स्पर्धा परीक्षा उपयुक्त: MPSC (राज्यसेवा, गट ब व क), पोलीस भरती, तलाठी व इतर सर्व परीक्षांसाठी विचारले जाणारे महत्त्वाचे अलंकारिक शब्द व त्यांचे अर्थ येथे वर्णानुक्रमे दिले आहेत. शोधण्यासाठी खालील जलद अनुक्रमणिकेचा वापर करा.
जलद अनुक्रमणिका (Alphabetical Index)
अ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अकरावा रुद्र | अतिशय तापट स्वभावाची व्यक्ती |
| अकलेचा कांदा / खंदक | अत्यंत मूर्ख माणूस |
| अक्कलशून्य | काहीही बुद्धी नसणारा मूर्ख मनुष्य |
| अक्काबाईचा फेरा | अतिशय गरिबी / दारिद्र्याची अवस्था येणे |
| अंगावरचे बाळ | अतिशय लहान मूल / अजाण बालक |
| अजागळ मनुष्य | कामचुकार, बावळट मनुष्य |
| अजातशत्रू | ज्याला कोणीही शत्रू नाही असा मनुष्य (सर्वांचा मित्र) |
| अजापुत्र | ज्याला कोणी वाली नाही असा दुर्बल मनुष्य / बळीचा बकरा |
| अडेलतट्टू | आपलाच हेका चालवणारा / हट्टी माणूस |
| अडणीवरचा शंख | निरुपयोगी मनुष्य |
| अंधेरनगरी | ताळतंत्र नसलेला अनागोंदी कारभार |
| अरण्यपंडित | नको तिथे पांडित्य मिरवणारा मनुष्य |
| अरण्यरुदन | निष्फळ आक्रोश / निरुपयोगी उपदेश |
| अर्धचंद्र | काढून टाकणे / गचांडी देणे |
| अल्लाची गाय | अतिशय गरीब, निरुपद्रवी मनुष्य |
| अवदसा | वाईट स्थिती होईल अशी बुद्धी / दुर्बुद्धी |
| अष्टपैलू | अनेक बाबतीत निष्णात / सर्वगुणसंपन्न |
| अळवावरचे पाणी | क्षणभंगुर गोष्ट / फार काळ न टिकणारे |
आ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| आकाशपुष्प | कधीही न घडणारी अशक्य गोष्ट |
| आग्यावेताळ | अत्यंत रागीट मनुष्य |
| आंधळ्याची काठी | दुर्बळाला असणारा एकमेव आधार |
| आंधळ्याची माळ | अंधश्रद्धेने वागणारी मूर्ख लोकांची टोळी |
| आनंदीबाई | दुष्ट व पाताळयंत्री स्त्री |
| आळशावर गंगा | काहीही कष्ट न करता अनायासे मिळालेला लाभ |
इ / ई
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| इनमीन तीन / साडेतीन | फारच थोडी माणसे |
| इडापीडा | सर्व प्रकारची संकटे किंवा दुःखे |
| ईडालिंबू | क्षुल्लक अथवा उपद्रवी मनुष्य |
उ / ऊ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| उंटावरचा शहाणा | मूर्खपणाचा सल्ला देणारा माणूस |
| उंबराचे फूल | क्वचित घडणारी गोष्ट / अत्यंत दुर्मिळ वस्तू |
| उपटसुंभ | अचानक येऊन हक्क गाजवणारा भलताच मनुष्य |
| उलटी अंबारी | भीक मागण्याची पाळी येणे / दिवाळखोरी निघणे |
ए / ऐ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| एका माळेचे मणी | एकाच स्वभावाची किंवा प्रवृत्तीची माणसे |
| एरंडाचे गुऱ्हाळ | कंटाळवाणी, लांबलचक व निरर्थक बडबड |
| ऐरावत | अतिशय श्रेष्ठ किंवा वैभवशाली व्यक्ती / वस्तू |
ओ / औ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| ओझ्याचा बैल | लादलेले काम निमूटपणे करणारा |
| औट घटकेचे राज्य | अल्पकाळ टिकणारी सत्ता किंवा अधिकार |
क
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| कंठमणी | अतिशय लाडकी व प्रिय व्यक्ती |
| कंडोमणी | गळ्यातील ताईत / अत्यंत आवडती व्यक्ती |
| कपिलाषष्ठीचा योग | अतिशय दुर्मिळ, पुष्कळ काळाने येणारी संधी |
| कफल्लक | जवळ एक पैसाही नसलेला, दरिद्री |
| कर्णाचा अवतार | अतिशय उदार व दानशूर व्यक्ती |
| कवडीचुंबक | अत्यंत कंजूष वृत्तीची व्यक्ती |
| कळसूत्री बाहुली | दुसऱ्याच्या तंत्राने व मर्जीने चालणारा मनुष्य |
| कळीचा नारद | दोन पक्षांत कलह व भांडणे लावून देणारा |
| काकतालीय न्याय | अचानकपणे अथवा योगायोगाने घडलेली घटना |
| कागदी घोडे | केवळ लेखी देखावा / व्यर्थ कागदी खटाटोप |
| कानाचा हलका | खोट्या सांगोवांगीवर सहज विश्वास ठेवणारा |
| काळ्या दगडावरची रेघ | कधीही खोटे न ठरणारे, शाश्वत शब्द |
| काळे पाणी | दीर्घ मुदतीचा तुरुंगवास |
| कुबेर | अत्यंत श्रीमंत / धनवान माणूस |
| कुंभकर्णी झोप | विलक्षण व अतिशय गाढ झोप |
| कुत्र्याचे शेपूट | कधीही न सुधारणारी गोष्ट |
| कूपमंडूक | संकुचित वृत्तीचा / बाह्य जगाचे ज्ञान नसलेला मनुष्य |
| कोल्हेकुई | दुर्जनांनी केलेली क्षुद्र टीका |
ख
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| खडाष्टक | दोन व्यक्तींमधील हाडवैर / कडाक्याचे भांडण |
| खोगीरभरती | निरुपयोगी वस्तूंची अथवा माणसांची भरती |
| खुशालचेंडू | अतिशय चैनी व निष्काळजी मनुष्य |
ग
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| गंगायमुना | अश्रूधारा |
| गजांतलक्ष्मी | अफाट संपत्ती असणारा |
| गळ्यातला ताईत | अतिशय लाडकी व प्रिय व्यक्ती |
| गळ्यातली धोंड | केवळ भार असलेली / लादलेली नकोशी जबाबदारी |
| गाजरपारखी | खऱ्या गुणांची पारख नसणारा मूर्ख मनुष्य |
| गुळाचा गणपती | काहीही न बोलणारा, बावळट व स्तब्ध मनुष्य |
| गोगलगाय | स्वभावाने अतिशय गरीब व निरुपद्रवी व्यक्ती |
| गोमा गणेश | उपटसुंभ / भलताच मनुष्य |
| गौडबंगाल | गूढ व अनाकलनीय प्रकार |
| ग्यानबाची मेख | अनाकलनीय अडचण किंवा मर्म |
घ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| घरकोंबडा | आपले घर सोडून बाहेर न जाणारा मनुष्य |
| घरभेद्या | घरातील गुप्त गोष्टी शत्रूला फोडणारा मनुष्य |
| घाशीराम कोतवाल | अन्यायी, क्रूर व जुलमी माणूस |
| घिसाडघाई | अतिशय घाईगडबड करणे |
च
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| चंदूलाल | अत्यंत चैनी व उधळ्या व्यक्ती |
| चरपटपंजरी | वायफळ व लांबलचक बडबड |
| चांडाळ चौकडी | दुष्ट व कारस्थानी माणसांचा गट |
| चारशे वीस | बदमाश व फसवणूक करणारी व्यक्ती |
| चौदावे रत्न | मार / चोप देणे |
ज
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| जडभरत | सुस्त व अतिशय आळशी माणूस |
| जमदग्नीचा अवतार | अतिशय रागीट व शीघ्रकोपी मनुष्य |
| जमालगोटा | अत्यंत जालीम उपाय |
| जुलमाचा रामराम | बळजबरीने किंवा नाईलाजाने करावे लागणारे काम |
झ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| झाकली मूठ | गुप्त गोष्ट किंवा झाकून ठेवलेले व्यंग |
| झोटिंगशाही | जुलमी व मनमानी कारभार |
ट / ठ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| टांगती तलवार | सतत वाटत राहणारी भीती किंवा धोका |
| टोळभैरव | उडाणटप्पू व उपद्रवी माणसांची टोळी |
त
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| ताकापुरती आजी | आपले काम साधण्यापुरती खुशामत करणारा |
| ताटाखालचे मांजर | दुसऱ्याच्या पूर्णपणे अंकित असलेला माणूस |
| तिरसिंगराव | तिरसट किंवा पराक्रम केल्याचा आव आणणारा |
| त्रिशंकू | अधांतरी किंवा अनिर्णित अवस्थेत असणारा |
द
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| दगडावरची रेघ | कधीही खोटे न ठरणारे शब्द / सत्य |
| दिवटा | कुळाला कलंक लावणारा पुत्र |
| दिव्याखाली अंधार | मोठ्या व्यक्तीच्या अंगी असणारे अंगभूत दोष |
| दीड शहाणा | फाजील शहाणपणा दाखवणारा मूर्ख |
| दुधात साखर | दोन चांगल्या गोष्टींचा सुरेख मिलाफ |
| द्रौपदीची थाळी | नेहमी गरज भागवणारे किंवा कधीही न संपणारे साधन |
ध
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| ‘ध’ चा ‘मा’ | चांगल्या गोष्टीचा केलेला वाईट बदल किंवा विपर्यास |
| धनदांडगा | संपत्तीच्या बळावर शेफारलेला मनुष्य |
| धन्वंतरी | अत्यंत कुशल व निष्णात वैद्य |
| धर्मराज | शांत, सात्त्विक व न्यायप्रिय व्यक्ती |
| धुतला तांदूळ | निर्मळ मनाचा व निष्कलंक माणूस |
न
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| नंदीबैल | स्वतःची बुद्धी न वापरता मान डोलावणारा |
| नवकोट नारायण | अपार धनसंपत्ती असणारा श्रीमंत व्यक्ती |
| नाना फडणवीस | अत्यंत मुत्सद्दी व बुद्धिमान मनुष्य |
प
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| पंढरीची वारी | वारंवार करावे लागणारे निष्फळ हेलपाटे |
| पांढरा कावळा | निसर्गात अस्तित्वात नसलेली / अशक्य गोष्ट |
| पाताळयंत्री | अत्यंत कुटील, कारस्थानी मनुष्य |
| पाषाणहृदयी | दया नसलेला / कठोर मनाचा मनुष्य |
| पिंपळावरचा मुंजा | घरदार नसलेला व्रात्य व एकटा मनुष्य |
| पिकलेले पान | अतिशय वृद्ध झालेला मनुष्य |
| पोपटपंची | अर्थहीन पाठांतर / घोकंपट्टी |
| पोलादी पुरुष | दृढ निश्चयी व करारी मनुष्य |
फ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| फटकळ | मनात येईल ते रोखठोक बोलणारा |
| फुगीर दोडका | गर्व असलेला, बढाया मारणारा मनुष्य |
ब
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| बकध्यान | ढोंगीपणा / कपटी एकाग्रता |
| बकासूर | अतिशय खादाड व्यक्ती |
| बळीचा बकरा | दुसऱ्याच्या चुकीमुळे नाहक त्रास सहन करावा लागणारा |
| बिनभाड्याचे घर | तुरुंग / कारागृह |
| बिरबल | चतुर व हजरजबाबी मनुष्य |
| बोकेसंन्यासी | ढोंगी / दांभिक मनुष्य |
| बोलका ढलपा | केवळ बडबड करणारा, कृती शून्य असणारा मनुष्य |
भ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| भगीरथ प्रयत्न | अखंड, अथक व पराकोटीचे प्रयत्न |
| भस्मासूर | स्वतःच्या कृतीने स्वतःचाच नाश करून घेणारा |
| भाऊबंदकी | आपसातील किंवा भावा-भावांतील वैर |
| भाकडकथा | निरर्थक व निरुपयोगी गोष्टी |
| भिजत घोंगडे | लांबणीवर पडलेले किंवा अनिर्णित काम |
| भीष्मप्रतिज्ञा | अत्यंत कठोर व अढळ अशी प्रतिज्ञा |
| भोजनभाऊ | केवळ फायद्यापुरती साथ देणारा |
म
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| मंथरा | दुष्ट, मत्सरी व काड्या लावणारी स्त्री |
| मगरमिठी | सुटता न येणारी पक्की मिठी / पकड |
| मदनाचा पुतळा | अतिशय देखणा व सुंदर पुरुष |
| मारुतीचे शेपूट | कधीही न संपणारे, लांबत जाणारे काम |
| मायेचा पूत | पराक्रमी किंवा शूर पुत्र |
| मृगजळ | केवळ भास / अस्तित्वात नसलेली गोष्ट |
| मेषपात्र | अजागळ व कर्तृत्वशून्य मनुष्य / बावळट |
य
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| यक्षप्रश्न | निर्णय घेण्यास कठीण व गहन प्रश्न |
| यादवी | आपसातील भांडणे / अंतर्गत कलह |
र
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| रडतराऊत | प्रत्येक कामात नकारघंटा वाजवणारा मनुष्य |
| रंभा | अतिशय लावण्यवती व सुंदर स्त्री |
| रामबाण | अचूक व खात्रीशीर गुण देणारा उपाय |
| रामराज्य | नीती व न्यायाने चालणारे सुखी राज्य |
| रामायण | लांबलचक व कंटाळवाणी हकीकत |
| रुपेरी बेडी | चाकरी किंवा लाचेचे बंधन |
ल
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| लक्ष्मण रेषा | कधीही न ओलांडायची कडक मर्यादा |
| लंकेची पार्वती | अंगावर दागिने नसलेली अत्यंत गरीब स्त्री |
| लोणकढी थाप | एकदम रचून सांगितलेली खोटी बातमी |
व
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| वज्रलेप | कायम टिकणारे, न पुसले जाणारे |
| वाघिणीचे दूध | अंगात शौर्य निर्माण करणारी गोष्ट (उदा. इंग्रजी भाषा/शिक्षण) |
| वाटाण्याच्या अक्षता | स्पष्ट शब्दांत दिलेला नकार |
| वामनमूर्ती | बुटकी किंवा ठेंगू व्यक्ती |
श
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| शकुनीमामा | कपटी व कारस्थानी आप्त |
| शंभर नंबरी | अस्सल, परिपूर्ण किंवा उत्तम दर्जाचे |
| शुंभ | चांगला धष्टपुष्ट पण बुद्धीने मंद असणारा माणूस |
| शेंडेनक्षत्र | घरातील सर्वात धाकटे अपत्य |
| श्रीगणेशा | कोणत्याही कामाचा किंवा गोष्टीचा आरंभ |
स
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| सतीचे वाण | हाती घेतलेले अत्यंत खडतर व्रत किंवा कार्य |
| सव्यसाची | दोन्ही हातांनी सारख्याच कुशलतेने काम करणारा |
| सांभाचा अवतार | अतिशय भोळाभाबळा माणूस |
| सावळा गोंधळ | अव्यवस्थित कारभार / गोंधळ |
| सुदाम्याचे पोहे | गरीब मित्राने प्रेमाने दिलेली साधी भेट |
| सूर्यवंशी | उशिरा किंवा सूर्य उगवल्यानंतर झोपेतून उठणारा |
| सुवर्णमध्य | दोन्ही बाजूंमधील तडजोड |
| स्मशानवैराग्य | क्षणकाळ टिकणारे तात्पुरते वैराग्य |
ह
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| हरिश्चंद्र | अत्यंत सत्यवचनी व खरे बोलणारा माणूस |
| हलक्या कानाचा | ऐकीव गोष्टींवर सहज विश्वास ठेवणारा |
| हातचे कांकण | उघड व स्पष्ट दिसणारी गोष्ट |
| हुकमी एक्का | खात्रीशीर यश मिळवून देणारे साधन / व्यक्ती |
| होयबा | स्वतःची बुद्धी न चालवता दुसऱ्याच्या हो-ला-हो म्हणणारा |