भारतातील रामसर स्थळे (Ramsar Sites in India): संपूर्ण यादी, महत्त्व व MPSC परीक्षेसाठी माहिती

भारतातील रामसर स्थळे हा विषय महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या (MPSC) पूर्वपरीक्षेतील पर्यावरण, पर्यावरणशास्त्र, भूगोल आणि चालू घडामोडी या घटकांसाठी महत्त्वाचा आहे. पाणथळ प्रदेशांचे संवर्धन, जैवविविधता, आंतरराष्ट्रीय पर्यावरणीय करार आणि महाराष्ट्रातील महत्त्वाची रामसर स्थळे यांचा अभ्यास करताना या विषयाची मूलभूत माहिती समजून घेणे आवश्यक आहे.

१५ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत भारतात एकूण १०३ रामसर स्थळे आहेत. चंदीगडमधील सुखना वेटलँड आणि उत्तर प्रदेशातील सौज झील यांचा नव्याने समावेश झाल्यामुळे ही संख्या १०३ झाली आहे.

या लेखामध्ये रामसर कराराचा इतिहास, रामसर स्थळांची संकल्पना, भारतातील सर्व स्थळांची राज्यनिहाय यादी, महाराष्ट्रातील रामसर स्थळे, Montreux Record, पाणथळ प्रदेशांचे महत्त्व आणि MPSC परीक्षेसाठी सराव प्रश्न दिले आहेत.

रामसर स्थळ म्हणजे काय?

आंतरराष्ट्रीय महत्त्व असलेल्या पाणथळ प्रदेशांना (Wetlands of International Importance) रामसर स्थळे (Ramsar Sites) असे म्हणतात. या स्थळांची नोंद पाणथळ प्रदेशांच्या संवर्धनासाठी असलेल्या आंतरराष्ट्रीय करारांतर्गत केली जाते.

पाणथळ प्रदेश म्हणजे वर्षभर किंवा वर्षातील विशिष्ट काळात पाण्याने व्यापलेले अथवा पाण्याचा लक्षणीय प्रभाव असलेले नैसर्गिक किंवा कृत्रिम क्षेत्र.

यामध्ये पुढील प्रदेशांचा समावेश होऊ शकतो:

• तलाव आणि सरोवरे
• नद्या आणि नदीकाठचे पूरमैदान
• दलदलीचे प्रदेश
• खाड्या आणि नदीमुखे
• कांदळवने (Mangroves)
• किनारी पाणथळ प्रदेश
• प्रवाळभित्ती
• काही मानवनिर्मित जलक्षेत्रे, जसे की जलाशय, भातशेती आणि मत्स्यपालनासाठी वापरली जाणारी तळी

रामसर स्थळ म्हणून मान्यता मिळणे म्हणजे त्या प्रदेशाचे संवर्धन आणि शाश्वत वापर यांना आंतरराष्ट्रीय महत्त्व प्राप्त होणे. या मान्यतेमुळे संबंधित देशावर त्या प्रदेशाचे योग्य व्यवस्थापन करण्याची जबाबदारीही येते.

रामसर कराराचा इतिहास

रामसर करार (Ramsar Convention) हा पाणथळ प्रदेशांच्या संवर्धनाशी संबंधित आंतरराष्ट्रीय पर्यावरणीय करार आहे.

• कराराचे नाव: Convention on Wetlands
• स्वीकृतीची तारीख: २ फेब्रुवारी १९७१
• कराराचे ठिकाण: रामसर शहर, इराण
• अंमलबजावणी सुरू: २१ डिसेंबर १९७५
• भारताने करार स्वीकारला: १ फेब्रुवारी १९८२
• मुख्य उद्देश: पाणथळ प्रदेशांचे संवर्धन आणि त्यांचा सुज्ञ व शाश्वत वापर
• जागतिक पाणथळ दिवस: २ फेब्रुवारी

या कराराला सामान्यतः रामसर करार असे म्हटले जाते. त्याचे नाव इराणमधील रामसर या शहरावरून पडले आहे.

रामसर कराराची प्रमुख उद्दिष्टे

• १. पाणथळ प्रदेशांचे संवर्धन करणे.
• २. पाणथळ प्रदेशांचा सुज्ञ वापर (Wise Use) सुनिश्चित करणे.
• ३. जैवविविधतेचे संरक्षण करणे.
• ४. पाणथळ प्रदेशांवर अवलंबून असलेल्या वनस्पती, प्राणी आणि स्थानिक समुदायांचे हित जपणे.
• ५. आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या पाणथळ प्रदेशांचे जाळे विकसित करणे.
• ६. पाणथळ प्रदेशांच्या संवर्धनासाठी देशांदरम्यान सहकार्य वाढवणे.

लक्षात ठेवा: रामसर करार हा पाणथळ प्रदेशांवर केंद्रित असलेला आंतरराष्ट्रीय करार आहे. तो केवळ पक्ष्यांच्या संरक्षणासाठी मर्यादित नाही.

भारतातील रामसर स्थळे : अद्ययावत माहिती

१५ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत भारतातील रामसर स्थळांची संख्या १०३ आहे.

भारताने १ फेब्रुवारी १९८२ रोजी रामसर करार स्वीकारला. भारतातील पहिले रामसर स्थळ म्हणून चिल्का सरोवर आणि केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान यांची १९८१ मध्ये नोंद झाली. या दोन स्थळांची नोंद कराराच्या भारतासाठी अंमलात येण्यापूर्वी झाली होती.

भारतामधील रामसर स्थळांमध्ये सरोवरे, नदीमुखे, कांदळवने, पक्षी अभयारण्ये, दलदलीचे प्रदेश आणि जलाशय यांचा समावेश आहे.

भारतातील महत्त्वाची तथ्ये

घटक	माहिती
भारताने रामसर करार स्वीकारल्याची तारीख	१ फेब्रुवारी १९८२
भारतातील पहिले रामसर स्थळ	चिल्का सरोवर आणि केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान (१९८१)
भारतातील एकूण रामसर स्थळे	१०३
सर्वाधिक रामसर स्थळे असलेले राज्य	तामिळनाडू
तामिळनाडूमधील रामसर स्थळे	२०
महाराष्ट्रातील रामसर स्थळे	३
भारतातील सर्वात मोठे रामसर स्थळ	सुंदरबन वेटलँड, पश्चिम बंगाल
जागतिक पाणथळ दिवस	२ फेब्रुवारी

भारतामधील एकूण संख्येबाबतच्या अद्ययावत माहितीसाठी रामसर कराराची अधिकृत वेबसाइट आणि भारत सरकारची पाणथळ प्रदेशविषयक अधिकृत यादी पाहावी.

भारतातील रामसर स्थळांची राज्यनिहाय यादी

खालील यादीमध्ये १५ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंतच्या १०३ रामसर स्थळांचा समावेश आहे. नावे ओळखणे सोपे जावे म्हणून प्रचलित इंग्रजी नावे कंसात दिली आहेत.

आंध्र प्रदेश (१)

१. कोलेरू सरोवर (Kolleru Lake)

अरुणाचल प्रदेश (१)

२. ग्लॉ सरोवर (Glaw Lake)

आसाम (१)

३. दीपोर बील (Deepor Beel)

बिहार (६)

४. काबरताळ पाणथळ प्रदेश (Kabartal Wetland)

५. नागी पक्षी अभयारण्य (Nagi Bird Sanctuary)

६. नकटी पक्षी अभयारण्य (Nakti Bird Sanctuary)

७. गोकुळ जलाशय (Gokul Jalashay)

८. उदयपूर झील (Udaipur Jheel)

९. गोगाबील सरोवर (Gogabil Lake)

छत्तीसगड (१)

१०. कोपरा जलाशय (Kopra Jalashay)

गुजरात (५)

११. नळसरोवर (Nalsarovar)

१२. वढवाणा पाणथळ प्रदेश (Wadhvana Wetland)

१३. थोल सरोवर वन्यजीव अभयारण्य (Thol Lake Wildlife Sanctuary)

१४. खिजडिया वन्यजीव अभयारण्य (Khijadia Wildlife Sanctuary)

१५. छारी-ढांड (Chhari-Dhand)

गोवा (१)

१६. नंदा सरोवर (Nanda Lake)

हरियाणा (२)

१७. सुलतानपूर राष्ट्रीय उद्यान (Sultanpur National Park)

१८. भिंडावास वन्यजीव अभयारण्य (Bhindawas Wildlife Sanctuary)

हिमाचल प्रदेश (३)

१९. पोंग धरण सरोवर (Pong Dam Lake)

२०. चंद्रताल पाणथळ प्रदेश (Chandertal Wetland)

२१. रेणुका पाणथळ प्रदेश (Renuka Wetland)

जम्मू आणि काश्मीर (५)

२२. वुलर सरोवर (Wular Lake)

२३. सुरिनसर-मानसर सरोवरे (Surinsar-Mansar Lakes)

२४. होकरा पाणथळ प्रदेश (Hokera Wetland)

२५. हायगम पाणथळ संवर्धन राखीव क्षेत्र (Hygam Wetland Conservation Reserve)

२६. शालबुघ पाणथळ संवर्धन राखीव क्षेत्र (Shallbugh Wetland Conservation Reserve)

झारखंड (१)

२७. उधवा सरोवर पक्षी अभयारण्य (Udhwa Lake Bird Sanctuary)

कर्नाटक (४)

२८. रंगनाथिट्टू पक्षी अभयारण्य (Ranganathittu Bird Sanctuary)

२९. अणकसमुद्र पक्षी संवर्धन राखीव क्षेत्र (Ankasamudra Bird Conservation Reserve)

३०. अघनाशिनी नदीमुख (Aghanashini Estuary)

३१. मगडी केरे संवर्धन राखीव क्षेत्र (Magadi Kere Conservation Reserve)

केरळ (३)

३२. अष्टमुडी पाणथळ प्रदेश (Ashtamudi Wetland)

३३. सस्थमकोट्टा सरोवर (Sasthamkotta Lake)

३४. वेम्बनाड-कोल पाणथळ प्रदेश (Vembanad-Kol Wetland)

लडाख (२)

३५. त्सो कार पाणथळ संकुल (Tso Kar Wetland Complex)

३६. त्सो मोरीरी सरोवर (Tsomoriri Lake)

मध्य प्रदेश (५)

३७. भोज पाणथळ प्रदेश (Bhoj Wetlands)

३८. सिरपूर पाणथळ प्रदेश (Sirpur Wetland)

३९. सख्या सागर (Sakhya Sagar)

४०. यशवंत सागर (Yashwant Sagar)

४१. तवा जलाशय (Tawa Reservoir)

महाराष्ट्र (३)

४२. नांदूर मधमेश्वर (Nandur Madhameshwar)

४३. लोणार सरोवर (Lonar Lake)

४४. ठाणे खाडी (Thane Creek)

मणिपूर (१)

४५. लोकटक सरोवर (Loktak Lake)

मिझोराम (१)

४६. पाला पाणथळ प्रदेश (Pala Wetland)

ओडिशा (६)

४७. चिल्का सरोवर (Chilika Lake)

४८. भितरकणिका कांदळवन (Bhitarkanika Mangroves)

४९. सतकोसिया दरी (Satkosia Gorge)

५०. तांपरा सरोवर (Tampara Lake)

५१. हिराकूड जलाशय (Hirakud Reservoir)

५२. अंशुपा सरोवर (Ansupa Lake)

पंजाब (६)

५३. हरिके पाणथळ प्रदेश (Harike Lake)

५४. कांजली सरोवर (Kanjli Lake)

५५. रोपड पाणथळ प्रदेश (Ropar Lake)

५६. बियास संवर्धन राखीव क्षेत्र (Beas Conservation Reserve)

५७. केशोपूर-मियानी सामुदायिक राखीव क्षेत्र (Keshopur-Miani Community Reserve)

५८. नांगल वन्यजीव अभयारण्य (Nangal Wildlife Sanctuary)

राजस्थान (५)

५९. केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान (Keoladeo National Park)

६०. सांभर सरोवर (Sambhar Lake)

६१. मेनार पाणथळ संकुल (Menar Wetland Complex)

६२. खीचन पाणथळ प्रदेश (Khichan Wetland)

६३. सिलिसेढ सरोवर (Siliserh Lake)

सिक्कीम (१)

६४. खाचोएदपालरी पाणथळ प्रदेश (Khachoedpalri Wetland)

तामिळनाडू (२०)

६५. पॉइंट कॅलिमेअर वन्यजीव व पक्षी अभयारण्य (Point Calimere Wildlife and Bird Sanctuary)

६६. कूनथनकुलम पक्षी अभयारण्य (Koonthankulam Bird Sanctuary)

६७. चित्रांगुडी पक्षी अभयारण्य (Chitrangudi Bird Sanctuary)

६८. करिकिली पक्षी अभयारण्य (Karikili Bird Sanctuary)

६९. पिचावरम कांदळवन (Pichavaram Mangrove)

७०. पल्लिकरणाई दलदल राखीव वन (Pallikaranai Marsh Reserve Forest)

७१. मन्नारच्या आखातातील सागरी जैवमंडल राखीव क्षेत्र (Gulf of Mannar Marine Biosphere Reserve)

७२. वेम्बन्नूर पाणथळ संकुल (Vembannur Wetland Complex)

७३. वेल्लोडे पक्षी अभयारण्य (Vellode Bird Sanctuary)

७४. उदयमार्थंडपुरम पक्षी अभयारण्य (Udhayamarthandapuram Bird Sanctuary)

७५. वेदांतंगल पक्षी अभयारण्य (Vedanthangal Bird Sanctuary)

७६. सुचिंद्रम-थेरूर पाणथळ संकुल (Suchindram-Theroor Wetland Complex)

७७. वडुवूर पक्षी अभयारण्य (Vaduvur Bird Sanctuary)

७८. कांजिरंकुलम पक्षी अभयारण्य (Kanjirankulam Bird Sanctuary)

७९. कारैवेट्टी पक्षी अभयारण्य (Karaivetti Bird Sanctuary)

८०. लाँगवुड शोला राखीव वन (Longwood Shola Reserve Forest)

८१. कझुवेली पक्षी अभयारण्य (Kazhuveli Bird Sanctuary)

८२. नांजरायन पक्षी अभयारण्य (Nanjarayan Bird Sanctuary)

८३. सक्करकोट्टई पक्षी अभयारण्य (Sakkarakottai Bird Sanctuary)

८४. थेरथंगल पक्षी अभयारण्य (Therthangal Bird Sanctuary)

त्रिपुरा (१)

८५. रुद्रसागर सरोवर (Rudrasagar Lake)

उत्तर प्रदेश (१४)

८६. उच्च गंगा नदी क्षेत्र (Upper Ganga River)

८७. नवाबगंज पक्षी अभयारण्य (Nawabganj Bird Sanctuary)

८८. पार्वती-अरगा पक्षी अभयारण्य (Parvati Arga Bird Sanctuary)

८९. समन पक्षी अभयारण्य (Saman Bird Sanctuary)

९०. समसपूर पक्षी अभयारण्य (Samaspur Bird Sanctuary)

९१. सांडी पक्षी अभयारण्य (Sandi Bird Sanctuary)

९२. सरसई नावर झील (Sarsai Nawar Jheel)

९३. सूर सरोवर (Sur Sarovar)

९४. हैदरपूर पाणथळ प्रदेश (Haiderpur Wetland)

९५. बखीरा वन्यजीव अभयारण्य (Bakhira Wildlife Sanctuary)

९६. पटना पक्षी अभयारण्य (Patna Bird Sanctuary)

९७. शेखा झील पक्षी अभयारण्य (Sheikha Jheel Bird Sanctuary)

९८. जयप्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य (Jai Prakash Narayan Bird Sanctuary / Surha Tal)

९९. सौज झील (Sauj Jheel)

उत्तराखंड (१)

१००. आसन संवर्धन राखीव क्षेत्र (Asan Conservation Reserve)

पश्चिम बंगाल (२)

१०१. पूर्व कोलकाता पाणथळ प्रदेश (East Kolkata Wetlands)

१०२. सुंदरबन पाणथळ प्रदेश (Sundarban Wetland)

चंदीगड (१)

१०३. सुखना वेटलँड (Sukhna Wetland)

टीप: वरील यादीत काही स्थळांची नावे स्थानिक भाषांनुसार किंवा अधिकृत इंग्रजी स्पेलिंगनुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळू शकतात. परीक्षेच्या दृष्टीने इंग्रजी नाव आणि संबंधित राज्य/केंद्रशासित प्रदेश यांची सांगड घालून अभ्यास करावा.

महाराष्ट्रातील रामसर स्थळे

महाराष्ट्रात सध्या तीन रामसर स्थळे आहेत. MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने त्यांची नावे, जिल्हा किंवा भौगोलिक स्थान, वैशिष्ट्ये आणि रामसर दर्जा मिळाल्याचे वर्ष यांचा अभ्यास करावा.

१. नांदूर मधमेश्वर (Nandur Madhameshwar)

• स्थान: नाशिक जिल्हा, महाराष्ट्र.
• रामसर दर्जा: २०१९.
• वैशिष्ट्य: गोदावरी नदीच्या खोऱ्यातील पाणथळ प्रदेश.
• महत्त्व: स्थलांतरित व स्थानिक पक्ष्यांसाठी अधिवास आणि जलपक्ष्यांच्या संवर्धनासाठी महत्त्वाचे क्षेत्र.
• विशेष नोंद: महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ.

२. लोणार सरोवर (Lonar Lake)

• स्थान: बुलढाणा जिल्हा, महाराष्ट्र.
• रामसर दर्जा: २०२०.
• वैशिष्ट्य: उल्कापातामुळे निर्माण झालेले सरोवर.
• वैज्ञानिक महत्त्व: सरोवराचे पाणी अल्कधर्मी व क्षारयुक्त आहे. त्यामुळे त्याची भूवैज्ञानिक आणि सूक्ष्मजीववैज्ञानिक वैशिष्ट्ये अभ्यासासाठी महत्त्वाची आहेत.
• विशेष नोंद: महाराष्ट्रातील दुसरे रामसर स्थळ.

३. ठाणे खाडी (Thane Creek)

• स्थान: मुंबई महानगर प्रदेशातील ठाणे खाडी.
• रामसर दर्जा: २०२२.
• वैशिष्ट्य: किनारी पाणथळ प्रदेश आणि कांदळवन परिसंस्थेशी संबंधित क्षेत्र.
• महत्त्व: किनारी जैवविविधता, जलपक्ष्यांचे अधिवास आणि किनारी पर्यावरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे.
• विशेष नोंद: महाराष्ट्रातील तिसरे रामसर स्थळ.

महाराष्ट्रातील रामसर स्थळे : झटपट उजळणी

रामसर स्थळ	जिल्हा/स्थान	दर्जा मिळाल्याचे वर्ष
नांदूर मधमेश्वर	नाशिक	२०१९
लोणार सरोवर	बुलढाणा	२०२०
ठाणे खाडी	ठाणे खाडी परिसर	२०२२

परीक्षा टिप: नांदूर मधमेश्वर–नाशिक, लोणार–बुलढाणा आणि ठाणे खाडी–मुंबई महानगर प्रदेश ही जोडणी विशेष लक्षात ठेवा.

महत्त्वाची रामसर स्थळे आणि त्यांची वैशिष्ट्ये

रामसर स्थळ	राज्य/केंद्रशासित प्रदेश	महत्त्वाचे वैशिष्ट्य
चिल्का सरोवर	ओडिशा	भारतातील पहिले रामसर स्थळ; खाऱ्या व गोड्या पाण्याच्या प्रभावाचे सरोवर
केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान	राजस्थान	जलपक्ष्यांसाठी महत्त्वाचे अधिवास
सुंदरबन वेटलँड	पश्चिम बंगाल	भारतातील सर्वात मोठे रामसर स्थळ; कांदळवन परिसंस्था
लोकटक सरोवर	मणिपूर	तरंगत्या फुमदींसाठी प्रसिद्ध
वुलर सरोवर	जम्मू आणि काश्मीर	काश्मीर खोऱ्यातील महत्त्वाचे सरोवर
सांभर सरोवर	राजस्थान	भारतातील मोठ्या अंतर्देशीय खाऱ्या सरोवरांपैकी एक
कोलेरू सरोवर	आंध्र प्रदेश	गोड्या पाण्याचे सरोवर
दीपोर बील	आसाम	गोड्या पाण्याचा पाणथळ प्रदेश
पूर्व कोलकाता पाणथळ प्रदेश	पश्चिम बंगाल	सांडपाण्याच्या नैसर्गिक प्रक्रियेत आणि मत्स्यपालनात महत्त्वाची भूमिका
अष्टमुडी पाणथळ प्रदेश	केरळ	किनारी व खाडी परिसंस्थेशी संबंधित प्रदेश
पिचावरम कांदळवन	तामिळनाडू	कांदळवन परिसंस्था
सुखना वेटलँड	चंदीगड	शहरी परिसरालगतचा जलसाठा व पक्ष्यांचा अधिवास
सौज झील	उत्तर प्रदेश	गंगा नदीच्या पूरमैदानाशी संबंधित पाणथळ प्रदेश

महत्त्वाची सूचना: भारतातील सर्वात मोठे रामसर स्थळ सुंदरबन वेटलँड असून त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ४,२३,००० हेक्टर आहे. ही संख्या संपूर्ण सुंदरबन क्षेत्राशी गोंधळू नये; येथे रामसर स्थळाच्या अधिकृत क्षेत्रफळाचा संदर्भ आहे.

रामसर स्थळांची निवड कशी केली जाते?

रामसर करारांतर्गत पाणथळ प्रदेशांचा आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या स्थळांच्या यादीत समावेश करण्यासाठी निश्चित निकष आहेत.

या निकषांमध्ये पुढील बाबींचा विचार होतो:

• पाणथळ प्रदेशातील वैशिष्ट्यपूर्ण किंवा प्रतिनिधिक परिसंस्था.
• दुर्मीळ किंवा संकटग्रस्त प्रजातींचे अस्तित्व.
• जैवविविधतेचे संवर्धन.
• जलपक्ष्यांची संख्या आणि त्यांच्यासाठी अधिवासाचे महत्त्व.
• माशांच्या प्रजातींचे संवर्धन आणि त्यांचे जीवनचक्र.
• इतर जलचर व पाणथळ परिसंस्थांवर अवलंबून असलेल्या प्रजातींचे संरक्षण.

रामसर दर्जा मिळाल्याने एखादे क्षेत्र आपोआप राष्ट्रीय उद्यान किंवा वन्यजीव अभयारण्य बनत नाही. रामसर दर्जा हा आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाची मान्यता आहे; त्या क्षेत्रातील इतर कायदेशीर संरक्षणाची स्थिती स्वतंत्र असू शकते.

Montreux Record म्हणजे काय?

Montreux Record ही रामसर स्थळांच्या यादीशी संबंधित विशेष नोंद आहे. ज्या रामसर स्थळांच्या पर्यावरणीय स्वरूपात बदल झाला आहे, होत आहे किंवा बदल होण्याची शक्यता आहे आणि त्यामागे मानवी हस्तक्षेप किंवा इतर कारणे आहेत, अशा स्थळांची या नोंदीत नोंद केली जाते.

Montreux Record ची प्रमुख वैशिष्ट्ये

• ही रामसर स्थळांशी संबंधित विशेष नोंद आहे.
• पर्यावरणीय स्वरूपात झालेल्या किंवा संभाव्य बदलांकडे लक्ष वेधणे हा तिचा उद्देश आहे.
• संवर्धन, व्यवस्थापन आणि पुनर्स्थापनेसाठी उपाययोजना करण्यास ती मदत करते.
• एखाद्या स्थळाला या नोंदीत समाविष्ट करणे म्हणजे त्याचा रामसर दर्जा रद्द करणे नव्हे.

भारतातील Montreux Record मधील स्थळे

१. केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान — राजस्थान.

२. लोकटक सरोवर — मणिपूर.

चिल्का सरोवर पूर्वी Montreux Record मध्ये होते. संवर्धन आणि व्यवस्थापनाच्या उपाययोजनांनंतर त्याला या नोंदीतून वगळण्यात आले.

MPSC साठी लक्षात ठेवा: रामसर स्थळांची यादी आणि Montreux Record या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. Montreux Record मधील स्थळे ही रामसर स्थळांमधीलच निवडक स्थळे असतात.

पाणथळ प्रदेशांचे पर्यावरणीय महत्त्व

पाणथळ प्रदेशांना अनेकदा परिसंस्थेची नैसर्गिक संपत्ती मानले जाते. ते जैवविविधतेच्या संवर्धनाबरोबरच जलचक्र, पूरनियंत्रण, कार्बन साठवण आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वाचे आहेत.

१. जैवविविधतेचे संवर्धन: पाणथळ प्रदेश अनेक प्रकारच्या वनस्पती, मासे, उभयचर, सरपटणारे प्राणी, कीटक आणि पक्ष्यांना अधिवास पुरवतात. स्थलांतरित पक्ष्यांसाठीही अनेक पाणथळ प्रदेश महत्त्वाचे थांबे असतात.

२. पूरनियंत्रण: पाणथळ प्रदेश अतिरिक्त पावसाचे पाणी साठवू शकतात. त्यामुळे काही परिस्थितींमध्ये पूरपाण्याचा वेग आणि पूराचा परिणाम कमी करण्यास मदत होते.

३. भूजल पुनर्भरण: काही पाणथळ प्रदेशांमधून पाणी जमिनीत मुरण्यास मदत होते. यामुळे स्थानिक भूजलसाठ्यांना फायदा होऊ शकतो.

४. जलशुद्धीकरण: पाणथळ प्रदेशांमधील माती, वनस्पती आणि सूक्ष्मजीव काही प्रदूषके व अतिरिक्त पोषकतत्त्वे अडवू शकतात किंवा त्यांचे विघटन करू शकतात. मात्र, सर्व प्रकारचे प्रदूषण पाणथळ प्रदेश नैसर्गिकरीत्या दूर करू शकतात असे नाही.

५. हवामान बदलाचे नियमन: काही पाणथळ परिसंस्था कार्बन साठवतात. विशेषतः पीटलँड्स, कांदळवने आणि काही किनारी परिसंस्था कार्बन साठवणुकीच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत.

६. स्थानिक अर्थव्यवस्था: मासेमारी, शेती, पर्यटन आणि स्थानिक उपजीविकेचे काही प्रकार पाणथळ प्रदेशांवर अवलंबून असतात.

पाणथळ प्रदेशांसमोरील प्रमुख धोके

रामसर स्थळांना आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली असली, तरी त्यांच्या संवर्धनासाठी सातत्यपूर्ण प्रयत्न आवश्यक असतात.

प्रमुख धोके पुढीलप्रमाणे आहेत:

• शहरीकरण आणि पाणथळ प्रदेशांवर अतिक्रमण.
• औद्योगिक आणि घरगुती सांडपाण्यामुळे होणारे प्रदूषण.
• प्लास्टिक आणि घनकचऱ्याचा साठा.
• अनियंत्रित पर्यटन आणि मानवी हस्तक्षेप.
• पाण्याच्या नैसर्गिक प्रवाहात बदल.
• आक्रमक परकीय प्रजातींचा प्रसार.
• हवामान बदलामुळे पाण्याची पातळी आणि परिसंस्थांमध्ये होणारे बदल.
• अति मासेमारी आणि इतर संसाधनांचा अवाजवी वापर.

संवर्धनासाठी आवश्यक उपाय

• १. पाणथळ प्रदेशांचे वैज्ञानिक पद्धतीने व्यवस्थापन करणे.
• २. सांडपाणी प्रक्रिया करूनच जलस्रोतांमध्ये सोडणे.
• ३. स्थानिक समुदायांचा संवर्धनात सहभाग वाढवणे.
• ४. जैवविविधतेचे नियमित निरीक्षण करणे.
• ५. पाणथळ प्रदेशांभोवतीच्या जमिनीचा नियोजनबद्ध वापर करणे.
• ६. जनजागृती आणि पर्यावरणीय शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे.

जागतिक पाणथळ दिवस (World Wetlands Day)

दरवर्षी २ फेब्रुवारी रोजी जागतिक पाणथळ दिवस साजरा केला जातो.

२ फेब्रुवारी १९७१ रोजी इराणमधील रामसर येथे पाणथळ प्रदेशांवरील आंतरराष्ट्रीय करार स्वीकारण्यात आला. त्या घटनेच्या स्मरणार्थ हा दिवस साजरा केला जातो.

या दिवसाचा उद्देश पाणथळ प्रदेशांचे महत्त्व, त्यांच्यासमोरील धोके आणि त्यांच्या संवर्धनाची गरज याबाबत जनजागृती करणे हा आहे.

विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• रामसर करार स्वीकारण्याची तारीख — २ फेब्रुवारी १९७१.
• कराराचे ठिकाण — रामसर, इराण.
• करार भारतासाठी लागू झाल्याची तारीख — १ फेब्रुवारी १९८२.
• जागतिक पाणथळ दिवस — २ फेब्रुवारी.
• भारतातील पहिले रामसर स्थळ — चिल्का सरोवर आणि केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान, १९८१.
• भारतातील रामसर स्थळांची संख्या — १५ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत १०३.
• सर्वाधिक रामसर स्थळे असलेले राज्य — तामिळनाडू (२०).
• महाराष्ट्रातील रामसर स्थळे — नांदूर मधमेश्वर, लोणार सरोवर आणि ठाणे खाडी.
• भारतातील सर्वात मोठे रामसर स्थळ — सुंदरबन वेटलँड.
• Montreux Record मधील भारताची स्थळे — केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान आणि लोकटक सरोवर.
• पूर्वी Montreux Record मध्ये असलेले आणि नंतर वगळलेले स्थळ — चिल्का सरोवर.
• लोकटक सरोवर — मणिपूर; फुमदींसाठी प्रसिद्ध.
• लोणार सरोवर — महाराष्ट्र; उल्कापातामुळे निर्माण झालेले सरोवर.

MPSC सराव प्रश्न (MCQs)

प्रश्न १. रामसर करार कोणत्या वर्षी स्वीकारण्यात आला?

A) १९६९
B) १९७१
C) १९७५
D) १९८२

योग्य उत्तर: B) १९७१

स्पष्टीकरण: २ फेब्रुवारी १९७१ रोजी इराणमधील रामसर शहरात हा करार स्वीकारण्यात आला.

प्रश्न २. भारताने रामसर करार कधी स्वीकारला?

A) १९७१
B) १९७५
C) १९८२
D) १९९०

योग्य उत्तर: C) १९८२

स्पष्टीकरण: भारतासाठी हा करार १ फेब्रुवारी १९८२ रोजी लागू झाला.

प्रश्न ३. जागतिक पाणथळ दिवस कधी साजरा केला जातो?

A) ५ जून
B) २२ एप्रिल
C) २ फेब्रुवारी
D) १६ सप्टेंबर

योग्य उत्तर: C) २ फेब्रुवारी

स्पष्टीकरण: रामसर करार स्वीकारण्यात आलेल्या दिवसाच्या स्मरणार्थ हा दिवस साजरा केला जातो.

प्रश्न ४. महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ कोणते?

A) लोणार सरोवर
B) नांदूर मधमेश्वर
C) ठाणे खाडी
D) पवना तलाव

योग्य उत्तर: B) नांदूर मधमेश्वर

स्पष्टीकरण: नांदूर मधमेश्वरला २०१९ मध्ये रामसर दर्जा मिळाला.

प्रश्न ५. लोणार सरोवर कोणत्या जिल्ह्यात आहे?

A) नाशिक
B) बुलढाणा
C) नागपूर
D) पुणे

योग्य उत्तर: B) बुलढाणा

स्पष्टीकरण: लोणार सरोवर महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यात आहे.

प्रश्न ६. भारतातील सर्वाधिक रामसर स्थळे कोणत्या राज्यात आहेत?

A) उत्तर प्रदेश
B) राजस्थान
C) तामिळनाडू
D) महाराष्ट्र

योग्य उत्तर: C) तामिळनाडू

स्पष्टीकरण: १५ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत तामिळनाडूमध्ये २० रामसर स्थळे आहेत.

प्रश्न ७. लोकटक सरोवर कोणत्या राज्यात आहे?

A) आसाम
B) मणिपूर
C) मिझोराम
D) त्रिपुरा

योग्य उत्तर: B) मणिपूर

स्पष्टीकरण: लोकटक सरोवर हे मणिपूरमधील महत्त्वाचे सरोवर असून ते फुमदींसाठी प्रसिद्ध आहे.

प्रश्न ८. Montreux Record चा संबंध कशाशी आहे?

A) जागतिक वारसा स्थळे
B) संकटग्रस्त किंवा पर्यावरणीय बदलांना सामोरे जाणारी रामसर स्थळे
C) वाघांची गणना
D) जैवविविधता हॉटस्पॉट्सची यादी

योग्य उत्तर: B) संकटग्रस्त किंवा पर्यावरणीय बदलांना सामोरे जाणारी रामसर स्थळे

स्पष्टीकरण: पर्यावरणीय स्वरूपात प्रतिकूल बदल झालेल्या किंवा बदल होण्याची शक्यता असलेल्या रामसर स्थळांसाठी ही विशेष नोंद वापरली जाते.

प्रश्न ९. भारतातील सर्वात मोठे रामसर स्थळ कोणते?

A) चिल्का सरोवर
B) लोकटक सरोवर
C) सुंदरबन वेटलँड
D) वुलर सरोवर

योग्य उत्तर: C) सुंदरबन वेटलँड

स्पष्टीकरण: पश्चिम बंगालमधील सुंदरबन वेटलँड हे भारतातील क्षेत्रफळानुसार सर्वात मोठे रामसर स्थळ आहे.

प्रश्न १०. खालीलपैकी कोणती महाराष्ट्रातील रामसर स्थळे आहेत?

१. नांदूर मधमेश्वर
२. लोणार सरोवर
३. ठाणे खाडी

A) फक्त १ आणि २
B) फक्त २ आणि ३
C) फक्त १ आणि ३
D) १, २ आणि ३

योग्य उत्तर: D) १, २ आणि ३

स्पष्टीकरण: ही तिन्ही स्थळे महाराष्ट्रातील रामसर स्थळे आहेत.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

रामसर स्थळ म्हणजे काय?

रामसर करारांतर्गत आंतरराष्ट्रीय महत्त्व असलेल्या पाणथळ प्रदेशांना रामसर स्थळे म्हणतात. त्यांचा संवर्धन आणि शाश्वत वापर हा या कराराचा प्रमुख उद्देश आहे.

भारतात किती रामसर स्थळे आहेत?

१५ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत भारतात १०३ रामसर स्थळे आहेत.

महाराष्ट्रात किती रामसर स्थळे आहेत?

महाराष्ट्रात तीन रामसर स्थळे आहेत: नांदूर मधमेश्वर, लोणार सरोवर आणि ठाणे खाडी.

भारतातील पहिले रामसर स्थळ कोणते?

चिल्का सरोवर आणि केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान यांची १९८१ मध्ये रामसर स्थळ म्हणून नोंद झाली. त्यामुळे दोन्ही स्थळे भारतातील पहिल्या रामसर स्थळांमध्ये येतात.

भारतातील सर्वात मोठे रामसर स्थळ कोणते?

पश्चिम बंगालमधील सुंदरबन वेटलँड हे भारतातील सर्वात मोठे रामसर स्थळ आहे.

Montreux Record मध्ये भारतातील कोणती स्थळे आहेत?

केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान आणि लोकटक सरोवर ही भारतातील Montreux Record मधील स्थळे आहेत.

जागतिक पाणथळ दिवस कधी असतो?

दरवर्षी २ फेब्रुवारी रोजी जागतिक पाणथळ दिवस साजरा केला जातो.

रामसर दर्जा मिळाल्याने एखादे क्षेत्र राष्ट्रीय उद्यान बनते का?

नाही. रामसर दर्जा ही आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाची मान्यता आहे. राष्ट्रीय उद्यान किंवा वन्यजीव अभयारण्याचा दर्जा हा स्वतंत्र कायदेशीर प्रक्रियेद्वारे दिला जातो.

१५. एका मिनिटात उजळणी

• रामसर करार — २ फेब्रुवारी १९७१, रामसर, इराण.
• भारतासाठी करार लागू — १ फेब्रुवारी १९८२.
• भारतातील रामसर स्थळे — १०३ (१५ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत).
• भारतातील पहिले रामसर स्थळ — चिल्का सरोवर आणि केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान.
• सर्वाधिक रामसर स्थळे असलेले राज्य — तामिळनाडू (२०).
• महाराष्ट्रातील रामसर स्थळे — नांदूर मधमेश्वर, लोणार सरोवर, ठाणे खाडी.
• भारतातील सर्वात मोठे रामसर स्थळ — सुंदरबन वेटलँड.
• Montreux Record — केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान आणि लोकटक सरोवर.
• जागतिक पाणथळ दिवस — २ फेब्रुवारी.
• रामसर कराराचा मुख्य उद्देश — पाणथळ प्रदेशांचे संवर्धन आणि शाश्वत वापर.

१६. अधिकृत संदर्भ

• Ramsar Convention on Wetlands: https://www.ramsar.org/
• Ramsar Sites Information Service: https://rsis.ramsar.org/
• भारत सरकार, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय: https://moef.gov.in/
• Indian Wetlands: https://indianwetlands.in/

परीक्षा तयारीसाठी सूचना: रामसर स्थळांची संख्या, नवीन समाविष्ट स्थळे आणि राज्यनिहाय संख्या या बदलू शकणाऱ्या चालू घडामोडी आहेत. MPSC परीक्षेच्या आधी अधिकृत यादीतील नवीनतम बदल तपासावेत.