भारतामध्ये नदी, जलाशय आणि धरणांचे एकात्मिक व्यवस्थापन (Integrated Water Resources Management) अधिक प्रभावी करण्याच्या उद्देशाने १९ व २० नोव्हेंबर २०२६ रोजी पुणे येथे राष्ट्रीय परिषद आयोजित करण्यात आली.
हवामान बदल, पूर व्यवस्थापन, धरणांची सुरक्षितता, जलाशयांमधील गाळ व्यवस्थापन आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर या विषयांवर परिषदेत चर्चा करण्यात आली. भारताची जलसुरक्षा (Water Security) आणि जलसंपत्तीचे शाश्वत व्यवस्थापन हा या परिषदेचा केंद्रबिंदू होता.
महत्त्वाचे तथ्य (Quick Facts)
| घटक | तपशील |
|---|---|
| परिषदेचे नाव | National Conference on Integrated River, Reservoir & Dam Systems |
| संक्षिप्त नाव | IRRDS–2026 |
| दिनांक | १९ व २० नोव्हेंबर २०२६ |
| ठिकाण | CWPRS, खडकवासला, पुणे, महाराष्ट्र |
| आयोजन संस्था | केंद्रीय जल आणि विद्युत संशोधन केंद्र (CWPRS) |
| संबंधित मंत्रालय | केंद्रीय जलशक्ती मंत्रालय (Ministry of Jal Shakti) |
| सहकार्य करणारी संस्था | Indian Society for Hydraulics (ISH) |
| समर्थक संस्था | National Water Mission (NWM) |
| परिषदेची संकल्पना | Connecting Rivers, Reservoirs & Dams for a Resilient Water Future |
| उद्घाटन | केंद्रीय जलशक्ती मंत्री सी. आर. पाटील |
| अपेक्षित सहभाग | देशभरातील ३०० हून अधिक प्रतिनिधी |
परिषदेची पार्श्वभूमी व उद्दिष्टे
नदी, धरणे आणि जलाशय यांचे व्यवस्थापन स्वतंत्रपणे न करता त्यांच्यातील परस्परसंबंध लक्षात घेऊन एकात्मिक पद्धतीने करणे आवश्यक आहे.
प्रमुख उद्दिष्टे :
१. नदी खोरे, जलाशय आणि धरणांचे एकात्मिक व्यवस्थापन विकसित करणे.
२. हवामान बदलामुळे निर्माण होणाऱ्या अतिवृष्टी, पूर आणि दुष्काळासारख्या आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी उपाययोजना विकसित करणे.
३. धरणांची सुरक्षितता आणि पायाभूत सुविधांची लवचिकता (Infrastructure Resilience) वाढविणे.
४. जलाशयांमधील गाळाचे शास्त्रीय व्यवस्थापन करणे.
५. जलसंपत्ती व्यवस्थापनात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence), डिजिटल तंत्रज्ञान आणि आधुनिक सर्वेक्षण पद्धतींचा वापर वाढविणे.
६. जलसंपत्ती क्षेत्रातील संशोधन, तांत्रिक ज्ञान आणि संस्थात्मक सहकार्याला प्रोत्साहन देणे.
आयोजन संस्था : केंद्रीय जल आणि विद्युत संशोधन केंद्र (CWPRS)
पूर्ण नाव : Central Water and Power Research Station (CWPRS)
- मुख्यालय : खडकवासला, पुणे, महाराष्ट्र.
- स्थापना : १९१६.
- संबंधित मंत्रालय : केंद्रीय जलशक्ती मंत्रालय.
- प्रमुख कार्यक्षेत्र : जलसंपत्ती आणि जलविद्युत प्रकल्पांशी संबंधित वैज्ञानिक व अभियांत्रिकी संशोधन.
CWPRS ची प्रमुख कार्ये :
- धरणे आणि जलाशयांचे अभियांत्रिकीविषयक संशोधन.
- नदीप्रवाह आणि नदीपात्रांचे अध्ययन.
- जलविद्युत प्रकल्पांसाठी तांत्रिक संशोधन.
- पूर नियंत्रण आणि नदीकिनारा संरक्षण.
- जलविज्ञान (Hydrology) आणि जलगतिकी (Hydraulics) यांचा अभ्यास.
- जलसंपत्ती प्रकल्पांचे भौतिक आणि गणितीय प्रतिरूप (Physical and Mathematical Modelling) तयार करणे.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे : CWPRS ही पुण्यातील जलसंपत्ती व विद्युत क्षेत्राशी संबंधित संशोधन संस्था आहे. तिची स्थापना १९१६ मध्ये झाली.
परिषदेतील सहा प्रमुख विषय (Six Thematic Areas)
परिषदेत सहा प्रमुख विषयांवर तज्ज्ञ चर्चा, व्याख्याने आणि तांत्रिक सत्रे आयोजित करण्यात आली.
| क्र. | विषय | प्रमुख आशय |
|---|---|---|
| १ | एकात्मिक नदी खोरे व जलाशय व्यवस्था (Integrated River Basin and Reservoir Systems) | नदी खोरे व जलाशयांचे समन्वित व्यवस्थापन |
| २ | हवामान अनुकूलता व अतिविशिष्ट घटना (Climate Resilience and Extreme Events) | पूर, अतिवृष्टी आणि हवामान बदलाचे परिणाम |
| ३ | धरणांचे आरोग्य, सुरक्षितता व लवचिक पायाभूत सुविधा (Dam Health, Safety and Resilient Infrastructure) | धरणांची स्थिती, सुरक्षितता आणि देखभाल |
| ४ | एकात्मिक जलाशय गाळ व्यवस्थापन (Integrated Reservoir Sediment Management) | जलाशयांमधील गाळाचे संकलन, परिणाम व व्यवस्थापन |
| ५ | प्रगत सर्वेक्षण व डिजिटल तंत्रज्ञान (Advanced Survey and Digital Technologies) | आधुनिक सर्वेक्षण, डिजिटल निरीक्षण आणि तंत्रज्ञान |
| ६ | जलविद्युत संरचना व सांडव्यांची व्यवस्था (Hydraulic Structures and Spillways) | धरणांचे सांडवे व जलप्रवाह नियंत्रण संरचना |
परिषदेतील प्रमुख घडामोडी
१. उद्घाटन :
- दिनांक : १९ नोव्हेंबर २०२६.
- उद्घाटनकर्ते : केंद्रीय जलशक्ती मंत्री सी. आर. पाटील.
- प्रमुख उपस्थिती : केंद्रीय जलशक्ती राज्यमंत्री डॉ. राज भूषण चौधरी.
- तसेच CWPRS चे संचालक डॉ. एम. सेल्वा बालन आणि केंद्रीय जल आयोगाचे अध्यक्ष अनुपम प्रसाद यांची उपस्थिती होती.
२. दिबांग बहुउद्देशीय प्रकल्पाचे प्रतिरूप :
- दिबांग धरण बहुउद्देशीय प्रकल्पाचे प्रगत भौतिक प्रतिरूप (Advanced Physical Model) सादर करण्यात आले.
- मोठ्या जलप्रकल्पांच्या अभियांत्रिकी अभ्यासासाठी भौतिक प्रतिरूपांचे महत्त्व अधोरेखित झाले.
३. आधुनिक जलनिरीक्षण तंत्रज्ञान :
- पाण्याची पातळी आणि विसर्ग (Discharge) मोजण्यासाठी दृष्टी-आधारित निरीक्षण प्रणाली (Vision-Based Monitoring System) सादर करण्यात आली.
- जलप्रवाहाचे निरीक्षण आणि माहिती संकलन अधिक प्रभावी करण्यावर भर देण्यात आला.
४. तांत्रिक सहकार्य :
CWPRS आणि विविध संस्थांमध्ये संशोधन सहकार्याशी संबंधित सामंजस्य करारांची (MoUs) देवाणघेवाण करण्यात आली.
यामध्ये पुढील संस्थांचा समावेश होता :
- भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्था (Indian Institute of Tropical Meteorology – IITM), पुणे.
- भाक्रा बियास व्यवस्थापन मंडळ (Bhakra Beas Management Board – BBMB).
- ब्रह्मपुत्रा मंडळ (Brahmaputra Board).
५. तंत्रज्ञान व नवोपक्रम प्रदर्शन :
जलसंपत्ती क्षेत्रातील आधुनिक उपकरणे, साधने, सॉफ्टवेअर आणि तांत्रिक उपायांचे प्रदर्शन आयोजित करण्यात आले.
महाराष्ट्राच्या दृष्टीने महत्त्व
या परिषदेच्या निमित्ताने महाराष्ट्रातील जलसंधारण आणि जलव्यवस्थापनाशी संबंधित महत्त्वाच्या विषयांचाही आढावा घेण्यात आला.
जलसंचय जनभागीदारी : कॅच द रेन (Jal Sanchay Jan Bhagidari – Catch the Rain)
- केंद्रीय जलशक्ती मंत्र्यांनी या उपक्रमाचा ऑनलाइन आढावा घेतला.
- महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी या बैठकीत आभासी पद्धतीने सहभाग घेतला.
- जलसंधारण आणि पावसाच्या पाण्याचे संकलन यामध्ये लोकसहभाग वाढविण्यावर भर देण्यात आला.
- राज्यातील जलसंधारण उपक्रमांच्या प्रगतीचा आढावा घेण्यात आला.
कालेश्वरम आणि कालपासर प्रकल्प
- CWPRS ने कालपासर प्रकल्पाशी संबंधित केलेल्या अभ्यासाच्या प्रगतीचा केंद्रीय जलशक्ती मंत्र्यांनी आढावा घेतला.
- कालेश्वरम उचल सिंचन प्रकल्पाचे प्रतिरूपही परिषदेदरम्यान सादर करण्यात आले.
विशेष नोंद : कालपासर प्रकल्प हा गुजरातशी संबंधित प्रकल्प आहे; त्याचा अभ्यास CWPRS कडून करण्यात येत आहे.
परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या संकल्पना
| संकल्पना | अर्थ |
|---|---|
| एकात्मिक जलसंपत्ती व्यवस्थापन (Integrated Water Resources Management) | पाणी, जमीन आणि संबंधित संसाधनांचे समन्वित व्यवस्थापन |
| नदी खोरे व्यवस्थापन (River Basin Management) | नदी व तिच्या उपनद्यांच्या संपूर्ण खोऱ्याचे नियोजनबद्ध व्यवस्थापन |
| जलाशय गाळ व्यवस्थापन (Reservoir Sediment Management) | जलाशयात साचणाऱ्या गाळाचे शास्त्रीय व्यवस्थापन |
| धरण सुरक्षितता (Dam Safety) | धरणाची संरचनात्मक सुरक्षितता, तपासणी आणि देखभाल |
| जलविज्ञान (Hydrology) | पाण्याचे वितरण, प्रवाह, पर्जन्य आणि जलचक्राचा अभ्यास |
| जलगतिकी (Hydraulics) | द्रवपदार्थांच्या प्रवाहाशी संबंधित अभियांत्रिकी अभ्यास |
| जलसुरक्षा (Water Security) | उपलब्ध, सुरक्षित आणि शाश्वत जलस्रोतांची खात्री |
| सांडवा (Spillway) | धरणातील अतिरिक्त पाणी सुरक्षितपणे बाहेर सोडण्यासाठीची संरचना |
MPSC परीक्षा विशेष : ट्रॅप अलर्ट
| संभाव्य चुकीचा मुद्दा | योग्य माहिती |
|---|---|
| परिषद मुंबई येथे झाली | परिषद पुण्यातील खडकवासला येथे झाली |
| परिषद १८ व १९ नोव्हेंबर रोजी झाली | १९ व २० नोव्हेंबर २०२६ |
| आयोजक केवळ केंद्रीय जल आयोग होता | प्रमुख आयोजक CWPRS होता |
| CWPRS चे मुख्यालय दिल्ली येथे आहे | खडकवासला, पुणे |
| परिषद केवळ धरण बांधकामावर केंद्रित होती | नदी, जलाशय, धरणे, पूर, गाळ व तंत्रज्ञान अशा सहा विषयांवर भर |
| परिषदेत चार प्रमुख विषय होते | सहा प्रमुख विषय होते |
| परिषदेची संकल्पना केवळ जलसंधारण होती | Connecting Rivers, Reservoirs & Dams for a Resilient Water Future |
एका दृष्टीक्षेपात उजळणी (High-Yield One-Liners)
१. IRRDS–2026 चे पूर्ण नाव – Integrated River, Reservoir & Dam Systems.
२. परिषदेचे आयोजन – १९ व २० नोव्हेंबर २०२६.
३. परिषदेचे ठिकाण – CWPRS, खडकवासला, पुणे.
४. प्रमुख आयोजक – Central Water and Power Research Station (CWPRS).
५. सहकार्य करणारी संस्था – Indian Society for Hydraulics (ISH).
६. समर्थक संस्था – National Water Mission (NWM).
७. परिषदेचे उद्घाटन – केंद्रीय जलशक्ती मंत्री सी. आर. पाटील.
८. परिषदेची संकल्पना – Connecting Rivers, Reservoirs & Dams for a Resilient Water Future.
९. परिषदेतील प्रमुख विषय – सहा.
१०. CWPRS ची स्थापना – १९१६.
११. परिषदेत दिबांग बहुउद्देशीय प्रकल्पाचे भौतिक प्रतिरूप सादर करण्यात आले.
१२. जलसंपत्ती व्यवस्थापनातील संशोधन सहकार्यासाठी IITM, BBMB आणि ब्रह्मपुत्रा मंडळ यांच्याशी सामंजस्य करारांची देवाणघेवाण झाली.
१०. सराव प्रश्न (MPSC Standard MCQs)
प्रश्न १. IRRDS–2026 संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.
१. या परिषदेचे आयोजन पुणे येथे करण्यात आले.
२. परिषदेचे आयोजन CWPRS ने केले.
३. Indian Society for Hydraulics या संस्थेने परिषदेला सहकार्य केले.
४. परिषदेचा कालावधी १९ व २० नोव्हेंबर २०२६ असा होता.
योग्य पर्याय निवडा.
अ) फक्त १ आणि २
ब) फक्त १, २ आणि ३
क) फक्त २, ३ आणि ४
ड) सर्व विधाने योग्य
योग्य उत्तर : ड) सर्व विधाने योग्य
स्पष्टीकरण : IRRDS–2026 ही दोन दिवसीय राष्ट्रीय परिषद पुण्यातील CWPRS येथे आयोजित करण्यात आली. CWPRS ने Indian Society for Hydraulics यांच्या सहकार्याने परिषदेचे आयोजन केले.
प्रश्न २. केंद्रीय जल आणि विद्युत संशोधन केंद्र (CWPRS) कोठे स्थित आहे?
अ) नागपूर
ब) खडकवासला, पुणे
क) नाशिक
ड) नवी दिल्ली
योग्य उत्तर : ब) खडकवासला, पुणे
स्पष्टीकरण : CWPRS चे मुख्यालय खडकवासला, पुणे येथे आहे. ही संस्था जलसंपत्ती आणि जलविद्युत प्रकल्पांशी संबंधित संशोधन करते.
प्रश्न ३. IRRDS–2026 परिषदेच्या सहा प्रमुख विषयांमध्ये खालीलपैकी कोणत्या विषयाचा समावेश नव्हता?
अ) धरणांचे आरोग्य व सुरक्षितता
ब) जलाशय गाळ व्यवस्थापन
क) प्रगत सर्वेक्षण व डिजिटल तंत्रज्ञान
ड) सागरी मत्स्यव्यवस्थापन
योग्य उत्तर : ड) सागरी मत्स्यव्यवस्थापन
स्पष्टीकरण : परिषदेत नदी खोरे व्यवस्थापन, हवामान अनुकूलता, धरण सुरक्षितता, गाळ व्यवस्थापन, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि जलविद्युत संरचना या विषयांवर चर्चा झाली.
प्रश्न ४. खालीलपैकी कोणत्या संस्थांचा CWPRS सोबत संशोधन सहकार्याच्या सामंजस्य करारांच्या देवाणघेवाणीत समावेश होता?
१. IITM पुणे
२. भाक्रा बियास व्यवस्थापन मंडळ
३. ब्रह्मपुत्रा मंडळ
अ) फक्त १
ब) फक्त १ आणि २
क) फक्त २ आणि ३
ड) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर : ड) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण : परिषदेदरम्यान CWPRS आणि IITM, BBMB तसेच ब्रह्मपुत्रा मंडळ यांच्यात संशोधन सहकार्याशी संबंधित सामंजस्य करारांची देवाणघेवाण करण्यात आली.