भारत सरकारच्या सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (Ministry of Statistics and Programme Implementation — MoSPI) ५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी भारताच्या पहिल्या राष्ट्रीय घरगुती प्रवास सर्वेक्षणाचे (National Household Travel Survey — NHTS) प्रमुख निष्कर्ष प्रसिद्ध केले. हे सर्वेक्षण राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाने (National Statistics Office — NSO) जुलै २०२५ ते जून २०२६ या कालावधीत केले.
REf: National Household Travel Survey July, 2025 – June, 2026
या सर्वेक्षणातून विद्यार्थी आणि नोकरदारांच्या दैनंदिन प्रवासाच्या पद्धती, वाहतुकीच्या साधनांचा वापर, प्रवासासाठी लागणारा वेळ आणि खर्च यांविषयी राष्ट्रीय स्तरावरील माहिती उपलब्ध झाली आहे.
राष्ट्रीय घरगुती प्रवास सर्वेक्षण (NHTS) म्हणजे काय?
NHTS हे भारतातील नागरिकांच्या घरगुती प्रवासाच्या सवयींचा अभ्यास करणारे देशव्यापी सर्वेक्षण आहे. नागरिक शिक्षण, रोजगार, सामाजिक कार्यक्रम, धार्मिक कार्य, पर्यटन आणि इतर कारणांसाठी कसा प्रवास करतात, याची माहिती या सर्वेक्षणातून संकलित केली जाते.
या सर्वेक्षणात १ किलोमीटरपेक्षा जास्त अंतराचा प्रवास विचारात घेतला जातो. एक किलोमीटरपेक्षा कमी अंतराच्या प्रवासाची या सर्वेक्षणातील व्याख्येनुसार नोंद केली जात नाही.
सर्वेक्षणाची प्रमुख वैशिष्ट्ये
| घटक | अधिकृत माहिती |
|---|---|
| सर्वेक्षणाचे नाव | National Household Travel Survey (NHTS) |
| सर्वेक्षण कालावधी | जुलै २०२५ – जून २०२६ |
| निष्कर्ष प्रसिद्ध झाल्याची तारीख | ५ ऑक्टोबर २०२६ |
| संबंधित मंत्रालय | सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय (MoSPI) |
| सर्वेक्षण करणारी संस्था | राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO) |
| समाविष्ट गावे | १४,२७४ |
| समाविष्ट शहरी ब्लॉक्स | १०,३७७ |
| सर्वेक्षण केलेली कुटुंबे | ४,९२,०२३ |
| समाविष्ट व्यक्ती | २०,३४,३७१ |
3. सर्वेक्षणाचे प्रमुख निष्कर्ष
अ) विद्यार्थ्यांचा दैनंदिन प्रवास
सर्वेक्षणानुसार, सहा वर्षे व त्यापुढील वयोगटातील ६६.४% विद्यार्थी शिक्षणासाठी दररोज एक किलोमीटरपेक्षा जास्त प्रवास करतात. ग्रामीण भागात हे प्रमाण ६५.६%, तर शहरी भागात ६८.१% आहे.
विद्यार्थ्यांच्या प्रवासासाठी वापरली जाणारी प्रमुख साधने:
| वाहतुकीचे साधन | विद्यार्थ्यांचे प्रमाण |
|---|---|
| पायी प्रवास | ३७.०% |
| बस | २९.५% |
| सायकल | १५.८% |
| ऑटोरिक्षा | १०.५% |
| दुचाकी | ६.७% |
स्रोत: MoSPI/NSO, NHTS 2025–26. ही टक्केवारी शिक्षणासाठी प्रवास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांमध्ये संबंधित प्राथमिक वाहतूक साधन वापरणाऱ्यांची आहे.
या आकडेवारीतून पायी चालणे, बस आणि सायकल ही विद्यार्थ्यांच्या प्रवासातील महत्त्वाची साधने असल्याचे दिसते. शाळा-महाविद्यालयांपर्यंत सुरक्षित पादचारी मार्ग, सायकल सुविधा आणि सार्वजनिक वाहतूक उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीने अशा माहितीचा उपयोग होऊ शकतो.
ब) नोकरदारांच्या प्रवासाची पद्धत
कामाच्या ठिकाणी जाण्यासाठी दुचाकी हे सर्वाधिक वापरले जाणारे प्राथमिक वाहतूक साधन आहे. निश्चित किंवा अनिश्चित कामाच्या ठिकाणी प्रवास करणाऱ्या कामगारांमध्ये दुचाकीचा वापर ४२.६% आहे. ग्रामीण भागात हे प्रमाण ३७.१%, तर शहरी भागात ५२.३% आहे.
या सर्वेक्षणातील आणखी एक महत्त्वाचा निष्कर्ष म्हणजे, १५ वर्षे व त्यापुढील वयोगटातील ५७.६% कामगार दररोज कामाच्या ठिकाणी जाण्यासाठी एक किलोमीटरपेक्षा जास्त अंतराचा प्रवास करतात. ग्रामीण भागात हे प्रमाण ५४.५%, तर शहरी भागात ६४.१% आहे.
क) प्रवासासाठी लागणारा वेळ
विद्यार्थी आणि कामगारांच्या दैनंदिन प्रवासासाठी लागणाऱ्या वेळेची माहितीही सर्वेक्षणात नोंदवण्यात आली.
- विद्यार्थ्यांचा शैक्षणिक संस्थेपर्यंतचा सरासरी प्रवास वेळ: २३ मिनिटे.
- निश्चित कामाच्या ठिकाणी जाणाऱ्या कामगारांचा सरासरी प्रवास वेळ: २५ मिनिटे.
- सुमारे ८७.६% विद्यार्थी ३० मिनिटांच्या आत शैक्षणिक संस्थेत पोहोचतात.
- सुमारे ८३.४% कामगार ३० मिनिटांच्या आत निश्चित कामाच्या ठिकाणी पोहोचतात.
ड) प्रवासावरील मासिक खर्च
कामाच्या ठिकाणी जाण्यासाठी कर्मचाऱ्याचा सरासरी मासिक प्रवास खर्च ₹७८५ आहे. मात्र, ग्रामीण आणि शहरी भागांतील खर्चामध्ये फरक दिसून येतो.
| क्षेत्र | कामाच्या ठिकाणी जाण्याचा सरासरी मासिक खर्च |
|---|---|
| ग्रामीण | ₹६१२ |
| शहरी | ₹१,०४४ |
| एकूण भारत | ₹७८५ |
शहरी भागातील हा खर्च ग्रामीण भागाच्या तुलनेत ₹४३२ अधिक आहे. ही तुलना प्रवास खर्चातील भौगोलिक तफावत दर्शवते; मात्र, केवळ या आकडेवारीवरून खर्चातील फरकाचे नेमके कारण निश्चित करता येत नाही.
4. सर्वेक्षणाचा उद्देश आणि उपयोग
NHTS केवळ प्रवासाच्या सवयींची माहिती संकलित करत नाही, तर वाहतूक व्यवस्था आणि पायाभूत सुविधांचे नियोजन करण्यासाठीही उपयुक्त ठरते.
या सर्वेक्षणाचे प्रमुख उद्देश पुढीलप्रमाणे आहेत:
- वाहतूक नियोजन: कोणत्या भागात कोणत्या वाहतूक सुविधांची आवश्यकता आहे हे समजून घेणे.
- सार्वजनिक वाहतूक सुधारणे: बस आणि रेल्वेचे मार्ग, फेऱ्यांची वारंवारता व वेळापत्रक यांचे नियोजन करणे.
- प्रवाशांची सुलभता: ग्रामीण आणि शहरी भागांतील वाहतूक सुविधांची उपलब्धता समजून घेणे.
- पायाभूत सुविधांमध्ये गुंतवणूक: रस्ते, सार्वजनिक वाहतूक आणि इतर वाहतूक सुविधांसाठी पुराव्यावर आधारित निर्णय घेणे.
- धोरणनिर्मिती: केंद्र व राज्य सरकारांना वाहतूकविषयक धोरणे तयार करण्यासाठी सांख्यिकीय माहिती उपलब्ध करून देणे.
या सर्वेक्षणाचे नियोजन करताना रेल्वे मंत्रालयाच्या माहितीविषयक गरजांचाही विचार करण्यात आला आहे.
5. रात्रभराच्या प्रवासासंबंधी महत्त्वाचे निष्कर्ष
सर्वेक्षणात २४ तासांपेक्षा अधिक काळ घरापासून दूर राहण्याचा समावेश असलेल्या विशिष्ट प्रवासांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. अशा प्रवासांमध्ये ५० किलोमीटरपेक्षा कमी अंतराचे प्रवास वगळण्यात आले आहेत.
- बसचा वाटा: ५५.८%
- आंतरशहरी रेल्वेचा वाटा: १७.७%
- कारचा वाटा: १५.१%
- दुचाकीचा वाटा: ८.८%
रात्रभराच्या कौटुंबिक प्रवासामध्ये बस आणि रेल्वे या साधनांचा एकत्रित वाटा ७३.५% आहे. तसेच, अशा प्रवासांपैकी ७०.२% प्रवास सामाजिक आणि धार्मिक कारणांशी संबंधित असल्याचे अधिकृत निष्कर्ष सांगतात.
6. विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- NHTS: National Household Travel Survey.
- सर्वेक्षण करणारी संस्था: National Statistics Office (NSO).
- संबंधित मंत्रालय: Ministry of Statistics and Programme Implementation (MoSPI).
- सर्वेक्षण कालावधी: जुलै २०२५ ते जून २०२६.
- निष्कर्ष प्रकाशन: ५ ऑक्टोबर २०२६.
- विद्यार्थ्यांचा प्रवास: ६६.४% विद्यार्थी एक किलोमीटरपेक्षा जास्त अंतराचा दैनंदिन प्रवास करतात.
- विद्यार्थ्यांचे प्रमुख वाहतूक साधन: पायी प्रवास — ३७%.
- कामगारांचे प्रमुख वाहतूक साधन: दुचाकी — ४२.६%.
- कामगारांचा सरासरी मासिक प्रवास खर्च: ₹७८५.
- सर्वेक्षणातील किमान प्रवास अंतर: एक किलोमीटरपेक्षा जास्त.
7. परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्व
| परीक्षा | अभ्यासाचा संबंधित घटक |
|---|---|
| MPSC पूर्व परीक्षा | चालू घडामोडी, अर्थव्यवस्था, महत्त्वाचे अहवाल |
| MPSC मुख्य परीक्षा | वाहतूक नियोजन, शहरीकरण, सार्वजनिक पायाभूत सुविधा |
| UPSC | Governance, Evidence-based Policy, Urban Mobility |
| सामान्य ज्ञान | MoSPI, NSO, NHTS आणि सर्वेक्षणाची आकडेवारी |
8. सरावासाठी बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
1. भारताच्या पहिल्या National Household Travel Survey (NHTS) चे आयोजन कोणत्या संस्थेने केले?
A. NITI Aayog
B. National Statistics Office (NSO)
C. Reserve Bank of India
D. National Highways Authority of India
2. NHTS कोणत्या मंत्रालयाशी संबंधित आहे?
A. गृह मंत्रालय
B. रेल्वे मंत्रालय
C. सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय
D. शिक्षण मंत्रालय
3. NHTS नुसार विद्यार्थ्यांमध्ये सर्वाधिक वापरले जाणारे प्राथमिक प्रवासाचे साधन कोणते?
A. दुचाकी
B. बस
C. सायकल
D. पायी प्रवास
4. कामाच्या ठिकाणी जाणाऱ्या कामगारांमध्ये सर्वाधिक वापरले जाणारे प्राथमिक वाहतूक साधन कोणते?
A. बस
B. दुचाकी
C. रेल्वे
D. कार
5. निश्चित कामाच्या ठिकाणी जाणाऱ्या कामगारांचा सरासरी मासिक प्रवास खर्च किती आहे?
A. ₹४४३
B. ₹६१२
C. ₹७८५
D. ₹१,०४४
एका मिनिटात उजळणी
- NHTS हे भारतातील पहिले देशव्यापी घरगुती प्रवास सर्वेक्षण आहे.
- सर्वेक्षण कालावधी: जुलै २०२५ – जून २०२६.
- निष्कर्ष प्रसिद्ध करणारी संस्था: MoSPI अंतर्गत NSO.
- ६६.४% विद्यार्थी एक किलोमीटरपेक्षा जास्त अंतराचा दैनंदिन शैक्षणिक प्रवास करतात.
- विद्यार्थ्यांच्या प्रवासात पायी चालण्याचा वाटा ३७% आहे.
- कामगारांच्या प्रवासात दुचाकीचा वाटा ४२.६% आहे.
- कामगारांचा सरासरी मासिक प्रवास खर्च ₹७८५ आहे.
- रात्रभराच्या कौटुंबिक प्रवासात बसचा वाटा ५५.८% आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१. NHTS चे पूर्ण रूप काय आहे?
National Household Travel Survey (राष्ट्रीय घरगुती प्रवास सर्वेक्षण).
२. NHTS चे निष्कर्ष कधी प्रसिद्ध झाले?
५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी.
३. सर्वेक्षणानुसार विद्यार्थ्यांचे सर्वाधिक वापरले जाणारे वाहतूक साधन कोणते?
पायी प्रवास, ज्याचा वाटा ३७% आहे.
४. कामगारांचा सरासरी मासिक प्रवास खर्च किती आहे?
₹७८५; ग्रामीण भागात ₹६१२ आणि शहरी भागात ₹१,०४४.
५. NHTS चा मुख्य उपयोग काय आहे?
देशातील प्रवासाच्या पद्धती समजून घेऊन वाहतूक व्यवस्था, पायाभूत सुविधा आणि सार्वजनिक वाहतुकीचे नियोजन अधिक परिणामकारक करणे.
