पुण्यातील 14 व्या राष्ट्रीय सामाजिक नवोन्मेष परिषदेत (National Conference on Social Innovation) रेमिडिओ (Remidio) कंपनीला 2026 चा अंजनी माशेलकर पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. कंपनीने विकसित केलेल्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) आधारित रेटिना इमेजिंग तंत्रज्ञानाद्वारे अवघ्या 75 सेकंदांत सुमारे 10 आजारांची प्राथमिक तपासणी करता येते.
महत्त्वाचे तथ्य तक्ता (Quick Facts Matrix)
| घटक | तपशील |
|---|---|
| संबंधित विषय | चालू घडामोडी – विज्ञान व तंत्रज्ञान / आरोग्य |
| पुरस्कार | अंजनी माशेलकर पुरस्कार 2026 |
| पुरस्कारप्राप्त नवकल्पना | AI आधारित रेटिना इमेजिंग तंत्रज्ञान |
| कंपनी | रेमिडिओ (Remidio) |
| संस्थापक | डॉ. आनंद शिवरामन |
| पुरस्कार स्वीकारला | डॉ. आनंद शिवरामन |
| पुरस्कार प्रदान दिनांक | 17 नोव्हेंबर 2026 |
| ठिकाण | पुणे, महाराष्ट्र |
| परिषद | 14 वी राष्ट्रीय सामाजिक नवोन्मेष परिषद |
| तपासणीचा कालावधी | सुमारे 75 सेकंद |
| तपासणीचा खर्च | सुमारे ₹100 |
| तंत्रज्ञान | कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) व रेटिना इमेजिंग |
| प्रमुख वैशिष्ट्य | एकाच रेटिना प्रतिमेतून अनेक आजारांची प्राथमिक तपासणी |
सविस्तर परीक्षाभिमुख विश्लेषण (Exam-Oriented Analysis)
1. अंजनी माशेलकर पुरस्कार (Anjani Mashelkar Prize)
- हा पुरस्कार अंजनी माशेलकर फाउंडेशनतर्फे दिला जातो.
- हा पुरस्कार डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांच्या मातोश्री अंजनी माशेलकर यांच्या स्मरणार्थ सुरू करण्यात आला.
- समाजातील वंचित आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या नवकल्पनांना प्रोत्साहन देणे हा प्रमुख उद्देश आहे.
- परवडणाऱ्या किमतीत उच्च दर्जाचे तंत्रज्ञान उपलब्ध करून देणाऱ्या नवकल्पनांना (Affordable Excellence) या पुरस्काराद्वारे प्रोत्साहन दिले जाते.
- 2026 मध्ये रेमिडिओ कंपनीच्या AI आधारित रेटिना निदान तंत्रज्ञानाला हा पुरस्कार मिळाला.
2. रेमिडिओचे AI आधारित रेटिना तंत्रज्ञान

- या तंत्रज्ञानामध्ये डोळ्याच्या दृष्टिपटलाची (Retina) प्रतिमा घेतली जाते.
- कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) प्रणाली या प्रतिमेचे विश्लेषण करते.
- सुमारे 75 सेकंदांत 10 प्रकारच्या आजारांची प्राथमिक तपासणी करता येते.
- एका तपासणीचा खर्च सुमारे ₹100 असल्याचे वृत्तात नमूद केले आहे.
- तंत्रज्ञान पोर्टेबल (Portable) असल्यामुळे ग्रामीण व दुर्गम भागातही वापरता येते.
- ऑफलाइन AI प्रणालीमुळे इंटरनेट कनेक्शनची आवश्यकता नसते.
- तपासणीसाठी प्रत्येक ठिकाणी प्रयोगशाळा किंवा नेत्रतज्ज्ञ प्रत्यक्ष उपस्थित असणे आवश्यक नाही.
- संशयित रुग्णांना पुढील तपासणीसाठी तज्ज्ञ डॉक्टरांकडे पाठविण्यास मदत होते.
3. कोणत्या 10 आजारांची तपासणी शक्य?
| क्र. | आजार / आरोग्यस्थिती |
|---|---|
| 1 | डायबेटिक रेटिनोपॅथी (Diabetic Retinopathy) |
| 2 | काचबिंदू (Glaucoma) |
| 3 | वयोमानानुसार होणारे दृष्टिपटलाचे विकार (Age-related Macular Degeneration) |
| 4 | मधुमेह (Diabetes) |
| 5 | उच्च रक्तदाब (Hypertension) |
| 6 | हृदय व रक्तवाहिन्यांचे आजार (Cardiovascular Disease) |
| 7 | दीर्घकालीन मूत्रपिंड विकार (Chronic Kidney Disease) |
| 8 | अशक्तपणा / रक्तक्षय (Anaemia) |
| 9 | गर्भधारणेशी संबंधित आरोग्यविषयक धोके (Pregnancy-related Risks) |
| 10 | गर्भावस्थेतील मधुमेह (Gestational Diabetes) |
टीप: ही AI आधारित प्राथमिक तपासणी व जोखीम ओळखण्याची यंत्रणा आहे. अंतिम निदानासाठी आवश्यकतेनुसार वैद्यकीय तपासणी करावी लागते.
4. तंत्रज्ञानाची प्रमुख वैशिष्ट्ये
अ) कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence)
- रेटिनाच्या प्रतिमांचे AI अल्गोरिदमद्वारे विश्लेषण.
- कमी वेळेत आरोग्यविषयक जोखीम ओळखणे.
- पुढील वैद्यकीय तपासणीची आवश्यकता निश्चित करण्यास मदत.
ब) पोर्टेबल आरोग्य तपासणी
- उपकरण सहजपणे एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेता येते.
- प्राथमिक आरोग्य केंद्रे (PHCs), आरोग्य शिबिरे आणि मोबाइल क्लिनिकमध्ये वापर शक्य.
- प्रशिक्षित आरोग्य कर्मचाऱ्यांमार्फत तपासणी करता येते.
क) परवडणारी आरोग्यसेवा
- सुमारे ₹100 मध्ये तपासणी.
- ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील नागरिकांसाठी उपयुक्त.
- प्रयोगशाळेवरील अवलंबित्व कमी करण्यास मदत.
5. महाराष्ट्राच्या दृष्टीने महत्त्व
- पुणे: 2026 च्या पुरस्कार वितरण सोहळ्याचे ठिकाण.
- पुणे इंटरनॅशनल सेंटर (PIC): 14 व्या राष्ट्रीय सामाजिक नवोन्मेष परिषदेचे आयोजक.
- महाराष्ट्रातील ग्रामीण व दुर्गम भागांमध्ये प्राथमिक आरोग्य तपासणी अधिक सुलभ करण्याची क्षमता.
- AI आणि आरोग्य तंत्रज्ञान क्षेत्रातील भारतीय नवकल्पनांना प्रोत्साहन.
MPSC परीक्षा विशेष: ‘ट्रॅप’ आणि महत्त्वाचे मुद्दे
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे
संभाव्य फसवे मुद्दे
- अंजनी माशेलकर पुरस्कार 2026 हा रेमिडिओ कंपनीच्या नवकल्पनेला मिळाला आहे; डॉ. आनंद शिवरामन यांनी कंपनीच्या वतीने पुरस्कार स्वीकारला.
- हे तंत्रज्ञान रेटिनाच्या प्रतिमेवर आधारित आहे; रक्ताच्या नमुन्याच्या तपासणीवर आधारित नाही.
- 75 सेकंद हा तपासणीचा कालावधी आहे.
- तंत्रज्ञानामध्ये AI चा वापर होतो; मात्र इंटरनेटची आवश्यकता नसलेली ऑफलाइन प्रणालीही उपलब्ध आहे.
- प्राथमिक तपासणी आणि अंतिम वैद्यकीय निदान या वेगवेगळ्या संकल्पना आहेत.
लक्षात ठेवण्यासारखे बारकावे
| संज्ञा | अर्थ |
|---|---|
| Retina | दृष्टिपटल |
| Retinal Imaging | दृष्टिपटलाचे प्रतिमांकन |
| AI | Artificial Intelligence – कृत्रिम बुद्धिमत्ता |
| Diabetic Retinopathy | मधुमेहामुळे होणारा दृष्टिपटलाचा विकार |
| Glaucoma | काचबिंदू |
| Screening | प्राथमिक तपासणी |
| Portable Device | सहज वाहून नेता येणारे उपकरण |
| Offline AI | इंटरनेटशिवाय कार्य करणारी AI प्रणाली |
एका दृष्टीक्षेपात उजळणी (High-Yield One-Liners)
- अंजनी माशेलकर पुरस्कार 2026 रेमिडिओ कंपनीच्या AI आधारित रेटिना तंत्रज्ञानाला मिळाला.
- रेमिडिओचे संस्थापक डॉ. आनंद शिवरामन यांनी पुरस्कार स्वीकारला.
- पुरस्कार वितरण सोहळा 17 नोव्हेंबर 2026 रोजी पुणे येथे झाला.
- या तंत्रज्ञानाद्वारे सुमारे 75 सेकंदांत 10 आजारांची प्राथमिक तपासणी करता येते.
- एका तपासणीचा खर्च सुमारे ₹100 आहे.
- या तंत्रज्ञानामध्ये रेटिनाच्या प्रतिमेचे AI द्वारे विश्लेषण केले जाते.
- ऑफलाइन AI मुळे इंटरनेटशिवायही प्राथमिक तपासणी करणे शक्य आहे.
सराव प्रश्न (Exam-Standard Practice MCQs)
प्रश्न 1. अंजनी माशेलकर पुरस्कार 2026 संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.
अ) हा पुरस्कार रेमिडिओ कंपनीच्या AI आधारित रेटिना तंत्रज्ञानाला मिळाला.
ब) रेमिडिओचे संस्थापक डॉ. आनंद शिवरामन आहेत.
क) पुरस्कार वितरण सोहळा पुणे येथे आयोजित करण्यात आला.
वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?
- फक्त अ आणि ब
- फक्त ब आणि क
- अ, ब आणि क
- फक्त अ आणि क
योग्य उत्तर : पर्याय 3
स्पष्टीकरण: तिन्ही विधाने बरोबर आहेत. रेमिडिओच्या नवकल्पनेला पुरस्कार मिळाला असून संस्थापक डॉ. आनंद शिवरामन यांनी पुण्यात पुरस्कार स्वीकारला.
प्रश्न 2. रेमिडिओच्या AI आधारित रेटिना तंत्रज्ञानासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.
अ) या तंत्रज्ञानाद्वारे रेटिनाच्या प्रतिमेचे विश्लेषण केले जाते.
ब) या तंत्रज्ञानासाठी प्रत्येक वेळी इंटरनेट कनेक्शन अनिवार्य आहे.
क) या तंत्रज्ञानाद्वारे अनेक आजारांची प्राथमिक तपासणी करता येते.
वरीलपैकी कोणती विधाने अचूक आहेत?
- फक्त अ आणि ब
- फक्त अ आणि क
- फक्त ब आणि क
- अ, ब आणि क
योग्य उत्तर : पर्याय 2
स्पष्टीकरण: विधाने अ आणि क बरोबर आहेत. या तंत्रज्ञानामध्ये ऑफलाइन AI प्रणाली उपलब्ध असल्यामुळे इंटरनेट कनेक्शन अनिवार्य नाही.
प्रश्न 3. रेटिनाच्या प्रतिमेवर आधारित AI तपासणी तंत्रज्ञानासंदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे?
- हे तंत्रज्ञान केवळ डोळ्यांच्या बाह्य भागाची तपासणी करते.
- हे तंत्रज्ञान केवळ रक्ताच्या नमुन्यांचे विश्लेषण करते.
- हे तंत्रज्ञान रेटिनाच्या प्रतिमेद्वारे विविध आजारांची प्राथमिक तपासणी करते.
- हे तंत्रज्ञान वापरण्यासाठी प्रत्येक ठिकाणी मोठी प्रयोगशाळा आवश्यक आहे.
योग्य उत्तर : पर्याय 3
स्पष्टीकरण: रेटिनाच्या प्रतिमेचे AI द्वारे विश्लेषण करून विविध आजारांची प्राथमिक तपासणी व जोखीम ओळखता येते. यासाठी प्रत्येक ठिकाणी मोठी प्रयोगशाळा आवश्यक नाही.