चालू घडामोडी | MPSC पूर्व परीक्षा | इतिहास व भूगोल
युनेस्कोच्या (UNESCO) जागतिक वारसा स्थळांच्या तात्पुरत्या यादीत (Tentative List) भारतातील तीन स्थळांचा समावेश करण्यात आल्याची माहिती समोर आली आहे. यामध्ये अंदमान-निकोबार बेटांवरील दोन नैसर्गिक स्थळे आणि छत्तीसगडमधील एका सांस्कृतिक व पुरातत्त्वीय स्थळाचा समावेश आहे.
१. बाराटांगचे कार्स्ट-मड-व्होल्कॅनो कॉम्प्लेक्स
- स्थान: बाराटांग बेट, अंदमान आणि निकोबार बेटे.
- वैशिष्ट्य: येथे चुनखडीच्या गुहा (Limestone Caves) आणि चिखलाचे ज्वालामुखी (Mud Volcanoes) आढळतात.
- महत्त्व: या स्थळाला भूवैज्ञानिक आणि पर्यावरणीय अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्व आहे. स्थानिक भाषेत चिखलाच्या ज्वालामुखींना ‘जल्की’ असेही म्हटले जाते.
२. अंदमान सबडक्शन ज्वालामुखी (Andaman Subduction Volcanoes)
- स्थान: अंदमान समुद्रातील बॅरन (Barren) आणि नारकोंडम (Narcondam) बेटे.
- वैशिष्ट्य: भारतीय आणि बर्मा मायक्रोप्लेट यांच्या अभिसारी हालचालींशी संबंधित ज्वालामुखीय भूवैज्ञानिक रचना येथे आढळतात.
- महत्त्व: प्लेट विवर्तनिकी (Plate Tectonics), ज्वालामुखींची निर्मिती आणि पृथ्वीच्या अंतर्गत प्रक्रियांचा अभ्यास करण्यासाठी हे क्षेत्र महत्त्वाचे आहे.
३. सिरपूर सांस्कृतिक आणि पुरातत्त्वीय स्थळ
- स्थान: महासमुंद जिल्हा, छत्तीसगड; महानदीच्या पूर्व तीरावर.
- वैशिष्ट्य: येथे प्राचीन हिंदू मंदिरे, बौद्ध विहार, जैन धार्मिक अवशेष आणि ऐतिहासिक वास्तू आढळतात.
- ऐतिहासिक महत्त्व: सिरपूर हे प्राचीन दक्षिण कोसल राज्यातील महत्त्वाचे सांस्कृतिक, धार्मिक आणि व्यापारी केंद्र होते. येथील वास्तू साधारणतः इ.स. ५व्या ते १२व्या शतकातील आहेत.
UNESCO ची तात्पुरती यादी म्हणजे काय?
जागतिक वारसा स्थळांची तात्पुरती यादी (Tentative List) म्हणजे एखाद्या देशाने भविष्यात UNESCO च्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट करण्यासाठी विचारात घेतलेल्या स्थळांची यादी होय. या यादीत समावेश होणे म्हणजे त्या स्थळाला अंतिम जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा मिळाला आहे, असा अर्थ होत नाही.
विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- संस्था: UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
- नवीन स्थळांची संख्या: ३.
- नैसर्गिक स्थळे: बाराटांगचे कार्स्ट-मड-व्होल्कॅनो कॉम्प्लेक्स आणि अंदमान सबडक्शन ज्वालामुखी.
- सांस्कृतिक स्थळ: सिरपूर सांस्कृतिक आणि पुरातत्त्वीय स्थळ.
- केंद्रशासित प्रदेश: अंदमान आणि निकोबार बेटे.
- राज्य: छत्तीसगड.
- यादीतील भारताची एकूण स्थळे: ८१ — UNESCO च्या २८ सप्टेंबर २०२६ रोजी अद्ययावत केलेल्या अधिकृत तात्पुरत्या यादीप्रमाणे.
परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा: तात्पुरती यादी (Tentative List) आणि अंतिम जागतिक वारसा यादी (World Heritage List) यांतील फरक हा MPSC पूर्व परीक्षेसाठी महत्त्वाचा आहे.
