पंढरपूरचा तह (Treaty of Pandharpur) हा 11 जुलै 1812 रोजी पेशवे दुसरे बाजीराव आणि मराठा जहागीरदार यांच्यात झाला. पेशवे आणि दक्षिणेकडील जहागीरदार यांच्यातील वाढत्या संघर्षात ब्रिटिशांनी हस्तक्षेप करून मध्यस्थी केली आणि हा तह घडवून आणला.
पंढरपूरच्या तहाची पार्श्वभूमी
अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात पेशवे आणि जहागीरदार यांच्यात अधिकार, महसूल आणि प्रदेशाच्या नियंत्रणावरून संघर्ष वाढला होता. पटवर्धन, रास्ते, पानसे, गोखले, निपाणीकर-देसाई आणि कित्तूरकर देसाई यांसारखे जहागीरदार या संघर्षात महत्त्वाचे होते. विशेषतः कृष्णा आणि तुंगभद्रा नद्यांदरम्यानच्या प्रदेशातील अधिकार हा वादाचा प्रमुख मुद्दा होता.
1811 मध्ये माउंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टन पुण्यात ब्रिटिश Resident म्हणून आल्यानंतर त्याने पेशवे-जहागीरदार संघर्षात हस्तक्षेप करण्याचा प्रयत्न केला. ब्रिटिशांच्या मध्यस्थीने 11 जुलै 1812 रोजी पंढरपूर येथे तह झाला.
तहातील प्रमुख अटी
- पेशवे आणि जहागीरदारांनी पूर्वीचे अपराध व आर्थिक दावे विसरावेत.
- जहागीरदारांनी तैनात जाबत्याचे (military obligations) पालन करावे.
- जहागीरदारांनी बेकायदेशीररीत्या ताब्यात घेतलेला अतिरिक्त प्रदेश पेशव्यांना परत करावा.
- जहागीरदार पेशव्यांशी निष्ठावान राहिल्यास त्यांच्या सरंजामी जमिनींचे ब्रिटिश संरक्षण केले जाईल.
- ब्रिटिशांच्या सल्ल्याशिवाय पेशव्यांनी जहागीरदारांची जमीन जप्त करू नये.
- पेशवे आणि जहागीरदार यांच्यात वाद निर्माण झाल्यास ब्रिटिशांचा निवाडा मान्य करावा.
- ब्रिटिशांना कोणत्याही जहागीरदाराशी स्वतंत्र करार करण्याचा अधिकार राहिला.
पंढरपूरच्या तहाचे महत्त्व
या तहामुळे पेशवे आणि जहागीरदार यांच्यातील तणाव तात्पुरता कमी झाला; परंतु त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे मराठा राजकारणातील अंतर्गत बाबींमध्ये ब्रिटिशांचा हस्तक्षेप वाढला.
पेशव्यांच्या अधिकारावर ब्रिटिशांच्या मध्यस्थीची मर्यादा निर्माण झाली आणि जहागीरदारांना ब्रिटिश संरक्षण मिळाले. त्यामुळे पेशव्यांची राजकीय स्वायत्तता कमकुवत होण्याच्या प्रक्रियेला चालना मिळाली. हा तह पुढील काळातील ब्रिटिश हस्तक्षेप समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.
विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
| घटक | माहिती |
|---|---|
| तह | पंढरपूरचा तह |
| तारीख | 11 जुलै 1812 |
| प्रमुख पक्ष | पेशवे आणि मराठा जहागीरदार |
| पेशवा | दुसरे बाजीराव |
| ब्रिटिश प्रतिनिधी | माउंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टन |
| प्रमुख मुद्दा | पेशवे–जहागीरदार संघर्ष |
| ब्रिटिशांची भूमिका | मध्यस्थी व जहागीरदारांचे संरक्षण |
| ऐतिहासिक महत्त्व | मराठा अंतर्गत राजकारणात ब्रिटिश हस्तक्षेप वाढला |
परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्व
MPSC Prelims – आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास या घटकासाठी खालील जोड्या विशेष लक्षात ठेवा:
पंढरपूरचा तह → 1812 → दुसरे बाजीराव → जहागीरदार → एल्फिन्स्टन → ब्रिटिश हस्तक्षेप
One-Liner Revision
11 जुलै 1812 रोजी पेशवे आणि जहागीरदार यांच्यात पंढरपूरचा तह झाला; या तहामुळे मराठा राजकारणात ब्रिटिशांचा हस्तक्षेप अधिक दृढ झाला.
संभाव्य MPSC प्रश्न
प्र. पंढरपूरचा तह कोणत्या वर्षी झाला?
A) 1802
B) 1805
C) 1812
D) 1818
उत्तर: C) 1812
प्र. पंढरपूरच्या तहाच्या संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान कोणते?
उत्तर: ब्रिटिशांनी पेशवे आणि जहागीरदार यांच्यात मध्यस्थी करून तह घडवून आणला.
महत्त्वाची तथ्य-दुरुस्ती: तुमच्या दिलेल्या चित्रातील 11 जुलै 1812 ही तारीख मराठी विश्वकोशाच्या नोंदीशी जुळते. काही इतर दुय्यम स्रोतांमध्ये 18 जुलै 1812 अशी तारीख आढळते; MPSCToday साठी प्राथमिक/विश्वसनीय संदर्भाच्या आधारे 11 जुलै 1812 वापरणे अधिक योग्य आहे.
