डॉ. पंजाबराव (भाऊसाहेब) देशमुख: संपूर्ण जीवनपट, कार्य व परीक्षेसाठी महत्त्वाचे संदर्भ

पूर्ण नाव	डॉ. पंजाबराव शामराव देशमुख (कदम)
टोपणनाव / पदवी	भाऊसाहेब देशमुख, कृषी महर्षी, शिक्षण महर्षी
जन्म	२७ डिसेंबर १८९८ (पापळ, जि. अमरावती)
मृत्यू	१० एप्रिल १९६५ (नवी दिल्ली)
माता-पिता	राधाबाई व शामराव देशमुख
पत्नी	विमलाबाई देशमुख (विवाह १९२७; पूर्वाश्रमीच्या विमलाबाई वैद्य – पहिल्या महिला राज्यसभा सदस्यांपैकी एक)
उच्च शिक्षण	एम.ए. (एडिनबर्ग), डी.फिल. (ऑक्सफर्ड), बार-ॲट-लॉ (लिंकन्स इन)
पीएच.डी. प्रबंध	‘Origin and Development of Religion in Vedic Literature’ (वैदिक वाङ्मयातील धर्माचा उद्गम आणि विकास)
संस्था ध्येयवाक्य	‘तमसो मा ज्योतिर्गमय’ (श्री शिवाजी शिक्षण संस्था, अमरावती)

सुरुवातीचे जीवन, शिक्षण आणि सामाजिक सुधारणा

डॉ. पंजाबराव देशमुखांचे प्राथमिक शिक्षण पापळ येथे झाले. अमरावतीच्या हिंदू हायस्कूलमधून १९१८ मध्ये मॅट्रिक उत्तीर्ण झाल्यानंतर त्यांनी पुण्यातील फर्ग्युसन महाविद्यालयात उच्च शिक्षणासाठी प्रवेश घेतला. पुढील शिक्षणासाठी ते १९२० मध्ये इंग्लंडला गेले. एडिनबर्ग विद्यापीठातून एम.ए. आणि ऑक्सफर्ड विद्यापीठातून त्यांनी डी.फिल. (पीएच.डी.) पूर्ण केली. १९२६ मध्ये भारतात परतल्यानंतर त्यांनी अमरावती येथे वकिली सुरू केली.

अंबादेवी मंदिर सत्याग्रह (१९२७-२८): अमरावती येथील अंबादेवी मंदिर अस्पृश्यांसाठी खुले व्हावे म्हणून त्यांनी प्रबोधन केले व सत्याग्रहाचे नेतृत्व केले. या सामाजिक चळवळीत त्यांना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, प्रबोधनकार ठाकरे आदींचे वैचारिक समर्थन लाभले.

सत्यशोधक व ब्राह्मणेतर चळवळ: छत्रपती शाहू महाराज आणि महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन त्यांनी बहुजन चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला. मध्य प्रांत व वऱ्हाड (C.P. and Berar) मधील ब्राह्मणेतर पक्षाचे आणि शेतकरी संघाचे (१९२६) त्यांनी नेतृत्व केले.

शैक्षणिक कार्य: श्री शिवाजी शिक्षण संस्था व वसतिगृहे

विदर्भातील ग्रामीण आणि बहुजन समाजाला शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी भाऊसाहेबांनी संस्थात्मक जाळे उभे केले:

• श्रद्धानंद छात्रालय (१९२६): जातीभेदाला थारा न देता सर्व जाती-धर्मांतील गरीब विद्यार्थ्यांसाठी अमरावतीत वसतिगृह सुरू केले.
• श्री शिवाजी शिक्षण संस्था (१९३२): विदर्भातील शिक्षणाचा पाया विस्तारण्यासाठी अमरावती येथे या शिखर संस्थेची स्थापना केली. तत्पूर्वी १९३१ मध्ये ‘श्री शिवाजी मराठा हायस्कूल’ सुरू करण्यात आले होते. संस्थेचे ध्येयवाक्य ‘तमसो मा ज्योतिर्गमय’ असे ठेवण्यात आले.
• भारतीय प्राथमिक शिक्षक संघ: प्राथमिक शिक्षकांच्या आर्थिक व सेवाविषयक मागण्या मांडण्यासाठी राष्ट्रीय पातळीवर या संघटनेची स्थापना केली.

राजकीय व प्रशासकीय कारकीर्द आणि कायदेविषयक योगदान

१९२८ मध्ये ते अमरावती जिल्हा कौन्सिलचे (जिल्हा बोर्ड) अध्यक्ष म्हणून निवडून आले. त्यांनी प्राथमिक शिक्षणावर भर दिला आणि कौन्सिलच्या शाळांमध्ये मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाचा पुरस्कार केला.

• प्रांतिक मंत्रिमंडळ (१९३०): सी.पी. अँड बेरार (मध्य प्रांत व वऱ्हाड) कायदेमंडळात ते निवडून आले. वयाच्या अवघ्या ३२ व्या वर्षी शिक्षण, कृषी, सहकार आणि लोककर्म खात्यांचे मंत्री झाले.
• कर्ज लवाद कायदा (Debt Conciliation Act, १९३३): सावकारी पाशात अडकलेल्या शेतकऱ्यांना दिलासा देण्यासाठी त्यांनी मध्य प्रांतात हा ऐतिहासिक कायदा आणला. या कायद्यामुळे शेतकऱ्यांची कर्जे तडजोडीने कमी व रद्द करता आली.
• हिंदू धार्मिक संस्थांची संपत्ती विधेयक: देवस्थानांची संपत्ती जनतेच्या शिक्षणासाठी व लोकोपयोगासाठी वापरली जावी, यासाठी त्यांनी महत्त्वपूर्ण विधेयक मांडले होते.

संविधान सभा आणि संसद

डॉ. पंजाबराव देशमुख हे भारतीय संविधान सभेचे (Constituent Assembly) सदस्य होते. त्यांनी राज्यघटना निर्मितीच्या चर्चेदरम्यान शेती, ग्रामीण जनता, मूलभूत हक्क आणि मागासवर्गीयांच्या हक्कांबाबत ठाम भूमिका मांडली:

• मागासवर्गीय आयोग (Article 340): आर्थिक व सामाजिकदृष्ट्या दुर्बल असलेल्या शेतकरी व कष्टकरी घटकांना ‘मागासवर्गीय’ प्रवर्गात समाविष्ट करण्यासाठी त्यांनी जोरदार युक्तिवाद केला.
• सार्वजनिक सचोटी: मंत्री व लोकप्रतिनिधींसाठी मालमत्ता जाहीर करण्याचे नियम व आचारसंहिता असावी, असा विचार त्यांनी सर्वप्रथम मांडला.

स्वातंत्र्योत्तर भारतात ते १९५२, १९५७ आणि १९६२ अशा सलग तीन लोकसभा निवडणुकांमध्ये अमरावती मतदारसंघातून विजयी झाले.

भारताचे कृषीमंत्री म्हणून ऐतिहासिक कामगिरी (१९५२ ते १९६२)

पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या मंत्रिमंडळात त्यांनी सलग एक दशक कृषी खात्याची धुरा सांभाळली. त्यांनी भारतीय शेतीला आधुनिक व वैज्ञानिक रूप देण्यासाठी पुढील संस्था स्थापन केल्या:

• भारत कृषक समाज (१९५५): देशातील शेतकऱ्यांचा आवाज शासनापर्यंत पोहोचवण्यासाठी राष्ट्रीय व्यासपीठ उभारले.
• राष्ट्रीय कृषी सहकारी खरेदी-विक्री संघ (NAFED – १९५८): कृषी उत्पादनांना योग्य भाव मिळावा आणि दलालांची साखळी मोडीत निघावी यासाठी नेफेडची स्थापना केली.
• जागतिक कृषी प्रदर्शन (१९५९-६०): नवी दिल्ली येथे भारताच्या इतिहासातील पहिले भव्य जागतिक कृषी प्रदर्शन भरवले. अमेरिकेचे तत्कालीन राष्ट्राध्यक्ष ड्वाइट आयझेनहॉवर यांनी या प्रदर्शनास भेट दिली होती.
• जपानी भातशेती पद्धती: भारतात अन्नधान्याची टंचाई असताना त्यांनी तांदळाचे उत्पादन वाढवण्यासाठी ‘जपानी भातशेती तंत्रज्ञान’ देशभरात लोकप्रिय केले.
• आंतरराष्ट्रीय योगदान: आफ्रो-आशियाई ग्रामीण पुनर्रचना संघटना (AARDO) आणि आंतरराष्ट्रीय कृषी उत्पादक महासंघात त्यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले.

वृत्तपत्रे, नियतकालिके व ग्रंथसंपदा

नियतकालिके / वृत्तपत्रे:

• महाराष्ट्र केसरी (संपादक/संस्थापक)
• उद्यान (कृषिविषयक मासिक)
• कृषक समाचार (भारत कृषक समाजाचे मुखपत्र)

महत्त्वाचे ग्रंथ:

• Origin and Development of Religion in Vedic Literature (ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील डॉक्टरेट प्रबंध)
• गितामृत अथवा गीतेचे सार
• भाऊसाहेबांची कृषिविषयक भाषणे व निबंधांचे विविध संग्रह

स्मारक व वारसा

१० एप्रिल १९६५ रोजी नवी दिल्ली येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या स्मरणार्थ २० ऑक्टोबर १९६९ रोजी अकोला येथे ‘डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ’ (PDKV) स्थापन करण्यात आले. भारत सरकारने त्यांच्या बहुमोल कार्याचा गौरव करण्यासाठी त्यांच्या स्मरणार्थ टपाल तिकीटही जारी केले आहे.

MPSC Quick Revision Fact-Sheet

• ब्राह्मणेतर चळवळ: मध्य प्रांतातील ब्राह्मणेतर पक्ष आणि शेतकरी संघाचे (१९२६) संस्थापक नेते.
• श्री शिवाजी शिक्षण संस्था: स्थापना १९३२ (मुख्यालय: अमरावती), ध्येयवाक्य: ‘तमसो मा ज्योतिर्गमय’.
• संविधान सभा: मागासवर्गीय आयोगाची (Art. 340) तरतूद व शेतकऱ्यांचे सामाजिक मागासलेपण यावर आक्रमक मांडणी.
• अंबादेवी सत्याग्रह (१९२७): अस्पृश्योद्धारासाठी अमरावती येथे सत्याग्रह.
• कृषी क्षेत्रातील उपक्रम: जपानी भातशेती पद्धतीचा प्रसार, NAFED (१९५८) ची स्थापना, आणि १९५९ चे नवी दिल्लीतील पहिले जागतिक कृषी प्रदर्शन.
• कायदेविषयक योगदान: मध्य प्रांतात कर्ज लवाद कायदा (Debt Conciliation Act, 1933) संमत करवून शेतकऱ्यांना सावकारी पाशातून मुक्ती.

संभाव्य सराव प्रश्न (Practice Questions)

प्र. १. सावकारी पाशातून विदर्भातील शेतकऱ्यांना मुक्त करण्यासाठी ‘कर्ज लवाद कायदा’ (Debt Conciliation Act, 1933) संमत करून घेण्यात खालीलपैकी कोणाचे मुख्य योगदान होते?

(अ) केशवराव जेधे
(ब) डॉ. पंजाबराव देशमुख
(क) कर्मवीर भाऊराव पाटील
(ड) वामनराव जोशी

उत्तर: (ब) डॉ. पंजाबराव देशमुख

प्र. २. डॉ. पंजाबराव देशमुख यांच्या संदर्भातील खालील विधाने विचारात घ्या:

१. त्यांनी १९२६ मध्ये अमरावती येथे श्रद्धानंद छात्रालयाची स्थापना केली.
२. त्यांनी स्थापन केलेल्या भारत कृषक समाजाच्या वतीने ‘कृषक समाचार’ हे मुखपत्र चालवले जात असे.
३. ते स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या हंगामी मंत्रिमंडळात (१९४७) केंद्रीय कृषीमंत्री होते.

योग्य पर्याय निवडा: केवळ १ आणि २ योग्य (स्पष्टीकरण: ते १९५२ मध्ये पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर केंद्रीय कृषीमंत्री झाले; १९४७ च्या हंगामी मंत्रिमंडळात डॉ. राजेंद्र प्रसाद अन्न व कृषी मंत्री होते).