Maha CID Searcher Syllabus 2026: महाराष्ट्र राज्य गुन्हे अन्वेषण विभाग (CID), पुणे अंतर्गत राज्य अंगुलीमुद्रा केंद्र (State Finger Print Bureau – SFPB) मधील ‘शोधक’ (Searcher – गट-क तांत्रिक संवर्ग) या पदासाठीचा अधिकृत अभ्यासक्रम आणि सुधारित परीक्षा पॅटर्न येथे सविस्तर उपलब्ध करून देण्यात आला आहे.
गुन्हेगारी तपासात गुन्हेगारांच्या बोटांच्या ठशांचे रेकॉर्ड शोधणे (Record Searching), घटनास्थळावरील अज्ञात ठशांची तुलना करणे आणि संगणकीय प्रणालीद्वारे (NAFIS/AFIS) जुळवणी करणे ही शोधक (Searcher) या पदाची प्राथमिक जबाबदारी असते. हे पद पुढे बढती मिळून ‘अंगुलीमुद्रा तज्ज्ञ’ (Fingerprint Expert) होण्यासाठीचा पाया मानले जाते. जर तुम्ही या परीक्षेची तयारी करत असाल, तर हा लेख तुमच्या अभ्यासासाठी मार्गदर्शक ठरेल.
Maha CID Searcher Bharti 2026 – संक्षिप्त विहंगावलोकन
| भरती विभाग | राज्य अंगुलीमुद्रा केंद्र, गुन्हे अन्वेषण विभाग (CID), महाराष्ट्र राज्य, पुणे |
|---|---|
| पदाचे नाव | शोधक / Searcher (गट-क तांत्रिक संवर्ग) |
| शैक्षणिक पात्रता (अपेक्षित) | मान्यताप्राप्त विद्यापीठाची विज्ञान शाखेची पदवी (B.Sc. – Physics, Chemistry, Mathematics किंवा Forensic Science) |
| निवड प्रक्रिया | संगणक आधारित ऑनलाईन परीक्षा (CBT – 200 गुण) + दस्तऐवज पडताळणी |
| वेतनश्रेणी (Pay Scale) | 7 वा वेतन आयोग: S-10 किंवा S-13 मॅट्रिक्स (पदानुसार शासकीय भत्त्यांसह) |
| मुलाखत (Interview) | नाही (गट-क संवर्गासाठी मुलाखत पद्धत बंद) |
| अधिकृत संकेतस्थळ | mahacid.gov.in |
Maharashtra CID Searcher Exam Pattern 2026 (परीक्षा पद्धत)
शोधक (Searcher) पदाची परीक्षा एकूण 200 गुणांची असून ती 100 प्रश्नांची संगणक आधारित चाचणी (CBT) असते. ही परीक्षा दोन प्रमुख भागांत घेतली जाते:
| घटक / भाग | विषय (Subjects) | प्रश्न संख्या | एकूण गुण | वेळ (Duration) |
|---|---|---|---|---|
| भाग १ (Part A) सामान्य क्षमता चाचणी | मराठी, General English, सामान्य ज्ञान व चालू घडामोडी, बुद्धिमत्ता चाचणी | 50 प्रश्न | 100 गुण | 120 मिनिटे (2 तास) |
| भाग २ (Part B) तांत्रिक व वैज्ञानिक चाचणी | सामान्य विज्ञान (Physics, Chemistry), Forensic Basics, Fingerprint & Computer Fundamentals | 50 प्रश्न | 100 गुण | |
| एकूण एकत्रित परीक्षा | 100 प्रश्न | 200 गुण | 120 मिनिटे | |
- प्रश्नांचे स्वरूप: वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न (Objective MCQs).
- गुणदान पद्धती: प्रत्येक बरोबर उत्तरासाठी 2 गुण दिले जातात.
- परीक्षेचे माध्यम: मराठी व इंग्रजी (तांत्रिक घटक प्रामुख्याने द्विभाषिक).
- पात्रता निकष: गुणवत्ता यादीत समाविष्ट होण्यासाठी किमान 45% गुण मिळवणे आवश्यक असते.
CID Searcher सविस्तर अभ्यासक्रम (Detailed Syllabus)
भाग १: सामान्य क्षमता चाचणी (General Ability Test – 100 Marks)
- मराठी भाषा व व्याकरण (12 ते 13 प्रश्न – 25 गुण):
- वर्णमाला, संधी व संधीचे प्रकार, शब्दांच्या जाती (नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद).
- काळ व काळाचे प्रकार, समास, प्रयोग, विभक्ती प्रत्यय.
- शब्दसंग्रह: समानार्थी शब्द, विरुद्धार्थी शब्द, म्हणी, वाक्प्रचार व त्यांचे अर्थ.
- शुद्धलेखन, विरामचिन्हे आणि उतारा आकलन (Comprehension).
- General English (12 ते 13 प्रश्न – 25 गुण):
- Grammar: Parts of Speech, Tenses, Articles, Prepositions, Subject-Verb Agreement.
- Voice (Active-Passive), Direct and Indirect Speech.
- Vocabulary: Synonyms, Antonyms, One-word substitution, Spelling test, Idioms and Phrases.
- Sentence rearrangement, Spotting the error, Comprehension passage.
- सामान्य ज्ञान व चालू घडामोडी (12 ते 13 प्रश्न – 25 गुण):
- महाराष्ट्राचा व भारताचा इतिहास, भूगोल आणि अर्थव्यवस्था.
- भारतीय राज्यघटना, मूलभूत अधिकार, राज्यकारभार आणि पोलीस प्रशासन रचना.
- चालू घडामोडी (राष्ट्रीय, राज्यस्तरीय आणि वैज्ञानिक घडामोडी).
- पर्यावरण, आधुनिक विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा सामान्य परिचय.
- बुद्धिमत्ता चाचणी व मूलभूत अंकगणित (12 ते 13 प्रश्न – 25 गुण):
- संख्या मालिका, अक्षर मालिका, वर्गीकरण, सहसंबंध (Analogy).
- सांकेतिक भाषा (Coding-Decoding), दिशा व अंतर, नातेसंबंध, दिनदर्शिका व घड्याळ.
- तर्कसंगत विचार, बैठक व्यवस्था, वेन आकृत्या.
- मूलभूत अंकगणित: सरासरी, प्रमाण, नफा-तोटा, टक्केवारी आणि अपूर्णांक.
भाग २: तांत्रिक व वैज्ञानिक अभ्यासक्रम (Technical & Scientific Test – 100 Marks)
(टीप: या घटकातील प्रश्नांचा स्तर मान्यताप्राप्त विद्यापीठाच्या पदवी (B.Sc.) पातळीचा असतो.)
1. सामान्य विज्ञान: भौतिकशास्त्र व रसायनशास्त्र (Physics & Chemistry Basics)
- Physics:
- Mechanics: गतीचे नियम, कार्य, ऊर्जा, शक्ती, गुरुत्वाकर्षण आणि घनता.
- Optics: प्रकाशाचे परावर्तन व अपवर्तन, भिंगे (Lenses), सूक्ष्मदर्शक (Optical Microscopes), मॅग्निफायर्सचे कार्य.
- Light Spectra: दृश्य प्रकाश (Visible Light), अल्ट्राव्हायोलेट (UV) किरणे आणि इन्फ्रारेड (IR) किरणांचे मूलभूत गुणधर्म व फॉरेन्सिकमधील वापर.
- Chemistry:
- मूलद्रव्यांचे आवर्ती वर्गीकरण (Periodic Table) आणि रासायनिक बंध (Chemical Bonding).
- द्रावणे आणि त्यांचे प्रकार (Solutions, Suspensions, Colloids), ॲसिड, बेस आणि pH मूल्य.
- सेंद्रिय संयुगे (Organic Compounds) व त्यांचे प्राथमिक गुणधर्म.
- फिंगरप्रिंट रसायने: निनहायड्रिन (Ninhydrin), आयोडीन (Iodine), सिल्व्हर नायट्रेट आणि सायनाओॲक्रिलेट (Cyanoacrylate) यांच्या रासायनिक प्रतिक्रियांची मूलतत्त्वे.
2. अंगुलीमुद्रा शास्त्र व ओळख पद्धती (Fingerprint Science & Dactyloscopy)
- फिंगरप्रिंट्सचा इतिहास: बोटांच्या ठशांचे महत्त्व, भारतातील योगदान (सर विल्यम हर्शल, हेन्री वर्गीकरण प्रणाली).
- बोटांच्या ठशांचे मूलभूत घटक (Ridge Characteristics):
- कटक (Ridge) आणि खोबणी (Furrow) रचना.
- Ridge details (Minutiae): बायफरकेशन (Bifurcation), रिज एंडिंग (Ridge Ending), आयलंड (Island/Dot), लेक (Lake/Enclosure).
- मुख्य पॅटर्न प्रकार (Pattern Types):
- Loops (अलनार व रेडियल लूप्स).
- Whorls (प्लेन व्हर्ल, डबल लूप, सेंट्रल पॉकेट).
- Arches (प्लेन आर्च व टेंटेड आर्च).
- कंपोझिट (Composite) पॅटर्न्स.
- ठशांचे प्रकार (Crime Scene Prints): अदृश्य ठसे (Latent Prints), प्लास्टिक ठसे (Plastic Prints) आणि दृश्यमान ठसे (Patent Prints).
- ठसे विकसित करणे व उचलणे: पावडर पद्धती (Black powder, Magnetic powder), केमिकल पद्धती आणि लिफ्टिंग टेप्सचा वापर.
3. शोधक कार्यपद्धती व संगणकीय डेटाबेस (Searching & AFIS/NAFIS)
- रेकॉर्ड शोधण्याची पद्धत (Searching Procedure): संशयित किंवा गुन्हेगारांच्या जुन्या फिंगरप्रिंट स्लिप्समधून शोध कसा घेतला जातो.
- NAFIS (National Automated Fingerprint Identification System):
- NAFIS ची ओळख, उद्दिष्टे आणि गुन्हे तपासातील प्रत्यक्ष उपयोग.
- लाईव्ह स्कॅनरद्वारे (Live Scanner) 10 बोटांचे व हाताच्या तळव्यांचे (Palm Prints) डिजिटायझेशन.
- ऑटोमॅटिक मॅचिंग अल्गोरिदम्स आणि स्कोअरिंग पद्धत.
- Computer & IT Fundamentals: फाईल फॉरमॅट्स (उदा. WSQ, JPEG, TIFF), डेटाबेस मॅनेजमेंटची मूलभूत माहिती, डिजिटल इमेज रिझोल्यूशन (DPI) आणि सुरक्षित डेटा संचयन.
4. न्यायवैद्यक कायदे व घटनास्थळ शिस्त (Legal & Crime Scene Protocol)
- Criminal Procedure (Identification) Act, 2022: गुन्हेगारांचे शरीराचे मोजमाप, बोटांचे ठसे आणि जैविक नमुने घेण्यासंबंधीचे कायदेशीर नियम.
- Locard’s Exchange Principle: दोन वस्तूंमधील संपर्कातून होणारे पुराव्यांचे आदानप्रदान.
- Chain of Custody: घटनास्थळावरून मिळालेला ठसा ते न्यायवैद्यक अहवालापर्यंतची अधिकृत पुरावा नोंद साखळी.
शोधक पदाची करिअर वाटचाल (Promotion & Career Path)
CID मधील ‘शोधक’ (Searcher) हे पद तांत्रिक शाखेतील अत्यंत प्रतिष्ठित पद असून या पदावरून पुढे खालीलप्रमाणे बढती (Promotion) मिळते:
- शोधक (Searcher) – प्रवेश स्तर (Entry Level)
- कनिष्ठ अंगुलीमुद्रा तज्ज्ञ (Junior Fingerprint Expert)
- अंगुलीमुद्रा तज्ज्ञ / निरीक्षक (Fingerprint Expert / Inspector) – NCRB ची AIBE परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर
- उपसंचालक / प्रभारी अधिकारी, राज्य अंगुलीमुद्रा केंद्र (Dy. Director / State Head)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ – CID Searcher)
Q1. CID शोधक (Searcher) पदासाठी विज्ञान पदवी आवश्यक आहे का?
उत्तर: होय, हे तांत्रिक संवर्गातील पद असल्याने मान्यताप्राप्त विद्यापीठाची B.Sc. (Physics/Chemistry/Forensic Science किंवा समतुल्य) पदवी असणे आवश्यक असते.
Q2. शोधक (Searcher) आणि फिंगरप्रिंट तज्ज्ञ (Fingerprint Expert) मधील मुख्य फरक काय आहे?
उत्तर: शोधक हे मुख्यत्वे फिंगरप्रिंट डेटाबेसमधून संशयितांचे ठसे शोधणे, रेकॉर्ड तपासणे आणि जुळवणी करण्याचे तांत्रिक काम करतात. जेव्हा ते ऑल इंडिया बोर्ड परीक्षा (AIBE) उत्तीर्ण होतात, तेव्हा त्यांना न्यायालयात अधिकृत साक्ष देणारे ‘फिंगरप्रिंट तज्ज्ञ’ म्हणून मान्यता मिळते.
Q3. या परीक्षेमध्ये Negative Marking असते का?
उत्तर: सामान्यतः अशा तांत्रिक परीक्षांमध्ये निगेटिव्ह मार्किंगचा नियम अधिकृत परीक्षेच्या अंतिम हॉल तिकीट व सूचनेमध्ये दिला जातो. परीक्षा देण्यापूर्वी अधिकृत परिपत्रक अवश्य तपासावे.
Q4. परीक्षेसाठी कोणते संदर्भ साहित्य वापरावे?
उत्तर: तांत्रिक घटकासाठी पदवी स्तरावरील B.Sc. Physics आणि Chemistry ची क्रमिक पुस्तके, तसेच Dactyloscopy आणि Forensic Science च्या मूलभूत मार्गदर्शिकांचा अभ्यास करावा.
महत्त्वाच्या लिंक्स (Important Links)
- Maha CID सर्व पदांचा अभ्यासक्रम (Master Hub Page)
- CID अंगुलीमुद्रा तज्ज्ञ (Fingerprint Expert) सविस्तर अभ्यासक्रम
- CID सहायक दस्तऐवज परीक्षक अभ्यासक्रम
- CID सायबर फॉरेन्सिक सहाय्यक अभ्यासक्रम
- अधिकृत संकेतस्थळ: mahacid.gov.in
- MPSC Today Telegram चॅनल: नवीन अपडेट्ससाठी येथे क्लिक करून जॉईन करा
