवकल्पना, तंत्रज्ञानाचा विकास, मूलभूत वैज्ञानिक संकल्पना आणि विज्ञानाचे दैनंदिन जीवनातील उपयोग यांचा अभ्यास करा.
2. भारतीय अंतराळ कार्यक्रम: भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO), उपग्रह, प्रक्षेपण वाहने, चांद्रयान, मंगळयान, आदित्य-L1 आणि इतर महत्त्वाच्या अंतराळ मोहिमांची उद्दिष्टे व वैज्ञानिक महत्त्व समजून घ्या.
3. संरक्षण तंत्रज्ञान: क्षेपणास्त्रे, संरक्षण संशोधन, रडार, मानवरहित हवाई वाहने (UAVs), संरक्षण क्षेत्रातील स्वदेशी तंत्रज्ञान आणि संबंधित संशोधन संस्थांचा अभ्यास करा.
4. माहिती तंत्रज्ञान आणि डिजिटल तंत्रज्ञान: संगणक, इंटरनेट, क्लाउड कम्प्युटिंग, डिजिटल सेवा, दूरसंचार, 5G आणि पुढील पिढीतील नेटवर्क तंत्रज्ञान यांची मूलभूत माहिती समजून घ्या.
5. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि रोबोटिक्स: कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI), मशीन लर्निंग (Machine Learning), रोबोटिक्स, स्वयंचलन (Automation) आणि विविध क्षेत्रांतील त्यांच्या उपयोगांचा अभ्यास करा.
6. जैवतंत्रज्ञान आणि जनुकीय अभियांत्रिकी: DNA, जनुके, जनुकीय अभियांत्रिकी, जैवतंत्रज्ञान, जैवऔषधे, लसींचे तंत्रज्ञान आणि कृषी व वैद्यकीय क्षेत्रातील जैवतंत्रज्ञानाचे उपयोग समजून घ्या.
7. वैद्यकीय विज्ञान आणि आरोग्य तंत्रज्ञान: वैद्यकीय निदान तंत्रज्ञान, लसी, नवीन उपचारपद्धती, वैद्यकीय उपकरणे, रोगनिदान आणि आरोग्य क्षेत्रातील वैज्ञानिक संशोधनाशी संबंधित मूलभूत संकल्पनांचा अभ्यास करा.
8. अणुऊर्जा आणि अणुतंत्रज्ञान: अणुविखंडन, अणुसंलयन, अणुऊर्जा निर्मिती, अणुभट्ट्या, किरणोत्सर्ग आणि अणुतंत्रज्ञानाचे शांततामय उपयोग यांची माहिती मिळवा.
9. नॅनोतंत्रज्ञान आणि प्रगत साहित्य: नॅनोतंत्रज्ञान, नॅनोमटेरियल्स, स्मार्ट मटेरियल्स आणि इलेक्ट्रॉनिक्स, वैद्यकीय विज्ञान व उद्योगातील त्यांच्या उपयोगांचा अभ्यास करा.
10. ऊर्जा तंत्रज्ञान: सौर ऊर्जा, पवन ऊर्जा, हरित हायड्रोजन, ऊर्जा साठवण, बॅटरी तंत्रज्ञान, विद्युत वाहने आणि स्वच्छ ऊर्जा तंत्रज्ञान यांचा अभ्यास करा.
11. कृषी तंत्रज्ञान: पीक सुधारणा, अचूक शेती (Precision Agriculture), कृषी जैवतंत्रज्ञान, ड्रोनचा वापर, आधुनिक सिंचन तंत्रज्ञान आणि कृषी क्षेत्रातील डिजिटल नवकल्पना समजून घ्या.
12. सायबर सुरक्षा: सायबर हल्ले, डेटा सुरक्षा, एन्क्रिप्शन, डिजिटल गोपनीयता, सायबर गुन्हे आणि सुरक्षित डिजिटल व्यवहारांशी संबंधित मूलभूत संकल्पना जाणून घ्या.
13. भारतातील विज्ञान व तंत्रज्ञानविषयक उपक्रम: भारतातील प्रमुख वैज्ञानिक संशोधन संस्था, सरकारी संशोधन कार्यक्रम, स्वदेशी तंत्रज्ञान विकास आणि विज्ञान-तंत्रज्ञान क्षेत्रातील महत्त्वाच्या राष्ट्रीय उपक्रमांचा अभ्यास करा.
14. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान चालू घडामोडी: नवीन वैज्ञानिक शोध, अंतराळ मोहिमा, तंत्रज्ञानविषयक सरकारी घोषणा, महत्त्वाचे संशोधन, पुरस्कार आणि भारताच्या वैज्ञानिक प्रगतीशी संबंधित ताज्या घडामोडींचा अभ्यास करा.
१. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाची मूलभूत माहिती
| अनुक्रमांक | घटकाचे नाव |
|---|---|
| १ | विज्ञान आणि तंत्रज्ञान — संकल्पना व व्याप्ती |
| २ | वैज्ञानिक संशोधन व विकास (Research and Development) |
| ३ | भारतातील वैज्ञानिक संशोधनाचा विकास |
| ४ | भारतातील प्रमुख वैज्ञानिक संस्था व संशोधन केंद्रे |
| ५ | CSIR, DST, DBT व इतर प्रमुख वैज्ञानिक संस्था |
| ६ | वैज्ञानिक शोध, संशोधक आणि त्यांचे योगदान |
| ७ | भारतातील विज्ञान धोरण व नवोन्मेष |
| ८ | विज्ञानातील पेटंट, बौद्धिक संपदा व तंत्रज्ञान हस्तांतरण |
२. भारतीय अंतराळ कार्यक्रम (Indian Space Programme)
| अनुक्रमांक | घटकाचे नाव |
|---|---|
| ९ | भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) |
| १० | भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाचा इतिहास |
| ११ | उपग्रहांचे प्रकार व उपयोग |
| १२ | प्रक्षेपण वाहने — PSLV, GSLV व LVM3 |
| १३ | भूस्थिर व ध्रुवीय उपग्रह कक्षा |
| १४ | संचार उपग्रह व दूरसंचार |
| १५ | पृथ्वी निरीक्षण व Remote Sensing उपग्रह |
| १६ | नेव्हिगेशन उपग्रह प्रणाली — NavIC |
| १७ | चांद्रयान मोहिमा |
| १८ | मंगळयान मोहीम |
| १९ | आदित्य-L1 सौर मोहीम |
| २० | गगनयान मानवी अंतराळ मोहीम |
| २१ | भारतीय अंतराळ स्थानक व भविष्यातील अंतराळ योजना |
| २२ | अंतराळातील कचरा (Space Debris) |
| २३ | खाजगी अंतराळ क्षेत्र व IN-SPACe |
| २४ | भारताच्या प्रमुख अंतराळ मोहिमा व त्यांचे महत्त्व |
३. संरक्षण तंत्रज्ञान (Defence Technology)
| अनुक्रमांक | घटकाचे नाव |
|---|---|
| २५ | संरक्षण संशोधन व विकास संस्था (DRDO) |
| २६ | भारताचा क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रम |
| २७ | बॅलिस्टिक व क्रूझ क्षेपणास्त्रे |
| २८ | अग्नि, पृथ्वी, आकाश व ब्रह्मोस क्षेपणास्त्र प्रणाली |
| २९ | क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणाली |
| ३० | रडार व सोनार तंत्रज्ञान |
| ३१ | लढाऊ विमाने व मानवरहित हवाई वाहने (UAVs) |
| ३२ | ड्रोन तंत्रज्ञान व त्याचे उपयोग |
| ३३ | पाणबुडी व नौदल तंत्रज्ञान |
| ३४ | संरक्षण क्षेत्रातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता |
| ३५ | इलेक्ट्रॉनिक युद्ध व संरक्षण क्षेत्रातील सायबर सुरक्षा |
| ३६ | भारतातील संरक्षण उत्पादन व स्वदेशी तंत्रज्ञान |
४. माहिती तंत्रज्ञान व संगणक विज्ञान (Information Technology)
| अनुक्रमांक | घटकाचे नाव |
|---|---|
| ३७ | संगणकाची मूलभूत रचना व कार्य |
| ३८ | हार्डवेअर व सॉफ्टवेअर |
| ३९ | संगणकाचे प्रकार व उपयोग |
| ४० | संगणक नेटवर्क व इंटरनेट |
| ४१ | क्लाउड कम्प्युटिंग (Cloud Computing) |
| ४२ | बिग डेटा व डेटा अॅनालिटिक्स |
| ४३ | ब्लॉकचेन तंत्रज्ञान |
| ४४ | इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT) |
| ४५ | 5G व 6G दूरसंचार तंत्रज्ञान |
| ४६ | ऑप्टिकल फायबर व उपग्रह संचार |
| ४७ | क्वांटम कम्प्युटिंग |
| ४८ | उच्च कार्यक्षमता संगणन (High-Performance Computing) |
| ४९ | डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा (Digital Public Infrastructure) |
| ५० | डिजिटल पेमेंट तंत्रज्ञानाची मूलभूत माहिती |
५. कृत्रिम बुद्धिमत्ता व रोबोटिक्स (AI and Robotics)
| अनुक्रमांक | घटकाचे नाव |
|---|---|
| ५१ | कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) |
| ५२ | मशीन लर्निंग (Machine Learning) |
| ५३ | डीप लर्निंग (Deep Learning) |
| ५४ | जनरेटिव्ह AI (Generative AI) |
| ५५ | नैसर्गिक भाषा प्रक्रिया (Natural Language Processing) |
| ५६ | संगणकीय दृष्टी (Computer Vision) |
| ५७ | रोबोटिक्स व स्वयंचलित यंत्रणा |
| ५८ | औद्योगिक व वैद्यकीय रोबोटिक्स |
| ५९ | स्वयंचलित वाहने व स्मार्ट यंत्रणा |
| ६० | AI चे शिक्षण, आरोग्य, शेती व प्रशासनातील उपयोग |
| ६१ | AI मधील नैतिकता, गोपनीयता व पूर्वग्रह |
| ६२ | भारतातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता उपक्रम |
६. जैवतंत्रज्ञान व आधुनिक जीवशास्त्र (Biotechnology)
| अनुक्रमांक | घटकाचे नाव |
|---|---|
| ६३ | जैवतंत्रज्ञानाची ओळख व उपयोग |
| ६४ | जनुकीय अभियांत्रिकी (Genetic Engineering) |
| ६५ | DNA पुनर्संयोजन तंत्रज्ञान |
| ६६ | जनुकीय सुधारित सजीव (GMO) |
| ६७ | CRISPR व जनुकीय संपादन |
| ६८ | क्लोनिंग तंत्रज्ञान |
| ६९ | स्टेम सेल संशोधन |
| ७० | जीन थेरपी |
| ७१ | DNA फिंगरप्रिंटिंग |
| ७२ | जैवमाहितीशास्त्र (Bioinformatics) |
| ७३ | जैवऔषधे व लस तंत्रज्ञान |
| ७४ | कृषी जैवतंत्रज्ञान व जैवखते |
| ७५ | भारतातील जैवतंत्रज्ञान संस्था व उपक्रम |
७. वैद्यकीय विज्ञान व आरोग्य तंत्रज्ञान (Medical Science)
| अनुक्रमांक | घटकाचे नाव |
|---|---|
| ७६ | वैद्यकीय निदान तंत्रज्ञान |
| ७७ | क्ष-किरण, CT Scan व MRI |
| ७८ | अल्ट्रासोनोग्राफी व वैद्यकीय इमेजिंग |
| ७९ | लस विकास व लसीकरण तंत्रज्ञान |
| ८० | प्रतिजैविके व प्रतिजैविक प्रतिकारशक्ती (AMR) |
| ८१ | अवयव प्रत्यारोपण व कृत्रिम अवयव |
| ८२ | टेलिमेडिसिन व डिजिटल आरोग्य |
| ८३ | वैद्यकीय उपकरणे व निदान किट |
| ८४ | महामारी निरीक्षण व सार्वजनिक आरोग्य तंत्रज्ञान |
| ८५ | वैयक्तिकृत औषधोपचार (Personalised Medicine) |
८. अणुऊर्जा व आण्विक तंत्रज्ञान (Nuclear Technology)
| अनुक्रमांक | घटकाचे नाव |
|---|---|
| ८६ | भारताचा अणुऊर्जा कार्यक्रम |
| ८७ | अणुविखंडन व अणुसंलयन |
| ८८ | अणुभट्टीचे कार्य व प्रकार |
| ८९ | अणुऊर्जा केंद्रे व त्यांचे कार्य |
| ९० | अणुऊर्जेचे शांततामय उपयोग |
| ९१ | किरणोत्सर्गाचे वैद्यकीय व औद्योगिक उपयोग |
| ९२ | अणुइंधन चक्र |
| ९३ | अणुसुरक्षा व किरणोत्सर्ग संरक्षण |
| ९४ | भारतातील अणुसंशोधन संस्था |
| ९५ | लहान मॉड्युलर अणुभट्ट्या (SMRs) |
९. नॅनोतंत्रज्ञान व प्रगत साहित्य (Nanotechnology and Advanced Materials)
| अनुक्रमांक | घटकाचे नाव |
|---|---|
| ९६ | नॅनोतंत्रज्ञानाची मूलभूत संकल्पना |
| ९७ | नॅनोपदार्थ व त्यांचे गुणधर्म |
| ९८ | कार्बन नॅनोट्यूब व ग्राफीन |
| ९९ | नॅनोतंत्रज्ञानाचे औषधनिर्मितीतील उपयोग |
| १०० | नॅनोतंत्रज्ञानाचे शेती व पर्यावरणातील उपयोग |
| १०१ | स्मार्ट मटेरियल्स व प्रगत साहित्य |
| १०२ | सेमीकंडक्टर तंत्रज्ञान |
| १०३ | चिप निर्मिती व भारताचा सेमीकंडक्टर उपक्रम |
| १०४ | क्वांटम तंत्रज्ञान व त्याचे उपयोग |
१०. ऊर्जा तंत्रज्ञान व स्वच्छ ऊर्जा (Energy Technology)
| अनुक्रमांक | घटकाचे नाव |
|---|---|
| १०५ | सौरऊर्जा तंत्रज्ञान |
| १०६ | पवनऊर्जा तंत्रज्ञान |
| १०७ | जलविद्युत व पंप्ड स्टोरेज |
| १०८ | जैवऊर्जा व जैवइंधने |
| १०९ | हरित हायड्रोजन |
| ११० | इंधन पेशी (Fuel Cells) |
| १११ | बॅटरी तंत्रज्ञान व ऊर्जा साठवण |
| ११२ | इलेक्ट्रिक वाहने व चार्जिंग तंत्रज्ञान |
| ११३ | स्मार्ट ग्रिड व ऊर्जा व्यवस्थापन |
| ११४ | कार्बन कॅप्चर व साठवण तंत्रज्ञान |
| ११५ | ऊर्जा कार्यक्षमता व स्वच्छ तंत्रज्ञान |
११. कृषी तंत्रज्ञान (Agricultural Technology)
| अनुक्रमांक | घटकाचे नाव |
|---|---|
| ११६ | आधुनिक कृषी तंत्रज्ञान |
| ११७ | अचूक शेती (Precision Agriculture) |
| ११८ | ड्रोनचा शेतीतील वापर |
| ११९ | ठिबक व तुषार सिंचन तंत्रज्ञान |
| १२० | मृदा परीक्षण व डिजिटल कृषी सेवा |
| १२१ | जैवतंत्रज्ञान व पीक सुधारणा |
| १२२ | हरितगृह शेती व नियंत्रित वातावरणातील शेती |
| १२३ | हवामान अंदाज व कृषी निर्णय प्रणाली |
| १२४ | कृषी यंत्रांचे स्वयंचलन |
| १२५ | अन्न प्रक्रिया व साठवण तंत्रज्ञान |
१२. सायबर सुरक्षा व डिजिटल गोपनीयता (Cybersecurity)
| अनुक्रमांक | घटकाचे नाव |
|---|---|
| १२६ | सायबर सुरक्षेची मूलभूत तत्त्वे |
| १२७ | मालवेअर, फिशिंग व ऑनलाइन फसवणूक |
| १२८ | एन्क्रिप्शन व डिजिटल स्वाक्षरी |
| १२९ | डेटा गोपनीयता व वैयक्तिक माहिती संरक्षण |
| १३० | सायबर हल्ले व प्रतिबंधक उपाय |
| १३१ | महत्त्वाच्या माहिती पायाभूत सुविधांची सुरक्षा |
| १३२ | भारतातील सायबर सुरक्षा संस्था व उपक्रम |
१३. भारतातील विज्ञान व तंत्रज्ञान उपक्रम
| अनुक्रमांक | घटकाचे नाव |
|---|---|
| १३३ | विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्रालये आणि विभाग |
| १३४ | ISRO, DRDO, CSIR, DBT व DST |
| १३५ | भारतातील प्रमुख संशोधन संस्था |
| १३६ | राष्ट्रीय संशोधन व नवोन्मेष उपक्रम |
| १३७ | स्वदेशी तंत्रज्ञान विकास |
| १३८ | स्टार्टअप्स, डीप टेक व संशोधन परिसंस्था |
| १३९ | विज्ञान शिक्षण व संशोधन संस्था |
| १४० | महाराष्ट्रातील प्रमुख विज्ञान व संशोधन संस्था |
१४. विज्ञान व तंत्रज्ञान चालू घडामोडी (Science and Technology Current Affairs)
| अनुक्रमांक | घटकाचे नाव |
|---|---|
| १४१ | भारताच्या नवीन अंतराळ मोहिमा |
| १४२ | महत्त्वाचे वैज्ञानिक शोध व संशोधन |
| १४३ | नवीन तंत्रज्ञान व त्यांचे उपयोग |
| १४४ | विज्ञान व तंत्रज्ञान क्षेत्रातील महत्त्वाचे पुरस्कार |
| १४५ | संरक्षण तंत्रज्ञानातील नवीन घडामोडी |
| १४६ | AI, सेमीकंडक्टर व क्वांटम तंत्रज्ञानातील घडामोडी |
| १४७ | जैवतंत्रज्ञान व वैद्यकीय संशोधनातील घडामोडी |
| १४८ | ऊर्जा तंत्रज्ञानातील नवीन घडामोडी |
| १४९ | भारताचे विज्ञानविषयक धोरणात्मक निर्णय |
| १५० | MPSC साठी महत्त्वाच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान घडामोडींची उजळणी |
MPSC परीक्षेसाठी विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा अभ्यास कसा करावा?
1. मूलभूत संकल्पना समजून घ्या: AI, DNA, उपग्रह, अणुऊर्जा, नॅनोतंत्रज्ञान किंवा जैवतंत्रज्ञान यांसारख्या विषयांचा अभ्यास करताना केवळ व्याख्या पाठ करू नका. संबंधित तंत्रज्ञान कसे कार्य करते आणि त्याचा उपयोग काय आहे हे समजून घ्या.
2. वैज्ञानिक संस्थांची माहिती लक्षात ठेवा: ISRO, DRDO आणि भारतातील इतर महत्त्वाच्या संशोधन संस्थांची प्रमुख कार्ये, संबंधित क्षेत्रे आणि उल्लेखनीय योगदान यांचा अभ्यास करा.
3. चालू घडामोडींचा अभ्यास करा:
नवीन वैज्ञानिक शोध किंवा तंत्रज्ञानविषयक बातमी वाचताना पुढील मुद्द्यांची नोंद करा:
- संबंधित तंत्रज्ञान किंवा मोहिमेचे नाव
- त्यामागील वैज्ञानिक संस्था किंवा संशोधन गट
- उद्दिष्ट आणि प्रमुख वैशिष्ट्ये
- भारतासाठी किंवा समाजासाठी असलेले महत्त्व
- परीक्षेत विचारला जाऊ शकणारा मूलभूत वैज्ञानिक सिद्धांत
4. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील फरक समजून घ्या: मूलभूत विज्ञान, अनुप्रयुक्त विज्ञान आणि तंत्रज्ञान यांतील संबंध समजून घ्या. एखादा वैज्ञानिक शोध प्रत्यक्ष उपयोगात कसा आणला जातो, याचा विचार करा.
5. वस्तुनिष्ठ प्रश्नांचा सराव करा: घटकनिहाय बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs), मागील प्रश्नपत्रिका आणि सराव चाचण्यांचा उपयोग करा. चुकीच्या उत्तरांचे विश्लेषण करून संबंधित संकल्पनांची पुनरावृत्ती करा.
विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विषयसूचीचा वापर कसा करावा?
खालील विषयसूचीमध्ये विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील महत्त्वाचे घटक विभागवार दिले आहेत. प्रत्येक विषयासमोर उपलब्ध असलेल्या अभ्यास लेखाच्या लिंकवर क्लिक करून सविस्तर माहिती वाचा. ज्या विषयांसाठी स्वतंत्र लेख अद्याप प्रकाशित झालेला नाही, त्यांच्यासाठी विषयसूचीचा संदर्भ घ्या आणि नवीन नोट्स उपलब्ध झाल्यावर त्यांचा अभ्यास करा.
विषयांचा अभ्यास करताना मूलभूत संकल्पना, तंत्रज्ञानाचे कार्य, उपयोग, संबंधित संस्था आणि परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे यांची स्वतंत्र नोंद तयार करा. चालू घडामोडींशी संबंधित माहितीमध्ये घटना घडल्याची तारीख, अधिकृत घोषणा आणि संस्थेच्या अद्ययावत माहितीकडे विशेष लक्ष द्या.
परीक्षेपूर्वी उजळणीसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- महत्त्वाच्या वैज्ञानिक संकल्पना आणि त्यांचे उपयोग.
- भारतीय अंतराळ मोहिमा आणि त्यांची उद्दिष्टे.
- संरक्षण, जैवतंत्रज्ञान, AI आणि अणुऊर्जेतील मूलभूत तत्त्वे.
- प्रमुख संशोधन संस्था आणि त्यांचे कार्य.
- अक्षय ऊर्जा, पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान आणि डिजिटल तंत्रज्ञान.
- महत्त्वाच्या वैज्ञानिक घडामोडी आणि अधिकृत घोषणांमधील तथ्ये.
टीप: विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील चालू घडामोडी सतत बदलत असतात. त्यामुळे स्थिर वैज्ञानिक संकल्पनांसाठी सविस्तर नोट्स आणि चालू घडामोडींसाठी अधिकृत संस्थांच्या अद्ययावत माहितीसह अभ्यास करा. MPSC च्या संबंधित परीक्षेचा अधिकृत अभ्यासक्रम आणि मागील प्रश्नपत्रिकांच्या आधारे अभ्यासाला प्राधान्य द्या.
Also Read:
