दरवर्षी १९ नोव्हेंबर रोजी जागतिक शौचालय दिन (World Toilet Day) साजरा केला जातो. जगभरातील स्वच्छताविषयक समस्यांकडे लक्ष वेधणे, सुरक्षित स्वच्छतागृहांची उपलब्धता वाढविणे आणि स्वच्छतेला मानवी आरोग्य व प्रतिष्ठेशी जोडणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.
हा दिवस संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या शाश्वत विकास उद्दिष्ट ६ (SDG 6 – Clean Water and Sanitation) शी संबंधित आहे.
महत्त्वाचे तथ्य (Quick Facts)
| घटक | तपशील |
|---|---|
| दिनांक | १९ नोव्हेंबर |
| इंग्रजी नाव | World Toilet Day |
| सुरुवात | २००१ |
| सुरुवात करणारी संस्था | World Toilet Organization |
| संयुक्त राष्ट्रसंघाची मान्यता | २०१३ |
| संबंधित ठराव | A/RES/67/291 |
| समन्वयक संस्था | UN-Water |
| संबंधित शाश्वत विकास उद्दिष्ट | SDG 6 – स्वच्छ पाणी व स्वच्छता |
| प्रमुख लक्ष्य | SDG 6.2 |
| भारतातील संबंधित अभियान | स्वच्छ भारत अभियान |
| महाराष्ट्रातील संबंधित उपक्रम | संत गाडगेबाबा ग्रामस्वच्छता अभियान |
दरवर्षीची संकल्पना (Annual Themes)
| वर्ष | जागतिक शौचालय दिनाची संकल्पना |
|---|---|
| २०२६ | अधिकृत वार्षिक संकल्पना |
| २०२५ | अधिकृत वार्षिक संकल्पना |
| २०२४ | Sanitation for Peace |
| २०२३ | Accelerating Change |
| २०२२ | Making the Invisible Visible |
| २०२१ | Valuing Toilets |
| २०२० | Sustainable Sanitation and Climate Change |
| २०१९ | Leaving No One Behind |
टीप: २०२५ आणि २०२६ च्या संकल्पना प्रकाशित करण्यापूर्वी UN-Water च्या अधिकृत नोंदींशी पडताळाव्यात.
जागतिक शौचालय दिनाची पार्श्वभूमी
- २००१: World Toilet Organization या आंतरराष्ट्रीय संस्थेने जागतिक शौचालय दिनाची सुरुवात केली.
- २०१३: संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या महासभेने ठराव क्रमांक A/RES/67/291 द्वारे १९ नोव्हेंबर हा जागतिक शौचालय दिन म्हणून अधिकृत घोषित केला.
- समन्वय: UN-Water ही संयुक्त राष्ट्रसंघाची पाणी व स्वच्छताविषयक कामकाजाचा समन्वय करणारी यंत्रणा या दिवसाच्या जागतिक मोहिमेचे समन्वयन करते.
- मुख्य भर: सुरक्षित स्वच्छतागृहे, सार्वजनिक आरोग्य, स्वच्छता सुविधा आणि स्वच्छतेचा सार्वत्रिक अधिकार.
महत्त्वाचे: जागतिक शौचालय दिनाची संकल्पना (Theme) दरवर्षी बदलते. त्यामुळे या दिवसाचा अभ्यास करताना त्याचा कायमस्वरूपी उद्देश आणि संबंधित शाश्वत विकास उद्दिष्टे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
३. जागतिक शौचालय दिनाची उद्दिष्टे
- १. सर्वांसाठी सुरक्षित, स्वच्छ आणि परवडणाऱ्या स्वच्छतागृहांची उपलब्धता सुनिश्चित करणे.
- २. उघड्यावर शौचास जाण्याची प्रथा (Open Defecation) समाप्त करण्यासाठी जनजागृती करणे.
- ३. असुरक्षित स्वच्छतेमुळे पसरणारे संसर्गजन्य रोग आणि सार्वजनिक आरोग्यविषयक समस्या कमी करणे.
- ४. महिला, मुली आणि दिव्यांग व्यक्तींसाठी सुरक्षित व सुलभ स्वच्छता सुविधा उपलब्ध करणे.
- ५. सांडपाणी व्यवस्थापन (Wastewater Management) आणि पर्यावरणीय स्वच्छतेला प्रोत्साहन देणे.
- ६. स्वच्छतेच्या माध्यमातून मानवी प्रतिष्ठा, समानता आणि सामाजिक विकासाला चालना देणे.
स्वच्छता आणि सार्वजनिक आरोग्य यांचा संबंध
अपुरेशा स्वच्छता सुविधांमुळे मानवी आरोग्य आणि पर्यावरणावर प्रतिकूल परिणाम होतो.
आरोग्यविषयक परिणाम :
- अतिसार (Diarrhoea), कॉलरा (Cholera), आमांश (Dysentery) आणि विषमज्वर (Typhoid) यांसारख्या आजारांचा प्रसार होऊ शकतो.
- दूषित पाण्यामुळे जलजन्य रोगांचा धोका वाढतो.
- बालकांमध्ये कुपोषण आणि वाढ खुंटण्याच्या समस्या निर्माण होऊ शकतात.
- असुरक्षित स्वच्छतागृहांमुळे महिला व मुलींच्या सुरक्षिततेवर परिणाम होतो.
- उघड्यावर शौचास जाण्यामुळे माती, पाणी आणि पर्यावरणाचे प्रदूषण होते.
सुरक्षित स्वच्छता व्यवस्थेचे घटक :
- स्वच्छतागृहांची उपलब्धता आणि नियमित वापर.
- स्वच्छ पाणी आणि हात धुण्याची सुविधा.
- मलमूत्राचे सुरक्षित संकलन व विल्हेवाट.
- सांडपाण्यावर योग्य प्रक्रिया.
- स्वच्छतागृहांची नियमित देखभाल.
जागतिक स्वच्छतेची सद्यस्थिती
WHO आणि UNICEF यांच्या संयुक्त देखरेख कार्यक्रमानुसार (Joint Monitoring Programme – JMP), २०२४ मधील जागतिक आकडेवारी :
| घटक | जागतिक स्थिती |
|---|---|
| सुरक्षित व्यवस्थापित स्वच्छता सुविधा नसलेली लोकसंख्या | ३.४ अब्ज |
| मूलभूत स्वच्छता सुविधाही नसलेली लोकसंख्या | सुमारे १.५ अब्ज |
| उघड्यावर शौचास जाणारी लोकसंख्या | ३५.४ कोटी |
| सुरक्षित व्यवस्थापित स्वच्छता सुविधा वापरणारी लोकसंख्या | ५८% |
विशेष महत्त्व :
सुरक्षित व्यवस्थापित स्वच्छता (Safely Managed Sanitation) म्हणजे केवळ स्वच्छतागृह उपलब्ध असणे नव्हे, तर मानवी मलमूत्राचे सुरक्षित संकलन, वाहतूक, प्रक्रिया आणि विल्हेवाट यांचीही योग्य व्यवस्था असणे होय.
शाश्वत विकास उद्दिष्टांशी संबंध (Sustainable Development Goals – SDGs)
संयुक्त राष्ट्रसंघाने २०१५ मध्ये स्वीकारलेल्या शाश्वत विकास उद्दिष्टांपैकी SDG 6 – Clean Water and Sanitation याच्याशी जागतिक शौचालय दिनाचा थेट संबंध आहे.
SDG 6 चे उद्दिष्ट : सर्वांसाठी पाणी आणि स्वच्छतेची उपलब्धता व शाश्वत व्यवस्थापन सुनिश्चित करणे.
| उपलक्ष्य | उद्दिष्ट |
|---|---|
| SDG 6.1 | सर्वांसाठी सुरक्षित आणि परवडणाऱ्या पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता |
| SDG 6.2 | सर्वांसाठी पुरेशा व समान स्वच्छता आणि व्यक्तिगत स्वच्छता सुविधा उपलब्ध करणे; उघड्यावर शौचास जाण्याची प्रथा समाप्त करणे |
| SDG 6.3 | पाण्याची गुणवत्ता सुधारणे, प्रदूषण कमी करणे आणि सांडपाण्यावर प्रक्रिया व पुनर्वापर वाढविणे |
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे : SDG 6.2 अंतर्गत महिला, मुली आणि असुरक्षित परिस्थितीतील व्यक्तींच्या गरजांकडे विशेष लक्ष देण्याची तरतूद आहे.
७. भारतातील स्वच्छता अभियान
स्वच्छ भारत अभियान (Swachh Bharat Mission)
| घटक | तपशील |
|---|---|
| प्रारंभ | २ ऑक्टोबर २०१४ |
| प्रारंभ करणारे | भारत सरकार |
| प्रमुख उद्देश | स्वच्छता वाढविणे आणि उघड्यावर शौचमुक्त भारत निर्माण करणे |
| ग्रामीण विभाग | स्वच्छ भारत अभियान – ग्रामीण (SBM-G) |
| शहरी विभाग | स्वच्छ भारत अभियान – शहरी (SBM-U) |
| संबंधित केंद्रीय मंत्रालय | जलशक्ती मंत्रालय (ग्रामीण); गृहनिर्माण व शहरी कार्य मंत्रालय (शहरी) |
स्वच्छ भारत अभियानाचे प्रमुख घटक :
- १. वैयक्तिक घरगुती शौचालये (Individual Household Latrines).
- २. सामुदायिक स्वच्छतागृहे (Community Sanitary Complexes).
- ३. सार्वजनिक स्वच्छतागृहे (Public Toilets).
- ४. घनकचरा व्यवस्थापन (Solid Waste Management).
- ५. सांडपाणी व्यवस्थापन (Liquid Waste Management).
- ६. स्वच्छतेविषयी जनजागृती आणि वर्तनबदल (Behaviour Change Communication).
स्वच्छ भारत अभियान – ग्रामीण टप्पा २ (SBM-G Phase II)
- प्रारंभ : १ एप्रिल २०२०.
- प्रमुख उद्देश : ग्रामीण भागातील ODF स्थिती टिकविणे आणि शाश्वत स्वच्छता व्यवस्था विकसित करणे.
- घन व द्रव कचरा व्यवस्थापनावर भर.
- गावांना ODF Plus स्थितीकडे नेणे.
- वैयक्तिक व सामुदायिक स्वच्छतागृहांची उपलब्धता आणि वापर कायम ठेवणे.
ODF आणि ODF Plus संकल्पना
| संकल्पना | अर्थ |
|---|---|
| ODF (Open Defecation Free) | उघड्यावर शौचास जाण्याची प्रथा बंद झालेली स्थिती |
| ODF Plus | ODF स्थिती टिकवून घन व द्रव कचरा व्यवस्थापन आणि परिसर स्वच्छतेवर भर |
| ODF Plus Aspiring | ODF स्थिती कायम असून घन किंवा द्रव कचरा व्यवस्थापनाची व्यवस्था |
| ODF Plus Rising | ODF स्थिती कायम असून घन व द्रव कचरा व्यवस्थापन दोन्हींची व्यवस्था |
| ODF Plus Model | ODF स्थिती कायम, घन व द्रव कचरा व्यवस्थापन आणि दृश्य स्वच्छतेचे निकष पूर्ण |
लक्षात ठेवा : ODF Plus म्हणजे केवळ शौचालय बांधणे नव्हे, तर संपूर्ण गावात शाश्वत स्वच्छता व्यवस्था निर्माण करणे होय.
महाराष्ट्राच्या दृष्टीने महत्त्व
संत गाडगेबाबा ग्रामस्वच्छता अभियान
- महाराष्ट्र शासनाचा ग्रामीण स्वच्छतेला प्रोत्साहन देणारा महत्त्वाचा उपक्रम.
- या अभियानाची अंमलबजावणी २०००-०१ पासून करण्यात येत आहे.
- संत गाडगेबाबा यांच्या स्वच्छता व सामाजिक प्रबोधनाच्या विचारांवर आधारित उपक्रम.
- ग्रामस्वच्छता, लोकसहभाग आणि आरोग्यदायी जीवनशैलीला प्रोत्साहन.
- ग्रामपंचायत, पंचायत समिती आणि जिल्हा परिषद यांच्या माध्यमातून स्वच्छता उपक्रमांची अंमलबजावणी.
अभियानांतर्गत प्रमुख क्षेत्रे :
- १. वैयक्तिक व सार्वजनिक स्वच्छतागृह व्यवस्थापन.
- २. पाणी गुणवत्ता आणि पाणी व्यवस्थापन.
- ३. घनकचरा व्यवस्थापन.
- ४. सांडपाणी व्यवस्थापन.
- ५. गाव व परिसर स्वच्छता.
- ६. वैयक्तिक स्वच्छता आणि आरोग्यविषयक जनजागृती.
महाराष्ट्रासाठी विशेष मुद्दा : महाराष्ट्राने एप्रिल २०१८ मध्ये ग्रामीण भागात उघड्यावर शौचमुक्त (ODF) स्थिती प्राप्त केल्याचे राज्य शासनाच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.
स्वच्छतेशी संबंधित घटनात्मक तरतुदी
| अनुच्छेद / अनुसूची | तरतूद |
|---|---|
| अनुच्छेद २१ | जीवनाचा आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा अधिकार; न्यायालयीन व्याख्येनुसार आरोग्यदायी व सन्मानपूर्वक जीवनाशी संबंध |
| अनुच्छेद ४७ | सार्वजनिक आरोग्य सुधारणे हे राज्याचे कर्तव्य |
| अनुच्छेद ४८-अ | पर्यावरणाचे संरक्षण व संवर्धन करणे हे राज्याचे कर्तव्य |
| अनुच्छेद ५१-अ (ग) | नैसर्गिक पर्यावरणाचे संरक्षण करणे हे नागरिकांचे मूलभूत कर्तव्य |
| ११ वी अनुसूची | पंचायतींच्या कार्यक्षेत्रात आरोग्य व स्वच्छतेशी संबंधित विषय |
| १२ वी अनुसूची | नगरपालिकांच्या कार्यक्षेत्रात सार्वजनिक आरोग्य, स्वच्छता आणि घनकचरा व्यवस्थापन |
MPSC परीक्षा विशेष : ट्रॅप अलर्ट
| संभाव्य चुकीचा मुद्दा | योग्य माहिती |
|---|---|
| जागतिक शौचालय दिनाची सुरुवात २०१३ मध्ये झाली | सुरुवात २००१ मध्ये झाली |
| या दिवसाची सुरुवात संयुक्त राष्ट्रसंघाने केली | World Toilet Organization ने सुरुवात केली |
| UN-Water ही संस्थापक संस्था आहे | UN-Water ही समन्वयक संस्था आहे |
| जागतिक शौचालय दिनाचा संबंध SDG 5 शी आहे | थेट संबंध SDG 6 शी आहे |
| ODF आणि ODF Plus समान आहेत | ODF Plus मध्ये घन व द्रव कचरा व्यवस्थापनाचाही समावेश होतो |
| स्वच्छ भारत अभियानाचा प्रारंभ २०१५ मध्ये झाला | प्रारंभ २ ऑक्टोबर २०१४ रोजी झाला |
| स्वच्छता हा केवळ केंद्र सरकारचा विषय आहे | स्वच्छता हा राज्य सूचीतील विषय आहे |
एका दृष्टीक्षेपात उजळणी (High-Yield One-Liners)
- १. जागतिक शौचालय दिन – १९ नोव्हेंबर.
- २. जागतिक शौचालय दिनाची सुरुवात – २००१.
- ३. सुरुवात करणारी संस्था – World Toilet Organization.
- ४. संयुक्त राष्ट्रसंघाची अधिकृत मान्यता – २०१३.
- ५. संबंधित ठराव – A/RES/67/291.
- ६. जागतिक शौचालय दिनाचे समन्वयन – UN-Water.
- ७. संबंधित शाश्वत विकास उद्दिष्ट – SDG 6.
- ८. स्वच्छ भारत अभियानाचा प्रारंभ – २ ऑक्टोबर २०१४.
- ९. स्वच्छ भारत अभियान – ग्रामीण टप्पा २ चा प्रारंभ – १ एप्रिल २०२०.
- १०. महाराष्ट्रातील प्रमुख ग्रामीण स्वच्छता उपक्रम – संत गाडगेबाबा ग्रामस्वच्छता अभियान.
- ११. संत गाडगेबाबा ग्रामस्वच्छता अभियानाची सुरुवात – २०००-०१.
- १२. SDG 6.2 – सर्वांसाठी स्वच्छता सुविधा आणि उघड्यावर शौचमुक्ती.
सराव प्रश्न (MPSC Standard MCQs)
प्रश्न १. जागतिक शौचालय दिनाबाबत खालील विधाने विचारात घ्या.
१. जागतिक शौचालय दिन दरवर्षी १९ नोव्हेंबर रोजी साजरा केला जातो.
२. या दिवसाची सुरुवात २००१ मध्ये World Toilet Organization ने केली.
३. संयुक्त राष्ट्रसंघाने २०१३ मध्ये या दिवसाला अधिकृत मान्यता दिली.
वरीलपैकी योग्य विधाने कोणती?
अ) फक्त १ आणि २
ब) फक्त २ आणि ३
क) फक्त १ आणि ३
ड) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर : ड) १, २ आणि ३
स्पष्टीकरण : जागतिक शौचालय दिनाची सुरुवात २००१ मध्ये World Toilet Organization ने केली. २०१३ मध्ये संयुक्त राष्ट्रसंघाने ठराव A/RES/67/291 द्वारे अधिकृत मान्यता दिली.
प्रश्न २. जागतिक शौचालय दिनाचा संबंध कोणत्या शाश्वत विकास उद्दिष्टाशी आहे?
अ) SDG 3 – उत्तम आरोग्य
ब) SDG 5 – लैंगिक समानता
क) SDG 6 – स्वच्छ पाणी आणि स्वच्छता
ड) SDG 13 – हवामान कृती
योग्य उत्तर : क) SDG 6 – स्वच्छ पाणी आणि स्वच्छता
स्पष्टीकरण : SDG 6 चे उद्दिष्ट सर्वांसाठी पाणी आणि स्वच्छतेची उपलब्धता व शाश्वत व्यवस्थापन सुनिश्चित करणे आहे. विशेषतः SDG 6.2 हे स्वच्छता सुविधांशी संबंधित आहे.
प्रश्न ३. स्वच्छ भारत अभियानाबाबत खालील विधाने विचारात घ्या.
१. स्वच्छ भारत अभियानाचा प्रारंभ २ ऑक्टोबर २०१४ रोजी झाला.
२. स्वच्छ भारत अभियान – ग्रामीण टप्पा २ चा प्रारंभ १ एप्रिल २०२० रोजी झाला.
३. टप्पा २ मध्ये केवळ वैयक्तिक शौचालयांच्या बांधकामावर भर देण्यात आला आहे.
योग्य पर्याय निवडा.
अ) फक्त १
ब) फक्त १ आणि २
क) फक्त २ आणि ३
ड) सर्व विधाने योग्य
योग्य उत्तर : ब) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण : ग्रामीण टप्पा २ मध्ये ODF स्थिती टिकविणे, घन व द्रव कचरा व्यवस्थापन आणि ODF Plus गावांची निर्मिती यांवरही भर आहे. त्यामुळे विधान ३ चुकीचे आहे.
प्रश्न ४. संत गाडगेबाबा ग्रामस्वच्छता अभियानाबाबत खालील विधाने विचारात घ्या.
१. महाराष्ट्रात या अभियानाची सुरुवात २०००-०१ पासून झाली.
२. या अभियानात ग्रामस्वच्छता आणि लोकसहभागाला महत्त्व दिले जाते.
३. या अभियानाचा संबंध केवळ शहरी स्वच्छतेशी आहे.
योग्य विधाने कोणती?
अ) फक्त १ आणि २
ब) फक्त २ आणि ३
क) फक्त १ आणि ३
ड) १, २ आणि ३
योग्य उत्तर : अ) फक्त १ आणि २
स्पष्टीकरण : संत गाडगेबाबा ग्रामस्वच्छता अभियान हा महाराष्ट्रातील ग्रामीण स्वच्छतेला प्रोत्साहन देणारा उपक्रम आहे. त्यामुळे विधान ३ चुकीचे आहे.