महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील एक्स-आयएनएस गुलदार (Ex-INS Guldar) या अभिनव सागरी पर्यटन प्रकल्पाला ‘द वीक हेरिटेज अवॉर्ड – गोल्डन बनयान अवॉर्ड २०२६’ प्रदान करण्यात आला. निवृत्त भारतीय नौदलाच्या युद्धनौकेचे पाण्याखालील संग्रहालय, कृत्रिम प्रवाळभित्ती आणि पाणबुडी पर्यटन केंद्रात रूपांतर करणे हा या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश आहे.
महत्त्वाचे तथ्य तक्ता (Quick Facts)
| घटक | तपशील |
|---|---|
| पुरस्कार | द वीक हेरिटेज अवॉर्ड – गोल्डन बनयान अवॉर्ड २०२६ |
| प्रकल्प | एक्स-आयएनएस गुलदार (Ex-INS Guldar) |
| ठिकाण | निवती रॉक्स, सिंधुदुर्ग, महाराष्ट्र |
| पुरस्कार वितरण दिनांक | २७ ऑक्टोबर २०२६ |
| पुरस्कार प्रदान करणारे | गजेंद्र सिंह शेखावत |
| संबंधित केंद्रीय मंत्रालय | पर्यटन मंत्रालय |
| प्रकल्पाची अंमलबजावणी | महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ (MTDC) |
| सहकार्य | माझगाव डॉक शिपबिल्डर्स लिमिटेड |
| युद्धनौकेचा प्रकार | मगर-वर्गीय लँडिंग शिप टँक (Magar-class Landing Ship Tank) |
| युद्धनौका सेवामुक्त | १२ जानेवारी २०२४ |
सविस्तर परीक्षाभिमुख विश्लेषण
१. प्रकल्पाची पार्श्वभूमी व उद्दिष्टे
- एक्स-आयएनएस गुलदार ही भारतीय नौदलाची युद्धनौका होती. तिने भारतीय नौदलात सुमारे ३९ वर्षे सेवा बजावली.
- सेवामुक्तीनंतर या युद्धनौकेचा सागरी पर्यटनासाठी अभिनव पद्धतीने वापर करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.
- १९ मे २०२६ रोजी निवती रॉक्सजवळ ही युद्धनौका समुद्रतळावर ठेवण्यात आली.
- ही युद्धनौका समुद्रसपाटीपासून सुमारे २२ मीटर खोलीवर आहे.
२. प्रकल्पाची प्रमुख वैशिष्ट्ये
- पाण्याखालील संग्रहालय (Underwater Museum): निवृत्त युद्धनौकेला ऐतिहासिक सागरी वारशाचे आकर्षण बनविणे.
- कृत्रिम प्रवाळभित्ती (Artificial Reef): युद्धनौकेच्या संरचनेचा सागरी जीवसृष्टीसाठी अधिवास म्हणून विकास करणे.
- पाणबुडी पर्यटन (Submarine Tourism): पर्यटकांना समुद्राखालील युद्धनौका पाहण्याची संधी उपलब्ध करून देणे.
- स्कूबा डायव्हिंग (Scuba Diving): विविध कौशल्य पातळ्यांनुसार समुद्राखालील साहसी पर्यटन.
- सागरी संशोधन (Marine Research): सागरी जैवविविधता, प्रवाळ आणि पर्यावरणविषयक अभ्यासाला प्रोत्साहन.
३. प्रकल्पाचा निधी व आर्थिक तरतूद
एकूण प्रकल्प निधी – ₹१५९.३७ कोटी
₹१५९.३७ कोटी
केंद्र सरकार
₹४६.९१ कोटी
महाराष्ट्र शासन
₹११२.४६ कोटी
प्रकल्पासाठी केंद्र व राज्य शासनाची एकत्रित आर्थिक तरतूद.
- केंद्र सरकारचा निधी – पर्यटनस्थळांचा जागतिक दर्जानुसार विकास करण्याच्या योजनेअंतर्गत.
- महाराष्ट्र शासनाचा निधी – राज्य पर्यटन विभागामार्फत.
- प्रकल्पाची अंमलबजावणी – MTDC आणि माझगाव डॉक शिपबिल्डर्स लिमिटेड यांच्या सहकार्याने.
४. संबंधित योजना
विशेष सहाय्य योजना (Special Assistance to States for Capital Investment – SASCI)
- केंद्र सरकारच्या पर्यटन मंत्रालयाशी संबंधित योजना.
- जागतिक दर्जाची प्रतिष्ठित पर्यटनस्थळे विकसित करणे हा उद्देश.
- एक्स-आयएनएस गुलदार प्रकल्पाला या योजनेअंतर्गत केंद्रीय आर्थिक सहाय्य मिळाले आहे.
५. महाराष्ट्राच्या दृष्टीने महत्त्व
- सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची राष्ट्रीय पर्यटन नकाशावर ओळख अधिक मजबूत होणार.
- कोकणातील सागरी पर्यटनाला चालना मिळणार.
- स्थानिक हॉटेल व्यावसायिक, वाहतूकदार, पर्यटन मार्गदर्शक आणि इतर व्यावसायिकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण होण्याची अपेक्षा.
- सागरी वारशाचे जतन आणि शाश्वत पर्यटन (Sustainable Tourism) यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न.
MPSC परीक्षा विशेष – ट्रॅप आणि महत्त्वाचे मुद्दे
संभाव्य फसवे मुद्दे
- एक्स-आयएनएस गुलदार प्रकल्प सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात आहे; रत्नागिरी जिल्ह्यात नाही.
- युद्धनौका सेवामुक्तीचे वर्ष २०२४ आहे; समुद्रतळावर ठेवण्याचे वर्ष २०२६ आहे.
- प्रकल्पाची अंमलबजावणी करणारी संस्था MTDC आहे.
- पुरस्काराचे नाव गोल्डन बनयान अवॉर्ड २०२६ आहे.लक्षात ठेवण्यासारखे बारकावे
- युद्धनौकेचा प्रकार – मगर-वर्गीय लँडिंग शिप टँक.
- समुद्रातील खोली – सुमारे २२ मीटर.
- कृत्रिम प्रवाळभित्ती म्हणजे कृत्रिमरीत्या तयार केलेली सागरी अधिवास संरचना.
- प्रकल्पाचा उद्देश केवळ पर्यटन नसून सागरी जैवविविधतेला प्रोत्साहन देणे हाही आहे.
एका दृष्टिक्षेपात उजळणी
- एक्स-आयएनएस गुलदार प्रकल्प – निवती रॉक्स, सिंधुदुर्ग.
- पुरस्कार – गोल्डन बनयान अवॉर्ड २०२६.
- पुरस्कार प्रदान दिनांक – २७ ऑक्टोबर २०२६.
- पुरस्कार प्रदान करणारे – गजेंद्र सिंह शेखावत.
- युद्धनौका सेवामुक्त – १२ जानेवारी २०२४.
- युद्धनौका समुद्रतळावर ठेवण्याचा दिनांक – १९ मे २०२६.
- एकूण प्रकल्प निधी – ₹१५९.३७ कोटी.
सराव प्रश्न (MPSC Practice MCQs)
प्रश्न 1. एक्स-आयएनएस गुलदार प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
A. रत्नागिरी
B. सिंधुदुर्ग
C. रायगड
D. पालघर
B. सिंधुदुर्ग
हा प्रकल्प सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील निवती रॉक्सजवळ विकसित करण्यात येत आहे.
प्रश्न 2. एक्स-आयएनएस गुलदार प्रकल्पाबाबत खालील विधाने विचारात घ्या.
१. हा प्रकल्प पाण्याखालील संग्रहालय म्हणून विकसित केला जात आहे.
२. या प्रकल्पाचा उद्देश कृत्रिम प्रवाळभित्ती विकसित करणे हाही आहे.
३. या प्रकल्पाची अंमलबजावणी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग करीत आहे.
A. फक्त १ आणि २
B. फक्त २ आणि ३
C. फक्त १ आणि ३
D. वरील सर्व
योग्य उत्तर: A
विधाने १ व २ बरोबर आहेत. प्रकल्पाची अंमलबजावणी महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ (MTDC) करीत आहे.
प्रश्न 3. गोल्डन बनयान अवॉर्ड २०२६ कोणत्या प्रकल्पाला प्रदान करण्यात आला?
A. सिंधुदुर्ग किल्ला संवर्धन प्रकल्प
B. एक्स-आयएनएस गुलदार प्रकल्प
C. तारकर्ली बीच विकास प्रकल्प
D. विजयदुर्ग सागरी संग्रहालय
योग्य उत्तर: B
एक्स-आयएनएस गुलदारच्या पाण्याखालील संग्रहालय व सागरी पर्यटन उपक्रमाला हा पुरस्कार मिळाला.
प्रश्न 4. एक्स-आयएनएस गुलदार प्रकल्पासाठी केंद्र आणि महाराष्ट्र शासनाची आर्थिक तरतूद अनुक्रमे किती आहे?
A. ₹११२.४६ कोटी आणि ₹४६.९१ कोटी
B. ₹४६.९१ कोटी आणि ₹११२.४६ कोटी
C. ₹५० कोटी आणि ₹१०० कोटी
D. ₹७५ कोटी आणि ₹८५ कोटी
B. ₹४६.९१ कोटी आणि ₹११२.४६ कोटी
केंद्र सरकारने ₹४६.९१ कोटी, तर महाराष्ट्र शासनाने ₹११२.४६ कोटींची तरतूद केली आहे.
संदर्भ: Mid-Day – INS Guldar Project.