छत्तीसगडमधील राजनांदगाव जिल्ह्यातील खैरा (Khaira) या गावाने स्वच्छ ऊर्जेच्या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण कामगिरी केली आहे. प्रधानमंत्री सूर्य घर : मुफ्त बिजली योजना (PM Surya Ghar: Muft Bijli Yojana) अंतर्गत गावातील सर्व १४१ घरांवर रूफटॉप सोलर यंत्रणा बसवण्यात आली आहे. त्यामुळे या योजनेअंतर्गत १०० टक्के घरांना सौरऊर्जेशी जोडणारे देशातील पहिले गाव म्हणून खैरा चर्चेत आले आहे. ही माहिती २ नोव्हेंबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतून समोर आली आहे.
टीप: गावाचे नाव ‘खैरा’ (Khaira) असे आहे; ‘खैर’ असे नाही.
खैरा गावाची सौरऊर्जा क्षेत्रातील कामगिरी
| घटक | माहिती |
|---|---|
| गावाचे नाव | खैरा (Khaira) |
| जिल्हा | राजनांदगाव |
| राज्य | छत्तीसगड |
| एकूण घरे | १४१ |
| गावाची लोकसंख्या | ८८९ |
| प्रत्येक घरावरील सौर यंत्रणा | २ किलोवॅट |
| एकूण स्थापित क्षमता | २८२ किलोवॅट |
| संबंधित योजना | प्रधानमंत्री सूर्य घर : मुफ्त बिजली योजना |
| विशेष कामगिरी | योजनेअंतर्गत सर्व घरांवर रूफटॉप सोलर यंत्रणा |
गावातील प्रत्येक घरावर २ किलोवॅट क्षमतेची सौर यंत्रणा बसवण्यात आली आहे. त्यामुळे गावाची एकूण स्थापित सौरऊर्जा क्षमता २८२ किलोवॅट झाली आहे. Haribhoomi+2
योजनेची अंमलबजावणी आणि आर्थिक सहभाग
या उपक्रमात केंद्र व राज्य शासनाच्या अनुदानासोबतच कॉर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व (Corporate Social Responsibility – CSR) निधीचा वापर करण्यात आला. उपलब्ध वृत्तांनुसार, अनुदानानंतर उर्वरित खर्चासाठी CSR निधीची मदत घेण्यात आली. त्यामुळे सौर यंत्रणा बसवण्यासाठी ग्रामस्थांना स्वतःच्या खिशातून खर्च करावा लागला नाही.
विशेष म्हणजे, १४१ सौरऊर्जायुक्त घरांपैकी ९३ घरे प्रधानमंत्री आवास योजना–ग्रामीण अंतर्गत बांधण्यात आलेली आहेत.
स्थानिक महिलांचा सहभाग
या उपक्रमाच्या यशामध्ये स्थानिक महिला कार्यकर्त्यांचा सहभागही महत्त्वाचा ठरला. महिलांनी घरोघरी जाऊन सौरऊर्जा योजनेची माहिती देणे, अर्ज प्रक्रियेत मदत करणे आणि ग्रामस्थांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे अशी कामे केली.
यातून ग्रामीण विकासाच्या उपक्रमांमध्ये महिला सहभाग आणि सामुदायिक जनजागृतीचे महत्त्व अधोरेखित होते. प्रखरभूमि+1
प्रधानमंत्री सूर्य घर : मुफ्त बिजली योजना
योजनेची मूलभूत माहिती
प्रधानमंत्री सूर्य घर : मुफ्त बिजली योजना ही केंद्र सरकारची निवासी घरांवर रूफटॉप सोलर यंत्रणा बसवण्यास प्रोत्साहन देणारी योजना आहे. या योजनेला १३ फेब्रुवारी २०२४ रोजी सुरुवात करण्यात आली.
| घटक | माहिती |
|---|---|
| योजनेचे नाव | प्रधानमंत्री सूर्य घर : मुफ्त बिजली योजना |
| प्रारंभ | १३ फेब्रुवारी २०२४ |
| संबंधित मंत्रालय | नवीन व नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (MNRE) |
| उद्दिष्ट | १ कोटी घरांवर रूफटॉप सोलर यंत्रणा बसवणे |
| एकूण आर्थिक तरतूद | ₹७५,०२१ कोटी |
| लाभ | दरमहा ३०० युनिटपर्यंत मोफत वीज मिळण्याची संधी |
| अंमलबजावणी | राष्ट्रीय पोर्टलद्वारे |
योजनेत निवासी ग्राहकांसाठी सौर यंत्रणेच्या क्षमतेनुसार केंद्र सरकारकडून अनुदान दिले जाते. २ किलोवॅटपर्यंतच्या क्षमतेसाठी निर्धारित मानक खर्चाच्या ६० टक्के आणि अतिरिक्त १ किलोवॅटसाठी ४० टक्के केंद्रीय आर्थिक सहाय्याची तरतूद आहे.
अधिकृत संकेतस्थळ: PM Surya Ghar National Portal.
खैरा गावाचे महत्त्व
खैरा गावाची कामगिरी केवळ सौर पॅनेल बसवण्यापुरती मर्यादित नाही. या उपक्रमातून पुढील बाबी स्पष्ट होतात:
- ग्रामीण भागात अक्षय ऊर्जेचा वापर वाढवता येतो.
- घरगुती वीज खर्च कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
- पारंपरिक ऊर्जा स्रोतांवरील अवलंबित्व कमी करता येते.
- शासकीय अनुदान, CSR आणि स्थानिक सहभाग यांच्या समन्वयातून विकासकामे करता येतात.
- ग्रामीण भागात ऊर्जा स्वावलंबनाला चालना मिळू शकते.
महत्त्वाची संकल्पना: रूफटॉप सोलर यंत्रणेत घराच्या छतावर सौर पॅनेल बसवून सूर्यप्रकाशापासून वीज तयार केली जाते. अतिरिक्त वीज ग्रीडमध्ये पाठवण्यासाठी नेट मीटरिंगचा वापर होऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्यक्ष वीजबिलातील बचत ही निर्मिती, वापर आणि वीज वितरणाच्या नियमांवर अवलंबून असते.
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
एक नजर – Quick Revision
- खैरा गाव: राजनांदगाव जिल्हा, छत्तीसगड
- विशेष ओळख: प्रधानमंत्री सूर्य घर योजनेअंतर्गत १००% घरांवर रूफटॉप सोलर
- एकूण घरे: १४१
- एकूण सौर क्षमता: २८२ किलोवॅट
- प्रत्येक घराची क्षमता: २ किलोवॅट
- योजनेचा प्रारंभ: १३ फेब्रुवारी २०२४
- संबंधित मंत्रालय: नवीन व नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय
- CSR: Corporate Social Responsibility
परीक्षेतील संभाव्य संदर्भ:
- चालू घडामोडी – ऊर्जा
- पर्यावरण व शाश्वत विकास
- अक्षय आणि सौर ऊर्जा
- केंद्र सरकारच्या योजना
- ग्रामीण विकास आणि ऊर्जा स्वावलंबन
सरावासाठी बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ)
प्रश्न १. देशातील पहिले १०० टक्के सौरऊर्जायुक्त गाव म्हणून कोणते गाव चर्चेत आले आहे?
A) मोढेरा
B) खैरा
C) धरणाई
D) पावागड
योग्य उत्तर : B) खैरा
प्रश्न २. खैरा गाव कोणत्या राज्यात आहे?
A) मध्य प्रदेश
B) राजस्थान
C) छत्तीसगड
D) झारखंड
योग्य उत्तर : C) छत्तीसगड
प्रश्न ३. खैरा गाव कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
A) रायपूर
B) बिलासपूर
C) दुर्ग
D) राजनांदगाव
योग्य उत्तर : D) राजनांदगाव
प्रश्न ४. प्रधानमंत्री सूर्य घर : मुफ्त बिजली योजना कोणत्या मंत्रालयाशी संबंधित आहे?
A) ऊर्जा मंत्रालय
B) नवीन व नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय
C) ग्रामीण विकास मंत्रालय
D) पर्यावरण, वन व हवामान बदल मंत्रालय
योग्य उत्तर : B) नवीन व नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय
प्रश्न ५. खैरा गावातील एकूण स्थापित सौरऊर्जा क्षमता किती आहे?
A) १४१ किलोवॅट
B) २०० किलोवॅट
C) २८२ किलोवॅट
D) ३०० किलोवॅट
योग्य उत्तर : C) २८२ किलोवॅट
