बाबा पद्मनजी मुळे हे १९व्या शतकातील महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे मराठी लेखक, कादंबरीकार, ख्रिस्ती धर्मप्रचारक आणि समाजसुधारणावादी विचारवंत होते. मराठी ख्रिस्ती वाङ्मयाचे जनक म्हणून त्यांना ओळखले जाते.
मराठी साहित्यात त्यांचे नाव प्रामुख्याने ‘यमुनापर्यटन’ (१८५७) या कादंबरीमुळे प्रसिद्ध आहे. मराठीतील पहिली स्वतंत्र कादंबरी म्हणून या साहित्यकृतीचा उल्लेख केला जातो. या कादंबरीतून त्यांनी तत्कालीन हिंदू विधवांची दयनीय स्थिती, बालविवाह, स्त्रियांचे सामाजिक स्थान आणि विधवा पुनर्विवाहाचा प्रश्न मांडला.
स्त्रीशिक्षणाचा पुरस्कार, धार्मिक विचारांचे विवेचन, मराठी भाषेतील ग्रंथनिर्मिती आणि ख्रिस्ती वाङ्मयाचा प्रसार या क्षेत्रांतही त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
जन्म, बालपण आणि शिक्षण
- पूर्ण नाव: बाबा पद्मनजी मुळे
- जन्म: मे १८३१
- जन्मस्थळ: बेळगाव
- मृत्यू: २९ ऑगस्ट १९०६
- मृत्यूस्थळ: मुंबई
- ओळख: मराठी ग्रंथकार आणि मराठी ख्रिस्ती वाङ्मयाचे जनक
बाबा पद्मनजी यांचा जन्म बेळगाव येथे एका प्रतिष्ठित आणि पारंपरिक हिंदू कुटुंबात झाला. त्यांचे कुटुंब तवष्टा कासार समाजाशी संबंधित होते.
त्यांचे प्राथमिक शिक्षण बेळगाव येथील सरकारी मराठी शाळेत झाले. त्यानंतर त्यांनी मिशन स्कूलमध्ये शिक्षण घेतले. या शाळेत असताना त्यांचा ख्रिस्ती धर्म, बायबल आणि पाश्चात्त्य विचारांशी परिचय झाला.
पुढील शिक्षणासाठी ते मुंबई येथे आले. त्यांनी एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूशनमध्ये शिक्षण घेतले. त्यानंतर बेळगाव येथील फ्री चर्च इन्स्टिट्यूशनमध्येही शिक्षण सुरू ठेवले.
शिक्षणाच्या काळातच त्यांची लेखनाची आवड विकसित झाली. स्त्रीशिक्षण, सामाजिक सुधारणा आणि धार्मिक प्रश्न यांवर त्यांनी लेखन सुरू केले.
परमहंस मंडळीशी संबंध
१९व्या शतकाच्या मध्यकाळात मुंबई आणि महाराष्ट्रात सामाजिक व धार्मिक सुधारणांचे विचार प्रसारित होत होते. जातिभेद, धार्मिक रूढी, अंधश्रद्धा आणि सामाजिक विषमता यांवर चर्चा करणाऱ्या काही गुप्त व प्रागतिक विचारांच्या संघटना अस्तित्वात होत्या.
बाबा पद्मनजी काही काळ परमहंस मंडळी या गुप्त सुधारक संघटनेशी संबंधित होते.
या संघटनेत धार्मिक रूढी आणि पारंपरिक श्रद्धांविषयी चिकित्सक चर्चा होत असे. मात्र संघटनेतील काही नास्तिक व देवादिकांविषयीचे विचार त्यांना मान्य नव्हते. त्यामुळे त्यांनी परमहंस मंडळीशी संबंध तोडले.
त्यांच्या धार्मिक विचारांवर स्कॉटिश मिशनचे शिक्षण, ख्रिस्ती धर्मग्रंथ आणि मिशनरी विचारांचा प्रभाव वाढत गेला.
ख्रिस्ती धर्माचा स्वीकार – १८५४
बाबा पद्मनजी यांनी ३ सप्टेंबर १८५४ रोजी बेळगाव येथे ख्रिस्ती धर्माचा स्वीकार केला आणि बाप्तिस्मा घेतला.
त्यांच्या धर्मांतरामागे मिशनरी शिक्षण, बायबलचा अभ्यास आणि ख्रिस्ती धर्माविषयी निर्माण झालेली वैचारिक आस्था ही कारणे होती.
धर्मांतरामुळे त्यांच्या वैयक्तिक आणि कौटुंबिक जीवनात मोठे बदल झाले. त्यांच्या पहिल्या पत्नीशी १८५७ मध्ये घटस्फोट झाला. धर्मांतरामुळे निर्माण झालेल्या सामाजिक आणि कौटुंबिक तणावाचा त्यांच्या आयुष्यावर परिणाम झाला.
त्यांनी पुढील आयुष्यात ख्रिस्ती धर्मविषयक लेखन, धार्मिक विवेचन, बायबलचे भाषांतर आणि मराठी ख्रिस्ती साहित्यनिर्मिती यांना वाहून घेतले.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: बाबा पद्मनजी यांनी ३ सप्टेंबर १८५४ रोजी बेळगाव येथे ख्रिस्ती धर्माचा स्वीकार केला.
स्त्रीशिक्षणाचा पुरस्कार – ‘स्त्रीविद्याभ्यास निबंध’ (१८५२)
बाबा पद्मनजी यांच्या सामाजिक विचारांमध्ये स्त्रीशिक्षणाला विशेष स्थान होते.
१८५२ मध्ये त्यांनी ‘स्त्रीविद्याभ्यास निबंध’ (Strividyabhyasnibandha) हा ग्रंथ लिहिला. स्त्रियांच्या शिक्षणाची आवश्यकता स्पष्ट करणारा हा त्यांचा महत्त्वाचा आरंभीचा ग्रंथ होता.
विशेष म्हणजे, हा ग्रंथ त्यांनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारण्यापूर्वी लिहिला होता.
त्या काळात स्त्रियांच्या शिक्षणाला समाजातील अनेक रूढी आणि परंपरांचा विरोध होता. स्त्रियांना शिक्षणाची संधी मिळाल्यास कुटुंब आणि समाजाच्या विकासाला मदत होईल, असा विचार त्यांनी मांडला.
या निबंधाला पारितोषिक मिळाल्याचा उल्लेख संशोधनपर साहित्यात आढळतो.
त्यांच्या स्त्रीशिक्षणविषयक विचारांचे महत्त्व पुढील मुद्द्यांतून स्पष्ट होते:
- स्त्रियांना शिक्षण मिळणे आवश्यक आहे.
- स्त्रियांच्या बौद्धिक विकासाला प्रोत्साहन दिले पाहिजे.
- स्त्रियांच्या सामाजिक स्थितीत सुधारणा झाली पाहिजे.
- स्त्रियांना स्वतंत्रपणे विचार करण्याची संधी मिळाली पाहिजे.
‘यमुनापर्यटन’ (१८५७) – मराठीतील पहिली स्वतंत्र कादंबरी
बाबा पद्मनजी यांची सर्वांत प्रसिद्ध साहित्यकृती म्हणजे ‘यमुनापर्यटन अथवा हिंदुस्थानातील विधवांच्या स्थितीचे निरूपण’ (१८५७).
या कादंबरीला मराठीतील पहिली स्वतंत्र कादंबरी म्हणून ओळखले जाते. मराठी कादंबरीच्या विकासाच्या इतिहासातील हा महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.
कादंबरीची पार्श्वभूमी
१९व्या शतकात हिंदू विधवांची सामाजिक स्थिती अत्यंत कठीण होती. बालविवाह, लहान वयात वैधव्य, पुनर्विवाहावरील सामाजिक बंधने आणि विधवांवर लादले जाणारे कठोर नियम यांमुळे स्त्रियांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागत होता.
या प्रश्नांवर समाजात सुधारणा घडवून आणण्याची गरज निर्माण झाली होती.
१८५६ मध्ये ब्रिटिश भारतात हिंदू विधवा पुनर्विवाह कायदा (Hindu Widows’ Remarriage Act, 1856) मंजूर झाला. ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांनी विधवा पुनर्विवाहाच्या समर्थनार्थ महत्त्वपूर्ण चळवळ उभारली होती.
या सामाजिक पार्श्वभूमीवर पद्मनजी यांनी १८५७ मध्ये ‘यमुनापर्यटन’ लिहिली.
कादंबरीचा आशय
या कादंबरीची नायिका यमुना असून ती आपला पती विनायक याच्यासोबत विविध ठिकाणी प्रवास करते.
या प्रवासादरम्यान तिला अनेक विधवांच्या दुःखद परिस्थितीची माहिती मिळते. विधवांना सहन करावा लागणारा सामाजिक छळ, पुनर्विवाहावरील बंधने आणि समाजातील दुहेरी नैतिकता यांचे चित्रण या कादंबरीत केले आहे.
कादंबरीत विधवा पुनर्विवाहाचे समर्थन करण्यात आले आहे. तसेच ख्रिस्ती धर्म स्वीकारण्याला नायिकेच्या जीवनातील नव्या सुरुवातीशी जोडण्यात आले आहे.
कादंबरीचे महत्त्व
- मराठीतील पहिली स्वतंत्र कादंबरी म्हणून तिचा उल्लेख केला जातो.
- विधवांच्या सामाजिक स्थितीचा प्रश्न साहित्याच्या केंद्रस्थानी आणला.
- स्त्रियांच्या दुःखाचे वास्तववादी चित्रण केले.
- विधवा पुनर्विवाहाच्या विचाराला पाठिंबा दिला.
- मराठी गद्य आणि कादंबरीच्या विकासाला प्रारंभिक दिशा दिली.
चिकित्सक दृष्टिकोन
‘यमुनापर्यटन’चे महत्त्व निर्विवाद असले तरी तिच्या साहित्यिक स्वरूपाबाबत अभ्यासकांमध्ये मतभेद आहेत.
काही समीक्षकांच्या मते, या ग्रंथात आधुनिक कादंबरीची सर्व वैशिष्ट्ये पूर्णपणे विकसित झालेली नाहीत. तसेच विधवांच्या प्रश्नांवरील सामाजिक टीकेसोबत ख्रिस्ती धर्मप्रसाराचा उद्देशही ठळकपणे दिसतो.
म्हणूनच या ग्रंथाचे मूल्यांकन करताना त्याचे सामाजिक, धार्मिक आणि साहित्यिक असे तिन्ही पैलू लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
MPSC साठी महत्त्वाचे: ‘यमुनापर्यटन’ – १८५७ – बाबा पद्मनजी – मराठीतील पहिली स्वतंत्र कादंबरी.
‘व्यभिचारनिषेधक बोध’ (१८५४)
बाबा पद्मनजी यांचा १८५४ मध्ये प्रकाशित झालेला ‘व्यभिचारनिषेधक बोध’ हा आणखी एक महत्त्वाचा ग्रंथ आहे.
या ग्रंथात नैतिकता, सामाजिक आचरण आणि विवाहसंस्थेशी संबंधित प्रश्नांवर चर्चा करण्यात आली आहे.
त्यांच्या लेखनात स्त्रियांच्या सामाजिक स्थितीबद्दल चिंता व्यक्त होत असली, तरी त्यांचे विचार तत्कालीन प्रोटेस्टंट ख्रिस्ती नैतिकतेच्या चौकटीतूनही व्यक्त झालेले दिसतात.
मराठी ख्रिस्ती वाङ्मयातील योगदान
बाबा पद्मनजी यांनी मराठी भाषेत ख्रिस्ती धर्मविषयक साहित्य मोठ्या प्रमाणात निर्माण केले.
त्यांनी मूळ लेखनाबरोबरच बायबलमधील कथांचे भाषांतर, धार्मिक विवेचन, तुलनात्मक धर्मविचार आणि भाषाविषयक ग्रंथलेखन केले.
त्यांच्या एकूण ग्रंथांची संख्या शंभरांहून अधिक असल्याचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आढळतो.
त्यांच्या प्रमुख साहित्यकृती पुढीलप्रमाणे आहेत:
| ग्रंथाचे नाव | वर्ष / माहिती |
|---|---|
| स्त्रीविद्याभ्यास निबंध | १८५२ |
| व्यभिचारनिषेधक बोध | १८५४ |
| यमुनापर्यटन | १८५७ |
| सर्वसंग्रही ऊर्फ निबंधमाला | १८६० |
| शब्दरत्नावली | १८६० |
| महाराष्ट्र देशाचा संक्षिप्त इतिहास | १८६६ |
| स्त्रीकंठभूषण | १८६८ |
| कृष्ण आणि ख्रिस्त यांची तुलना | १८६७; पुढील आवृत्त्या |
| नव्या करारावर टीका | १८७७ |
| उद्धारमार्गविज्ञान | १८७८ |
| अरुणोदय | आत्मचरित्र; १८८४ अशी मराठी विश्वकोशातील नोंद |
टीप: काही ग्रंथांच्या आवृत्त्या आणि प्रकाशनवर्षांमध्ये विविध ग्रंथसूचींनुसार फरक असू शकतो. वरील वर्षे मराठी विश्वकोश व संशोधनपर संदर्भांतील नोंदींवर आधारित आहेत.
‘अरुणोदय’ – आत्मचरित्र
बाबा पद्मनजी यांचे ‘अरुणोदय’ हे आत्मचरित्र त्यांच्या जीवनाचा आणि धर्मांतराच्या प्रक्रियेचा महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे.
या आत्मचरित्रात त्यांनी आपल्या बालपणापासून ख्रिस्ती धर्म स्वीकारण्यापर्यंतच्या जीवनप्रवासाचे वर्णन केले आहे.
त्यात पुढील बाबींचा समावेश आहे:
- बेळगावमधील बालपण आणि शिक्षण.
- मिशनरी शाळेतील अनुभव.
- बायबल आणि ख्रिस्ती धर्माशी झालेली ओळख.
- परमहंस मंडळीशी संबंध.
- धार्मिक विचारांमधील बदल.
- धर्मांतराचा निर्णय आणि त्यातून निर्माण झालेले कौटुंबिक प्रश्न.
त्यामुळे ‘अरुणोदय’ हा केवळ आत्मचरित्रात्मक ग्रंथ नसून १९व्या शतकातील महाराष्ट्रातील धार्मिक आणि सामाजिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा स्रोत आहे.
पत्रकारिता आणि संपादकीय कार्य
बाबा पद्मनजी यांनी लेखनाबरोबरच नियतकालिकांच्या संपादनाचे कार्यही केले.
मराठी विश्वकोशानुसार, त्यांनी पुढील नियतकालिकांचे संपादन केले:
- उदयप्रभा
- कुटुंबमित्र
- सत्यदीपिका
याशिवाय त्यांनी ‘ज्ञानोदय’सारख्या नियतकालिकांमध्येही लेखन केले.
त्यांच्या पत्रकारितेचा प्रमुख उद्देश ख्रिस्ती धर्मविचार, सामाजिक सुधारणा आणि नैतिक विषयांवरील चर्चा मराठी वाचकांपर्यंत पोहोचवणे हा होता.
बायबल सोसायटी आणि ट्रॅक्ट सोसायटीतील कार्य
१८७७ पासून बाबा पद्मनजी यांनी मुंबईतील बायबल सोसायटी (Bible Society) आणि ट्रॅक्ट सोसायटी (Tract Society) या संस्थांमध्ये संपादक म्हणून काम केले.
मराठी विश्वकोशानुसार, त्यांनी या संस्थांमध्ये सुमारे २५ वर्षे संपादकीय कार्य केले.
या काळात त्यांनी:
- ख्रिस्ती धर्मविषयक ग्रंथांचे संपादन केले.
- धार्मिक साहित्यनिर्मिती केली.
- बायबलविषयक लेखन आणि भाषांतराचे कार्य केले.
- मराठी भाषेत धार्मिक साहित्याचा प्रसार केला.
त्यांच्या कार्यामुळे मराठी ख्रिस्ती वाङ्मयाची स्वतंत्र परंपरा विकसित होण्यास मदत झाली.
व्हिक्टोरिया प्रेस आणि मुद्रणकार्य
बाबा पद्मनजी हे केवळ लेखक नव्हते, तर मुद्रण आणि प्रकाशन क्षेत्रातही सक्रिय होते.
त्यांनी मुंबईत स्वतःचा व्हिक्टोरिया प्रेस (Victoria Press) चालवला होता, असा उल्लेख संशोधनपर साहित्यात आढळतो.
या माध्यमातून ख्रिस्ती धर्मविषयक साहित्य आणि मराठी ग्रंथांच्या प्रकाशनाला त्यांनी चालना दिली.
१९व्या शतकातील मराठी मुद्रणसंस्कृती आणि ख्रिस्ती वाङ्मयाच्या विकासात त्यांचे हे योगदान महत्त्वाचे ठरते.
बाबा पद्मनजी आणि विधवा पुनर्विवाह चळवळ
बाबा पद्मनजी यांच्या सामाजिक विचारांमध्ये विधवांच्या स्थितीचा प्रश्न महत्त्वाचा होता.
१८५६ च्या हिंदू विधवा पुनर्विवाह कायद्याच्या पार्श्वभूमीवर त्यांनी ‘यमुनापर्यटन’ या कादंबरीतून विधवांच्या दुःखाचे चित्रण केले.
विधवांना पुनर्विवाहाचा अधिकार मिळावा, स्त्रियांच्या जीवनात स्वातंत्र्य असावे आणि त्यांना शिक्षणाची संधी मिळावी, असे विचार त्यांनी मांडले.
या संदर्भात ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या विधवा पुनर्विवाहविषयक कार्याचाही उल्लेख महत्त्वाचा आहे.
मात्र बाबा पद्मनजी यांची भूमिका केवळ सामाजिक सुधारणेपुरती मर्यादित नव्हती. त्यांनी स्त्रियांच्या प्रश्नांची मांडणी ख्रिस्ती धार्मिक दृष्टिकोनातूनही केली. त्यामुळे त्यांच्या लेखनाचे मूल्यमापन करताना सामाजिक सुधारणा आणि धर्मप्रसार या दोन्ही प्रेरणा विचारात घ्याव्या लागतात.
बाबा पद्मनजी यांचे ऐतिहासिक महत्त्व
बाबा पद्मनजी यांचे योगदान पुढील कारणांमुळे महत्त्वाचे ठरते:
- मराठीतील पहिल्या स्वतंत्र कादंबरीचे लेखक म्हणून त्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे.
- स्त्रीशिक्षणाच्या समर्थनार्थ त्यांनी १८५२ मध्ये लेखन केले.
- विधवांच्या दुःखाचे चित्रण ‘यमुनापर्यटन’मधून केले.
- विधवा पुनर्विवाहाच्या विचाराला साहित्यिक स्वरूपात पाठिंबा दिला.
- मराठी ख्रिस्ती वाङ्मयाच्या विकासात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
- बायबल आणि ख्रिस्ती धर्मविषयक साहित्याचे लेखन व संपादन केले.
- मराठी भाषेतील शब्दकोश, इतिहास आणि धार्मिक विवेचनपर ग्रंथांची निर्मिती केली.
- आत्मचरित्रलेखनाच्या क्षेत्रात ‘अरुणोदय’ हा महत्त्वाचा ग्रंथ दिला.
कालानुक्रमिक घटनाक्रम
| वर्ष | घटना |
|---|---|
| १८३१ | मे महिन्यात बेळगाव येथे जन्म |
| १८५२ | ‘स्त्रीविद्याभ्यास निबंध’ प्रकाशित |
| १८५४ | ‘व्यभिचारनिषेधक बोध’ प्रकाशित |
| ३ सप्टेंबर १८५४ | बेळगाव येथे ख्रिस्ती धर्माचा स्वीकार व बाप्तिस्मा |
| १८५६ | हिंदू विधवा पुनर्विवाह कायदा मंजूर |
| १८५७ | ‘यमुनापर्यटन’ प्रकाशित |
| १८६० | ‘सर्वसंग्रही ऊर्फ निबंधमाला’ आणि ‘शब्दरत्नावली’ |
| १८६६ | ‘महाराष्ट्र देशाचा संक्षिप्त इतिहास’ |
| १८६७ | फ्री चर्च मिशनमध्ये पाळक म्हणून नियुक्ती |
| १८६८ | ‘स्त्रीकंठभूषण’ |
| १८७३ | पाळकपदाचा राजीनामा देऊन लेखनास वाहून घेतले |
| १८७७ | बायबल सोसायटी आणि ट्रॅक्ट सोसायटीमध्ये संपादकीय कार्याचा प्रारंभ |
| १८७८ | ‘उद्धारमार्गविज्ञान’ |
| १८८४ | ‘अरुणोदय’ आत्मचरित्र |
| १९०२ | बायबल सोसायटी आणि ट्रॅक्ट सोसायटीकडून निवृत्तिवेतन |
| २९ ऑगस्ट १९०६ | मुंबई येथे निधन |
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- बाबा पद्मनजी यांचे पूर्ण नाव बाबा पद्मनजी मुळे होते.
- त्यांचा जन्म मे १८३१ मध्ये बेळगाव येथे झाला.
- त्यांचे निधन २९ ऑगस्ट १९०६ रोजी मुंबई येथे झाले.
- त्यांना मराठी ख्रिस्ती वाङ्मयाचे जनक म्हणून ओळखले जाते.
- १८५२ मध्ये त्यांनी ‘स्त्रीविद्याभ्यास निबंध’ लिहिला.
- ३ सप्टेंबर १८५४ रोजी त्यांनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारला.
- ते काही काळ परमहंस मंडळीशी संबंधित होते.
- १८५७ मध्ये ‘यमुनापर्यटन’ ही कादंबरी प्रकाशित झाली.
- ‘यमुनापर्यटन’ ही मराठीतील पहिली स्वतंत्र कादंबरी म्हणून ओळखली जाते.
- ‘यमुनापर्यटन’मध्ये विधवांच्या स्थितीचे चित्रण केले आहे.
- १८६७ मध्ये त्यांची फ्री चर्च मिशनमध्ये पाळक म्हणून नियुक्ती झाली.
- १८७३ मध्ये त्यांनी पाळकपदाचा राजीनामा दिला.
- १८७७ पासून त्यांनी बायबल सोसायटी आणि ट्रॅक्ट सोसायटीमध्ये संपादकीय कार्य केले.
- ‘अरुणोदय’ हे त्यांचे आत्मचरित्र आहे.
- त्यांच्या ग्रंथांची संख्या शंभरांहून अधिक असल्याची नोंद मराठी विश्वकोशात आहे.
सराव प्रश्न (MPSC MCQs)
प्रश्न १. बाबा पद्मनजी यांचे पूर्ण नाव काय होते?
A) बाबा पद्मनजी मुळे
B) बाबा पद्मनजी देशमुख
C) बाबा पद्मनजी जोशी
D) बाबा पद्मनजी कुलकर्णी
योग्य उत्तर: A) बाबा पद्मनजी मुळे
प्रश्न २. ‘यमुनापर्यटन’ ही कादंबरी कोणत्या वर्षी प्रकाशित झाली?
A) १८५२
B) १८५४
C) १८५७
D) १८६०
योग्य उत्तर: C) १८५७
प्रश्न ३. ‘यमुनापर्यटन’ ही कादंबरी कोणत्या सामाजिक प्रश्नाशी संबंधित आहे?
A) शेतकरी प्रश्न
B) विधवांची सामाजिक स्थिती
C) कामगारांचे प्रश्न
D) शिक्षणाचे व्यापारीकरण
योग्य उत्तर: B) विधवांची सामाजिक स्थिती
प्रश्न ४. बाबा पद्मनजी यांनी ख्रिस्ती धर्माचा स्वीकार कोणत्या वर्षी केला?
A) १८४८
B) १८५२
C) १८५४
D) १८५७
योग्य उत्तर: C) १८५४
प्रश्न ५. ‘स्त्रीविद्याभ्यास निबंध’ हा ग्रंथ कोणत्या वर्षी प्रकाशित झाला?
A) १८५२
B) १८५४
C) १८५७
D) १८६०
योग्य उत्तर: A) १८५२
प्रश्न ६. बाबा पद्मनजी यांच्या आत्मचरित्राचे नाव काय आहे?
A) माझी जीवनगाथा
B) अरुणोदय
C) आत्मप्रकाश
D) जीवनप्रवास
योग्य उत्तर: B) अरुणोदय
प्रश्न ७. बाबा पद्मनजी यांनी कोणत्या संस्थांमध्ये संपादक म्हणून कार्य केले?
A) आर्य समाज आणि ब्राह्मो समाज
B) बायबल सोसायटी आणि ट्रॅक्ट सोसायटी
C) प्रार्थना समाज आणि सत्यशोधक समाज
D) डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी आणि सार्वजनिक सभा
योग्य उत्तर: B) बायबल सोसायटी आणि ट्रॅक्ट सोसायटी
प्रश्न ८. बाबा पद्मनजी यांचा जन्म कोणत्या शहरात झाला?
A) पुणे
B) मुंबई
C) बेळगाव
D) सातारा
योग्य उत्तर: C) बेळगाव
१८. संदर्भग्रंथ व अधिक वाचन
- महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश – ‘बाबा पदमनजी’ नोंद.
- Deepra Dandekar – Baba Padmanji: Vernacular Christianity in Colonial India, Routledge, 2020.
- Deepra Dandekar – Oxford Bibliographies, Baba Padmanji, 2021.
- Baba Padmanji: Kaal va Kartutva – के. सी. कऱ्हाडकर, १९७९.
- Baba Padmanji – Yamunaparyatan (१८५७).
- Baba Padmanji – Arunodaya (आत्मचरित्र).
निष्कर्ष: बाबा पद्मनजी हे १९व्या शतकातील मराठी साहित्य आणि सामाजिक विचारांच्या इतिहासातील महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व होते. ‘यमुनापर्यटन’मधून त्यांनी विधवांच्या प्रश्नांना साहित्यिक अभिव्यक्ती दिली, तर ‘स्त्रीविद्याभ्यास निबंध’मधून स्त्रीशिक्षणाचा पुरस्कार केला. मराठी ख्रिस्ती वाङ्मय, मुद्रण, संपादन आणि आत्मचरित्रलेखन या क्षेत्रांतील त्यांचे योगदानही उल्लेखनीय आहे.
