विभाग: इतिहास | आधुनिक भारताचा इतिहास | शेतकरी चळवळ व संघटना
भारत कृषक समाज ही शेतकऱ्यांच्या हिताचे प्रतिनिधित्व करणारी महत्त्वाची संघटना आहे. तिच्या स्थापनेचा कालखंड, पहिले अखिल भारतीय कृषक अधिवेशन आणि शेतकऱ्यांसाठी सुरू केलेले ‘महाराष्ट्र केसरी’ हे वर्तमानपत्र या मुद्द्यांचा स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने अभ्यास करता येईल.
तुम्ही दिलेल्या चित्रातील माहितीनुसार, संघटनेची स्थापना ७ फेब्रुवारी १९५५ रोजी झाली आणि पहिले अखिल भारतीय कृषक अधिवेशन १ ते ५ एप्रिल १९५५ या काळात दिल्लीतील रामलीला मैदानावर भरवण्यात आले. या तपशीलांची ऐतिहासिक स्रोतांशी पडताळणी करूनच अंतिम लेखात समाविष्ट करणे योग्य ठरेल.
महत्त्वाची ऐतिहासिक पडताळणी
या विषयात तारखांबाबत एक महत्त्वाचा फरक आढळतो:
- भारत कृषक समाजाच्या संग्रहित संस्थात्मक इतिहासानुसार, संस्थेची नोंदणी ७ फेब्रुवारी १९५५ रोजी झाली.
- संस्थेच्या सध्याच्या अधिकृत संकेतस्थळावर स्थापना ३ एप्रिल १९५५ अशी दिली आहे.
- ३ एप्रिल १९५५ रोजी दिल्ली येथे पहिले राष्ट्रीय कृषक अधिवेशन झाले आणि पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांनी त्याचे उद्घाटन केले. त्यामुळे ७ फेब्रुवारी ही नोंदणीची तारीख आणि ३ एप्रिल ही पहिले राष्ट्रीय अधिवेशन/संस्थेच्या स्थापनेशी संबंधित तारीख, असा फरक लेखात स्पष्ट करणे अधिक अचूक ठरेल.
महाराष्ट्र शासनाच्या अमरावती जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार, डॉ. पंजाबराव देशमुख यांनी शेतकऱ्यांची स्थिती सुधारण्यासाठी भारत कृषक समाजाची स्थापना केली आणि त्याच्या धोरणांचा प्रसार करण्यासाठी ‘महाराष्ट्र केसरी’ हे वृत्तपत्र सुरू केले.
भारत कृषक समाज : सविस्तर माहिती
भारत कृषक समाज (Bharat Krishak Samaj) ही भारतातील शेतकऱ्यांना संघटित व्यासपीठ उपलब्ध करून देण्यासाठी स्थापन करण्यात आलेली संघटना आहे. या संघटनेची स्थापना डॉ. पंजाबराव देशमुख यांनी केली. शेतकऱ्यांचे प्रश्न मांडणे, त्यांच्या हितांचे संरक्षण करणे आणि कृषी क्षेत्राच्या विकासाला चालना देणे हा या संघटनेच्या कार्याचा मुख्य उद्देश होता.
१. स्थापना व ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
- संस्थापक: डॉ. पंजाबराव देशमुख (भाऊसाहेब देशमुख)
- नोंदणीची तारीख: ७ फेब्रुवारी १९५५
- पहिले राष्ट्रीय कृषक अधिवेशन: ३ एप्रिल १९५५
- अधिवेशनाचे ठिकाण: नवी दिल्ली
- अधिवेशनाचे उद्घाटन: तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू
- संघटनेचे इंग्रजी नाव: Bharat Krishak Samaj (Farmers’ Forum, India)
संघटनेच्या संस्थात्मक इतिहासानुसार, तिची नोंदणी ७ फेब्रुवारी १९५५ रोजी झाली. त्यानंतर ३ एप्रिल १९५५ रोजी पहिले राष्ट्रीय कृषक अधिवेशन आयोजित करण्यात आले.
२. भारत कृषक समाजाची उद्दिष्टे
- देशातील शेतकऱ्यांना संघटित व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे.
- शेतकऱ्यांच्या आर्थिक व सामाजिक हितांचे संरक्षण करणे.
- कृषी उत्पादन वाढविण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान व सुधारित पद्धतींचा प्रसार करणे.
- शेतकऱ्यांच्या समस्या शासनापर्यंत पोहोचविणे.
- कृषी क्षेत्राच्या विकासासाठी शेतकरी आणि शासन यांच्यात समन्वय निर्माण करणे.
‘महाराष्ट्र केसरी’ वृत्तपत्र
डॉ. पंजाबराव देशमुख यांनी शेतकऱ्यांचे प्रश्न आणि हितसंबंध मांडण्यासाठी ‘महाराष्ट्र केसरी’ हे वृत्तपत्र सुरू केले. शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांना सार्वजनिक व्यासपीठ मिळवून देण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांमधील हा महत्त्वाचा भाग होता.
४. परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे तथ्य
| घटक | माहिती |
|---|---|
| संघटनेचे नाव | भारत कृषक समाज |
| इंग्रजी नाव | Bharat Krishak Samaj |
| संस्थापक | डॉ. पंजाबराव देशमुख |
| नोंदणीची तारीख | ७ फेब्रुवारी १९५५ |
| पहिले राष्ट्रीय कृषक अधिवेशन | ३ एप्रिल १९५५ |
| अधिवेशनाचे ठिकाण | नवी दिल्ली |
| उद्घाटनकर्ता | पंडित जवाहरलाल नेहरू |
| संबंधित वृत्तपत्र | महाराष्ट्र केसरी |
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्व
- आधुनिक भारताचा इतिहास
- स्वातंत्र्योत्तर भारतातील शेतकरी संघटनांचा विकास
- महाराष्ट्रातील समाजसुधारक व संस्थात्मक कार्य
- डॉ. पंजाबराव देशमुख यांचे कृषी क्षेत्रातील योगदान
सरावासाठी बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ)
प्रश्न १. भारत कृषक समाजाची स्थापना कोणी केली?
A) महात्मा गांधी
B) डॉ. पंजाबराव देशमुख
C) यशवंतराव चव्हाण
D) विठ्ठल रामजी शिंदे
योग्य उत्तर : B
प्रश्न २. भारत कृषक समाजाचे पहिले राष्ट्रीय कृषक अधिवेशन कोणत्या दिवशी झाले?
A) ७ फेब्रुवारी १९५५
B) २६ जानेवारी १९५५
C) ३ एप्रिल १९५५
D) १५ ऑगस्ट १९५५
योग्य उत्तर : C
प्रश्न ३. भारत कृषक समाजाच्या पहिल्या राष्ट्रीय अधिवेशनाचे उद्घाटन कोणी केले?
A) डॉ. राजेंद्र प्रसाद
B) पंडित जवाहरलाल नेहरू
C) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
D) लालबहादूर शास्त्री
योग्य उत्तर : B
