Maha CID Cyber Forensic Assistant Syllabus 2026: महाराष्ट्र राज्य गुन्हे अन्वेषण विभाग (CID), पुणे आणि सायबर गुन्हे अन्वेषण शाखा (Cyber Crime Branch) अंतर्गत ‘सायबर फॉरेन्सिक विश्लेषक / सहाय्यक’ (Cyber Forensic Analyst / Assistant – तांत्रिक संवर्ग) या पदासाठीचा अपेक्षित अभ्यासक्रम आणि परीक्षा पद्धत येथे सविस्तर देण्यात आली आहे.
सायबर गुन्ह्यांचे वाढते प्रमाण लक्षात घेता डिजिटल डेटा संकलन, मोबाईल व कॉम्प्युटर फॉरेन्सिक, नेटवर्क सुरक्षा तपासणी आणि न्यायालयासाठी डिजिटल पुरावे तयार करणे यासाठी हा तांत्रिक संवर्ग अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. जर तुम्ही या परीक्षेची तयारी करत असाल, तर हा लेख तुमच्या अभ्यासाची रचना अचूक ठरवेल.
Maha CID Cyber Forensic Assistant Bharti 2026 – विहंगावलोकन
| विभाग / संस्था | गुन्हे अन्वेषण विभाग (CID), सायबर कक्ष / DFSL, महाराष्ट्र शासन |
|---|---|
| संवर्गाचे नाव | सायबर फॉरेन्सिक विश्लेषक / सहाय्यक (Cyber Forensic Analyst / Technical Assistant) |
| शैक्षणिक पात्रता (अपेक्षित) | B.E. / B.Tech (Computer / IT), B.Sc. (Computer Science / IT / Forensic Science with Cyber Forensics), किंवा MCA / M.Sc. |
| परीक्षेचे स्वरूप | संगणक आधारित ऑनलाईन लेखी परीक्षा (CBT – MCQ) |
| एकूण गुण व वेळ | 200 गुण (100 प्रश्न | 120 मिनिटे) |
| मुलाखत (Interview) | नाही (केवळ ऑनलाईन परीक्षेद्वारे अंतिम गुणवत्ता यादी) |
| अधिकृत संकेतस्थळ | mahacid.gov.in |
CID Cyber Forensic Assistant Exam Pattern – परीक्षा पद्धत
सायबर फॉरेन्सिक सहाय्यक पदाची परीक्षा एकूण 200 गुणांची असून यामध्ये सामान्य क्षमता आणि मुख्य संगणक / डिजिटल फॉरेन्सिक तंत्रज्ञानाचा समावेश असतो:
| भाग / पेपर | विषय घटक | प्रश्न संख्या | एकूण गुण | कालावधी |
|---|---|---|---|---|
| भाग १ (Part A) सामान्य क्षमता चाचणी | मराठी व्याकरण, General English, चालू घडामोडी व बुद्धिमत्ता चाचणी | 40 प्रश्न | 80 गुण | 120 मिनिटे (2 तास) |
| भाग २ (Part B) तांत्रिक ज्ञान (Cyber & Forensics) | Digital Forensics, Network Security, IT Act, Data Recovery व Tools | 60 प्रश्न | 120 गुण | |
| एकूण एकत्रित परीक्षा | 100 प्रश्न | 200 गुण | 120 मिनिटे | |
- प्रश्नांचे स्वरूप: वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी (Multiple Choice Questions – MCQs).
- गुणदान: प्रत्येक बरोबर उत्तरासाठी 2 गुण.
- माध्यम: सामान्य ज्ञान व भाषा विषय मराठी/इंग्रजीत; तांत्रिक प्रश्न इंग्रजी माध्यमातून विचारले जातात.
- किमान पात्रता: सर्वसाधारण प्रवर्गासाठी किमान 45% गुण मिळवणे अनिवार्य असते.
CID Cyber Forensic Assistant सविस्तर अभ्यासक्रम (Detailed Syllabus)
भाग १: सामान्य क्षमता चाचणी (80 Marks)
- मराठी भाषा व व्याकरण (10 प्रश्न – 20 गुण):
- शब्दांच्या जाती, लिंग, वचन, विभक्ती व काळ.
- संधी, समास, वाक्यरूपांतर, म्हणी व वाक्प्रचार.
- समानार्थी व विरुद्धार्थी शब्द, शुद्धलेखनाचे नियम व उतारा आकलन.
- General English (10 प्रश्न – 20 गुण):
- Vocabulary: Synonyms, Antonyms, Phrasal Verbs, Technical Idioms.
- Grammar: Tenses, Subject-Verb Agreement, Active & Passive Voice.
- Error Detection, Sentence Reconstruction, Comprehension Passage.
- सामान्य ज्ञान व सायबर चालू घडामोडी (10 प्रश्न – 20 गुण):
- भारताचा आणि महाराष्ट्राचा इतिहास, भूगोल व राज्यव्यवस्था.
- चालू घडामोडी (राष्ट्रीय, राज्यस्तरीय, विशेषतः तंत्रज्ञान व डिजिटल सुरक्षा क्षेत्रातील घडामोडी).
- राष्ट्रीय सायबर सुरक्षा धोरण (National Cyber Security Policy) व भारतातील महत्त्वाच्या संस्था (CERT-In, NCIIPC, I4C).
- बुद्धिमत्ता चाचणी व गणित (10 प्रश्न – 20 गुण):
- संख्या व अक्षर मालिका, नातेसंबंध, सांकेतिक भाषा (Coding-Decoding).
- तर्कसंगत विचार, दिशा, बैठक व्यवस्था, व्हेन आकृत्या आणि मूलभूत अंकगणित.
भाग २: मुख्य तांत्रिक अभ्यासक्रम (Cyber Forensics & IT – 120 Marks)
(हा घटक सायबर फॉरेन्सिक विश्लेषक पदासाठी निर्णायक असून यामध्ये 60 प्रश्न / 120 गुण असतात.)
1. Fundamentals of Digital Forensics (डिजिटल फॉरेन्सिकची मूलतत्त्वे)
- परिचय व संकल्पना: Digital Forensics ची व्याख्या, उद्दिष्टे, प्रकार (Disk, Network, Mobile, Memory, Cloud Forensics).
- Locard’s Principle in Cyberspace: डिजिटल अवकाशातील पुराव्यांचे आदानप्रदान व डिजिटल ठसे (Digital Footprints).
- Rules of Evidence: डिजिटल पुराव्यांची स्वीकारार्हता (Admissibility), अस्सलता (Authenticity) आणि पूर्णता (Completeness).
- Chain of Custody (साखळी प्रक्रिया): डिजिटल उपकरणे जप्त करणे, सील करणे (Faraday Bags चा वापर), सुरक्षित साठवण आणि हस्तांतरण नोंदवही.
2. Computer Forensics & Operating System Artifacts
- File Systems: FAT, NTFS, exFAT, ext3/ext4, APFS ची रचना आणि कार्यपद्धती.
- Artifacts Analysis: Windows Registry Analysis, Event Logs, Prefetch Files, LNK Files, Jump Lists, Browser History व Cache.
- RAM Analysis (Live Forensics): Memory acquisition, Volatile data collection, Volatility Tool basics, अनपॅक न झालेला मालवेअर तपासणे.
- Deleted Data & Recovery: Data Carving, Slack Space, Unallocated Space आणि फाईल सिग्नेचर (Magic Bytes) द्वारे फाईल पुनर्प्राप्ती.
3. Mobile Device Forensics (मोबाईल फॉरेन्सिक)
- स्मार्टफोन ऑपरेटिंग सिस्टम्स: Android व iOS फॉरेन्सिक मधील फरक व सुरक्षितता स्तर.
- Extraction Levels: Manual Extraction, Logical Extraction, File System Extraction आणि Physical Extraction (JTAG, Chip-off overview).
- Mobile Artifacts: Call Logs, SMS, Instant Messaging Apps (WhatsApp, Telegram डेटाबेस – SQLite Analysis), GPS Location Trails.
- Bypassing Locks: Screen lock bypass तंत्र, USB Debugging आणि ADB Commands.
4. Network Forensics & Cyber Security Basics
- Network Protocols & Packet Analysis: OSI मॉडेल, TCP/IP, DNS, HTTP/HTTPS, FTP.
- Packet Sniffing Tools: Wireshark आणि TCPdump द्वारे पॅकेट तपासणी आणि विश्लेषण.
- Log Analysis: Firewall Logs, Router Logs, Web Server Logs (Apache, Nginx), Proxy Logs तपासणे.
- Cyber Attacks & Threats: Phishing, Ransomware, Man-in-the-Middle (MitM), DDoS, SQL Injection, Cross-Site Scripting (XSS).
5. Digital Investigation Tools (फॉरेन्सिक टूल्स व सॉफ्टवेअर्स)
- Open Source & Commercial Tools: Autopsy, FTK Imager, EnCase, Belkasoft, Sleuth Kit ची मूलभूत कार्यपद्धती.
- Hashing & Integrity: MD5, SHA-1, SHA-256 हॅश व्हॅल्यूजची निर्मिती आणि डेटा अखंडता सिद्ध करणे.
- Write Blockers: Hardware आणि Software Write Blockers चा उपयोग आणि महत्त्व.
6. Cyber Laws & Legal Framework in India
- माहिती तंत्रज्ञान कायदा, 2000 (IT Act, 2000 & 2008 सुधारणा):
- कलम 43 व 43A (Data Protection व Penalty for Damage to Computer System).
- कलम 65 (Tampering with Computer Source Documents).
- कलम 66, 66B, 66C, 66D (Hacking, Identity Theft, Cheating by Personation).
- कलम 66E व 66F (Privacy Violation व Cyber Terrorism).
- कलम 67, 67A, 67B (Obscene content transmission).
- भारतीय साक्ष कायदा (Indian Evidence Act / Bharatiya Sakshya Adhiniyam):
- कलम 65B (इलेक्ट्रॉनिक रेकॉर्ड्सची वैधता व अनिवार्य प्रमाणपत्र पद्धत).
- कलम 45 (Expert Opinion – डिजिटल पुरावे सादर करताना तज्ज्ञांची साक्ष).
तज्ज्ञ तयारी धोरण (Preparation Tips for Cyber Forensics)
- IT Act आणि 65B प्रमाणपत्रावर पकड ठेवा: परीक्षेमध्ये सायबर कायद्यातील कलमे आणि पुराव्यांची न्यायालयात कायदेशीर स्वीकारार्हता (Sec 65B Certificate) यावर थेट प्रश्न विचारले जातात.
- प्रॅक्टिकल टूल्सचे ज्ञान (Hands-on Concepts): केवळ थिअरी न वाचता FTK Imager, Wireshark, Autopsy आणि SQLite Database व्ह्यूवर कसे कार्य करतात, हे समजून घेतल्यास तांत्रिक प्रश्न सहज सुटतात.
- हॅशिंग अल्गोरिदम्स व फाईल सिस्टीम्स: FAT32, NTFS मधील फरक, MFT (Master File Table) आणि डेटा रिकव्हरी तंत्रांवर दरवर्षी प्रश्न असतात.
- सामान्य क्षमता चाचणीकडे दुर्लक्ष करू नका: 80 गुणांचा भाग १ हा गुणवत्ता यादीत वरचे स्थान मिळवण्यासाठी अत्यंत निर्णायक ठरतो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ – Cyber Forensic Assistant)
Q1. सायबर फॉरेन्सिक सहाय्यक पदासाठी कोणती शैक्षणिक पात्रता लागते?
उत्तर: सामान्यतः B.E./B.Tech (Computer/IT), B.Sc./M.Sc. (Cyber Forensics / Computer Science / IT) किंवा MCA पदवीधारक उमेदवार या पदासाठी पात्र मानले जातात.
Q2. या पदाच्या परीक्षेत प्रॅक्टिकल लॅब टेस्ट असते का?
उत्तर: नाही, निवड प्रक्रिया संगणक आधारित वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी (CBT MCQ) लेखी परीक्षेवर आधारित असते. मात्र अंतिम निवडीनंतर प्रत्यक्ष लॅब कार्यपद्धतीचे विभागीय प्रशिक्षण दिले जाते.
Q3. डिजिटल फॉरेन्सिकमध्ये Write Blocker चा उपयोग काय आहे?
उत्तर: संशयित हार्ड डिस्क किंवा पेनड्राईव्ह कॉम्प्युटरला जोडताना त्यातील मूळ डेटामध्ये कोणताही बदल (Write operation) होऊ नये आणि डेटा केवळ ‘Read-only’ स्वरूपात क्लोन करता यावा यासाठी Write Blocker वापरला जातो.
Q4. भारतीय साक्ष कायद्याचे कलम 65B कशाशी संबंधित आहे?
उत्तर: कलम 65B हे न्यायालयात इलेक्ट्रॉनिक रेकॉर्ड्स (उदा. प्रिंटआउट्स, सीडी, डीव्हीडी, सर्व्हर लॉग्स) पुरावा म्हणून ग्राह्य धरण्यासाठी आवश्यक असलेल्या कायदेशीर प्रमाणपत्राशी संबंधित आहे.
महत्त्वाच्या लिंक्स (Important Links)
- Maha CID सर्व पदांचा अभ्यासक्रम
- CID सहायक दस्तऐवज परीक्षक अभ्यासक्रम
- CID फिंगरप्रिंट तज्ज्ञ / तंत्रज्ञ अभ्यासक्रम
- अधिकृत संकेतस्थळ: mahacid.gov.in
- MPSC Today Telegram चॅनल: नवीन भरती अपडेट्ससाठी येथे क्लिक करून जॉईन करा
