जागतिक पर्यावरण संरक्षण आणि हवामान बदलाच्या समस्यांवर उपाय शोधणाऱ्या नवकल्पनांना प्रोत्साहन देणारा अर्थशॉट पुरस्कार (The Earthshot Prize) 2026 मुंबई, महाराष्ट्र येथे आयोजित करण्यात आला. 17 नोव्हेंबर 2026 रोजी झालेल्या मुख्य पुरस्कार सोहळ्यात पाच विजेत्यांची घोषणा करण्यात आली. प्रत्येक विजेत्याला पर्यावरणविषयक उपायांचा विस्तार करण्यासाठी 10 लाख ब्रिटिश पौंड (£1 Million) पुरस्कार देण्यात आले. The Earthshot Prize+1
महत्त्वाचे तथ्य तक्ता (Quick Facts Matrix)
| घटक | तपशील |
|---|---|
| पुरस्काराचे नाव | अर्थशॉट पुरस्कार (The Earthshot Prize) |
| वर्ष | 2026 |
| आयोजनाचे ठिकाण | मुंबई, महाराष्ट्र, भारत |
| शिखर संमेलन | 16 व 17 नोव्हेंबर 2026 |
| मुख्य पुरस्कार सोहळा | 17 नोव्हेंबर 2026 |
| पुरस्कारांची संख्या | 5 |
| प्रत्येक पुरस्काराची रक्कम | 10 लाख ब्रिटिश पौंड |
| संस्थापक | प्रिन्स विल्यम (Prince William) |
| पुरस्काराची सुरुवात | 2020 |
| 2026 मधील आवृत्ती | सहावी |
| प्रमुख प्रायोजक | Serum Institute of India |
| भारतीय विजेता | Mahindra Last Mile Mobility |
| प्रमुख उद्देश | पर्यावरण संरक्षण आणि शाश्वत विकास |
सविस्तर परीक्षाभिमुख विश्लेषण (Exam-Oriented Analysis)
1. अर्थशॉट पुरस्कार म्हणजे काय?
- अर्थशॉट पुरस्काराची स्थापना प्रिन्स विल्यम यांनी 2020 मध्ये केली.
- पर्यावरणविषयक समस्यांवर प्रभावी, नाविन्यपूर्ण आणि विस्तारक्षम उपाय शोधणाऱ्या व्यक्ती, संस्था, कंपन्या आणि देशांना हा पुरस्कार दिला जातो.
- पुरस्काराचा उद्देश पर्यावरणीय समस्यांवर पुढील दशकात ठोस उपाय शोधण्यास प्रोत्साहन देणे हा आहे.
- प्रत्येक वर्षी पाच विजेत्यांची निवड केली जाते.
- प्रत्येक विजेत्याला £1 Million म्हणजेच 10 लाख ब्रिटिश पौंड दिले जातात.
2. अर्थशॉट पुरस्काराची पाच उद्दिष्टे (The Five Earthshots)
| क्र. | उद्दिष्ट (Earthshot) | मराठी अर्थ |
|---|---|---|
| 1 | Protect and Restore Nature | निसर्गाचे संरक्षण व पुनर्संचयित करणे |
| 2 | Clean Our Air | स्वच्छ हवा |
| 3 | Revive Our Oceans | महासागरांचे पुनरुज्जीवन |
| 4 | Build a Waste-Free World | कचरामुक्त जग |
| 5 | Fix Our Climate | हवामान बदलावर उपाय |
3. अर्थशॉट पुरस्कार 2026 चे पाच विजेते
1. भूतान (Bhutan)
Protect and Restore Nature
- हिमालयीन जंगलांचे आणि जलस्रोतांचे संरक्षण.
- दक्षिण आशियातील सुमारे 1.6 अब्ज लोकांच्या जलसुरक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण योगदान.
- 2030 पर्यंत 50,000 हेक्टर खराब झालेल्या जमिनीचे पुनर्संचयित करण्याचे उद्दिष्ट.
2. PFAS-Free France (फ्रान्स)
Build a Waste-Free World
- हानिकारक PFAS रसायनांविरुद्ध जनआंदोलन.
- ‘Forever Chemicals’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या रसायनांच्या वापरावर निर्बंध आणण्यासाठी प्रयत्न.
- प्रदूषण नियंत्रण आणि पर्यावरणपूरक उत्पादनांना प्रोत्साहन.
3. नियुए ओशन वाइड ट्रस्ट (Niue Ocean Wide Trust)
Revive Our Oceans
- प्रशांत महासागरातील सागरी परिसंस्थेचे संरक्षण.
- दीर्घकालीन सागरी संवर्धनासाठी आर्थिक निधी उभारणीचे अभिनव मॉडेल.
- नियुएच्या सागरी क्षेत्रातील जैवविविधतेचे संरक्षण.
4. महिंद्रा लास्ट माइल मोबिलिटी (भारत)
Clean Our Air
- इलेक्ट्रिक रिक्षा आणि इलेक्ट्रिक तीनचाकी वाहनांना प्रोत्साहन.
- शहरांमधील वाहनांमुळे होणारे वायुप्रदूषण कमी करण्याचा प्रयत्न.
- 2030 पर्यंत 10 लाख इलेक्ट्रिक वाहने रस्त्यावर आणण्याचे उद्दिष्ट.
5. ऑर्स्टेड (Ørsted) – डेन्मार्क
Fix Our Climate
- समुद्रातील पवनऊर्जा (Offshore Wind Energy) क्षेत्रातील जागतिक अग्रणी कंपनी.
- जीवाश्म इंधनांवरील अवलंबित्व कमी करून नवीकरणीय ऊर्जेकडे वाटचाल.
- 2030 पर्यंत 8.1 GW नवीन Offshore Wind क्षमता विकसित करण्याचे उद्दिष्ट.
4. भारतासाठी अर्थशॉट पुरस्कार 2026 चे महत्त्व
- मुंबई: अर्थशॉट पुरस्काराच्या सहाव्या आवृत्तीचे यजमान शहर.
- महिंद्रा लास्ट माइल मोबिलिटी: भारताला जागतिक पर्यावरणीय नवकल्पनांच्या क्षेत्रात आंतरराष्ट्रीय ओळख.
- इलेक्ट्रिक मोबिलिटी: इलेक्ट्रिक तीनचाकी वाहनांच्या माध्यमातून स्वच्छ शहरी वाहतुकीला प्रोत्साहन.
- हरित गुंतवणूक: पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान, स्वच्छ ऊर्जा आणि शाश्वत विकासासाठी जागतिक गुंतवणूक आकर्षित करण्याची संधी.
- Serum Institute of India: 2026 च्या मुंबई शिखर संमेलनाचा प्रमुख प्रायोजक.
5. परीक्षेसाठी अतिरिक्त महत्त्वाचे मुद्दे
- 2026 ही अर्थशॉट पुरस्काराची सहावी आवृत्ती होती.
- 2026 मध्ये प्रथमच पुरस्कार विजेत्यांच्या निवडीसाठी Positive Tipping Points या वैज्ञानिक संकल्पनेचा वापर करण्यात आला.
- 2026 च्या पुरस्कारासाठी 169 देशांमधून सुमारे 7,000 नामांकने प्राप्त झाली होती.
- अंतिम फेरीत 15 स्पर्धक होते; त्यापैकी पाच विजेत्यांची निवड झाली.
- पुरस्कार वितरण सोहळा 30 नोव्हेंबर 2026 पासून Prime Video वर 240 पेक्षा अधिक देश व प्रदेशांमध्ये प्रसारित होणार आहे.
MPSC परीक्षा विशेष: ‘ट्रॅप’ आणि महत्त्वाचे मुद्दे
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे
संभाव्य फसवे मुद्दे
- अर्थशॉट पुरस्काराचे संस्थापक प्रिन्स विल्यम आहेत.
- अर्थशॉट पुरस्काराची सुरुवात 2020 मध्ये झाली.
- 2026 चा पुरस्कार सोहळा मुंबई येथे झाला; लंडन किंवा दिल्ली येथे नाही.
- प्रत्येक विजेत्याला 10 लाख ब्रिटिश पौंड मिळतात.
- एकूण पाच Earthshot उद्दिष्टे आहेत.
- महिंद्रा लास्ट माइल मोबिलिटी ही भारताची विजेती संस्था असून तिला Clean Our Air या श्रेणीत पुरस्कार मिळाला.
- Ørsted ही डेन्मार्कमधील कंपनी असून तिला Fix Our Climate या श्रेणीत पुरस्कार मिळाला.
लक्षात ठेवण्यासारखे बारकावे
| Earthshot श्रेणी | 2026 चा विजेता |
|---|---|
| Protect and Restore Nature | भूतान |
| Clean Our Air | महिंद्रा लास्ट माइल मोबिलिटी |
| Revive Our Oceans | Niue Ocean Wide Trust |
| Build a Waste-Free World | PFAS-Free France |
| Fix Our Climate | Ørsted |
एका दृष्टीक्षेपात उजळणी (High-Yield One-Liners)
- अर्थशॉट पुरस्काराची स्थापना प्रिन्स विल्यम यांनी 2020 मध्ये केली.
- अर्थशॉट पुरस्कार 2026 चे आयोजन मुंबई, महाराष्ट्र येथे झाले.
- मुख्य पुरस्कार सोहळा 17 नोव्हेंबर 2026 रोजी झाला.
- प्रत्येक विजेत्याला 10 लाख ब्रिटिश पौंड पुरस्कार मिळाला.
- 2026 मध्ये एकूण पाच विजेत्यांची निवड करण्यात आली.
- भारताच्या महिंद्रा लास्ट माइल मोबिलिटीला Clean Our Air श्रेणीत पुरस्कार मिळाला.
- डेन्मार्कच्या Ørsted कंपनीला Fix Our Climate श्रेणीत पुरस्कार मिळाला.
- अर्थशॉट पुरस्कारामध्ये निसर्ग, हवा, महासागर, कचरा आणि हवामान अशा पाच क्षेत्रांचा समावेश आहे.
सराव प्रश्न (Exam-Standard Practice MCQs)
प्रश्न 1. अर्थशॉट पुरस्कार 2026 संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.
अ) अर्थशॉट पुरस्काराची स्थापना प्रिन्स विल्यम यांनी केली.
ब) या पुरस्काराची सुरुवात 2020 मध्ये झाली.
क) प्रत्येक विजेत्याला 10 लाख ब्रिटिश पौंड दिले जातात.
वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?
- फक्त अ आणि ब
- फक्त ब आणि क
- अ, ब आणि क
- फक्त अ आणि क
योग्य उत्तर : पर्याय 3
स्पष्टीकरण: तिन्ही विधाने बरोबर आहेत. प्रिन्स विल्यम यांनी 2020 मध्ये अर्थशॉट पुरस्काराची स्थापना केली. प्रत्येक वर्षी पाच विजेत्यांना प्रत्येकी £1 Million दिले जातात.
प्रश्न 2. अर्थशॉट पुरस्कार 2026 मधील विजेते आणि त्यांच्या पुरस्कार श्रेणी यांच्या जोड्या लावा.
| विजेता | पुरस्कार श्रेणी |
|---|---|
| अ) भूतान | 1) Clean Our Air |
| ब) महिंद्रा लास्ट माइल मोबिलिटी | 2) Protect and Restore Nature |
| क) Ørsted | 3) Fix Our Climate |
| ड) PFAS-Free France | 4) Build a Waste-Free World |
योग्य जोड्या कोणत्या?
- अ-2, ब-1, क-3, ड-4
- अ-1, ब-2, क-4, ड-3
- अ-3, ब-1, क-2, ड-4
- अ-2, ब-4, क-3, ड-1
योग्य उत्तर : पर्याय 1
स्पष्टीकरण: भूतानला निसर्गसंवर्धनासाठी, महिंद्राला स्वच्छ हवेसाठी, Ørsted ला हवामान कृतीसाठी आणि PFAS-Free France ला कचरामुक्त जगासाठी पुरस्कार मिळाला.
प्रश्न 3. अर्थशॉट पुरस्कार 2026 संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.
अ) मुख्य पुरस्कार सोहळा मुंबई येथे 17 नोव्हेंबर 2026 रोजी झाला.
ब) Niue Ocean Wide Trust ला महासागर संवर्धनासाठी पुरस्कार मिळाला.
क) Ørsted ही भारतातील इलेक्ट्रिक वाहन उत्पादक कंपनी आहे.
वरीलपैकी कोणती विधाने अचूक आहेत?
- फक्त अ आणि ब
- फक्त ब आणि क
- अ, ब आणि क
- फक्त अ आणि क
योग्य उत्तर : पर्याय 1
स्पष्टीकरण: अ आणि ब बरोबर आहेत. Ørsted ही डेन्मार्कमधील नवीकरणीय ऊर्जा क्षेत्रातील कंपनी असून तिला Fix Our Climate श्रेणीत पुरस्कार मिळाला.
अधिकृत संदर्भ: The Earthshot Prize – अधिकृत संकेतस्थळ. 2026 चे पाच विजेते