भारतीय नौदलाच्या संरक्षण क्षमतेत भर घालणाऱ्या ‘आयएनएस सृष्टी’ (INS Srishti – Yard 1283) या पुढच्या पिढीच्या स्वदेशी ऑफशोअर पेट्रोल व्हेसलचे (Next Generation Offshore Patrol Vessel – NGOPV) गोवा शिपयार्ड लिमिटेड (GSL) येथे यशस्वी जलावतरण करण्यात आले. भारताच्या सागरी सीमांचे रक्षण, ‘आत्मनिर्भर भारत’ आणि ‘मेक इन इंडिया’ अंतर्गत स्वदेशी युद्धनौका बांधणी क्षेत्रातील प्रगती समजून घेण्यासाठी हा घटक MPSC (GS-3: विज्ञान व तंत्रज्ञान, सुरक्षा आणि चालू घडामोडी) परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
महत्त्वाचे तथ्य तक्ता (Quick Facts Matrix)
| घटक (Component) | तपशील / तथ्य (Details) |
| संबंधित विषय व पेपर | सामान्य अध्ययन – ३ (GS-3: संरक्षण, विज्ञान-तंत्रज्ञान व सागरी सुरक्षा) / चालू घडामोडी |
| जहाजाचे नाव व यार्ड क्रमांक | आयएनएस सृष्टी (INS Srishti) / यार्ड १२८३ (Yard 1283) |
| जहाजाचा प्रकार / वर्ग | नेक्स्ट-जनरेशन ऑफशोअर पेट्रोल व्हेसल (NGOPV) / शची-वर्ग (Shachi-class) |
| निर्माती संस्था | गोवा शिपयार्ड लिमिटेड (Goa Shipyard Limited – GSL) |
| प्रकल्प श्रेणी | खरेदी (भारतीय-IDDM) [Buy (Indian – Indigenously Designed, Developed and Manufactured)] |
| एकूण प्रकल्प व खर्च | ११ जहाजे (GSL: ७ + GRSE कोलकाता: ४); एकूण करार मूल्य: ₹९,७८१ कोटी (मार्च २०२३) |
| जलावतरण दिनांक | २७ ऑक्टोबर २०२६ (वाद्देम, गोवा) |
| महाराष्ट्राचा / पश्चिम किनारपट्टीचा संदर्भ | मुंबईस्थित ‘पश्चिम नौदल कमांड’च्या (Western Naval Command) सागरी सुरक्षा, बॉम्बे हाय आणि कोकण सागरी पट्ट्याच्या गस्तीसाठी पूरक |
सविस्तर परीक्षाभिमुख विश्लेषण (Exam-Oriented Analysis)
- पार्श्वभूमी व उद्दिष्टे (Context & Objectives):
- संरक्षण आधुनिकीकरण: भारतीय नौदलाच्या जुन्या गस्ती जहाजांची जागा घेण्यासाठी आणि सागरी टेहळणी क्षमता विस्तारण्यासाठी संरक्षण मंत्रालयाने मार्च २०२३ मध्ये ११ NGOPVs चा करार केला होता.
- स्वदेशीकरणाला गती: हे संपूर्ण जहाज ‘बाय (इंडियन-आयडीडीएम)’ तत्त्वावर आधारित असून भारतीय नौदलाचे ‘बायर्स नेव्ही’ कडून ‘बिल्डर्स नेव्ही’कडे होणारे संक्रमण अधोरेखित करते.
- मुख्य तरतुदी व ठळक तांत्रिक वैशिष्ट्ये (Key Features):
- आकारमान व वेग: जहाजाची लांबी सुमारे ११३ मीटर असून ते २३ ते २५ नॉट्सपर्यंतच्या वेगाने समुद्रात संचार करू शकते.
- शस्त्रास्त्रे व सेन्सर्स: यावर ७६ मिमी ओटो मेलारा (Oto Melara) मुख्य तोफ, दोन ३० मिमी AK-630 क्लोज-इन व्हेपन सिस्टीम्स (CIWS), अत्याधुनिक रडार, इलेक्ट्रॉनिक वॉरफेअर (EW) प्रणाली आणि कमी पल्ल्याची हवाई संरक्षण यंत्रणा (VSHORADS) सज्ज आहे.
- बहुउद्देशीय भूमिका (Multi-Role Operations):
- भारताच्या २.३ दशलक्ष चौ. किमी विशेष आर्थिक क्षेत्राचे (EEZ) रक्षण करणे.
- सागरी चाचेगिरीविरोधी (Anti-Piracy) कारवाया आणि शोध व बचाव (Search and Rescue – SAR) मोहिमा.
- मानवतावादी मदत आणि आपत्ती निवारण (Humanitarian Assistance and Disaster Relief – HADR) मोहिमा.
- हाय-स्पीड इंटरसेप्शन बोटी आणि हेलिकॉप्टर ऑपरेशन्स हाताळण्याची सुसज्ज व्यवस्था.
- महाराष्ट्राच्या दृष्टीने महत्त्व (Significance for Maharashtra & Coastal Security):
- बॉम्बे हाय (Bombay High) संरक्षण: महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील अतिसंवेदनशील तेल व नैसर्गिक वायू उत्खनन क्षेत्रांच्या (Offshore Assets) बाह्य सुरक्षेसाठी अशी गस्ती जहाजे निर्णायक ठरतात.
- २६/११ नंतरची त्रिस्तरीय सुरक्षा रचना: महाराष्ट्राच्या ७२० किमी सागरी किनाऱ्याच्या सुरक्षेत बाह्य सागरी क्षेत्राचे (Beyond 12 Nautical Miles) संरक्षण करण्याची प्राथमिक जबाबदारी नौदलावर आहे; या संरचनेत NGOPVs मुख्य दुवा म्हणून काम करतात.
MPSC परीक्षा विशेष: ‘ट्रॅप’ आणि महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Trap Alert)
- ⚠️ संभाव्य फसवे मुद्दे (Common Traps):
- जहाजांची विभागणी (Shipyard Confusion): एकूण ११ NGOPV जहाजांपैकी सर्व जहाजे गोवा शिपयार्ड बनवत नाहीत. ७ जहाजे GSL (गोवा) आणि ४ जहाजे GRSE (कोलकाता) येथे बांधली जात आहेत.
- जलावतरण (Launch) वि. कार्यान्वित (Commissioning): २७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी ‘सृष्टी’चे जलावतरण (Launching into water) झाले आहे; नौदलाच्या सेवेत थेट कार्यान्वित (Commissioned) होण्यासाठी सागरी चाचण्यांनंतर (Sea Trials) अंतिम समावेश केला जातो.
- OPV वि. फ्रिगेट/डिस्ट्रॉयर: हे ‘ऑफशोअर पेट्रोल व्हेसल’ (गस्ती जहाज) आहे, लढाऊ ‘डिस्ट्रॉयर’ किंवा ‘विमानवाहू युद्धनौका’ नव्हे.
- 📌 लक्षात ठेवण्यासारखे बारकावे (Key Nuances):
- वर्गातील पहिले जहाज: या मालिकेतील पहिल्या जहाजाचे नाव ‘आयएनएस शची’ (INS Shachi – Yard 1280) आहे, तर ‘सृष्टी’ हे यार्ड १२८३ अंतर्गत तयार झालेले जहाज आहे.
एका दृष्टीक्षेपात उजळणी (High-Yield One-Liners)
- मुद्दा १: ‘आयएनएस सृष्टी’ हे भारतीय नौदलाचे स्वदेशी बनावटीचे नेक्स्ट-जनरेशन ऑफशोअर पेट्रोल व्हेसल (NGOPV) आहे.
- मुद्दा २: या जहाजाची बांधणी संरक्षण मंत्रालयांतर्गत सार्वजनिक उपक्रम असलेल्या गोवा शिपयार्ड लिमिटेड (GSL) द्वारे करण्यात आली आहे.
- मुद्दा ३: ११ NGOPV जहाजांच्या प्रकल्पांतर्गत ७ जहाजे GSL आणि ४ जहाजे गार्डन रीच शिपबिल्डर्स अँड इंजिनिअर्स (GRSE), कोलकाता तयार करत आहे.
- मुद्दा ४: हा प्रकल्प संरक्षण संपादन प्रक्रियेच्या Buy (Indian-IDDM) या सर्वोच्च स्वदेशी श्रेणीअंतर्गत राबवला जात आहे.
- मुद्दा ५: जहाजाचे मुख्य कार्य सागरी टेहळणी, सागरी चाचेगिरीविरोधी मोहिमा, आपत्ती निवारण (HADR) आणि विशेष आर्थिक क्षेत्राची (EEZ) सुरक्षा हे आहे.
सराव प्रश्न (Exam-Standard Practice MCQs)
प्रश्न १ (विधान-आधारित – MPSC पॅटर्न):
पुढच्या पिढीच्या ‘आयएनएस सृष्टी’ (INS Srishti) गस्ती जहाजाबाबत खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) ‘आयएनएस सृष्टी’ हे नेक्स्ट-जनरेशन ऑफशोअर पेट्रोल व्हेसल (NGOPV) मालिकेतील जहाज आहे.
(ब) ११ NGOPV जहाजांच्या निर्मितीचा संपूर्ण करार एकट्या माझगाव डॉक शिपबिल्डर्स लिमिटेडला (MDL) देण्यात आला आहे.
(क) हा प्रकल्प ‘Buy (Indian-IDDM)’ या स्वदेशी श्रेणीअंतर्गत राबवला जात आहे.
वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहेत?
(१) फक्त (अ) आणि (ब)
(२) फक्त (ब) आणि (क)
(३) फक्त (अ) आणि (क)
(४) वरील सर्व
- उत्तर: पर्याय (३)
- स्पष्टीकरण: विधान (ब) अयोग्य आहे, कारण हा प्रकल्प MDL कडे नसून ११ पैकी ७ जहाजे गोवा शिपयार्ड लिमिटेड (GSL) आणि ४ जहाजे गार्डन रीच शिपबिल्डर्स अँड इंजिनिअर्स (GRSE), कोलकाता यांच्या संयुक्त वाटपातून पूर्ण केला जात आहे. विधान (अ) आणि (क) पूर्णपणे अचूक आहेत.
प्रश्न २:
भारतीय नौदलाच्या ‘नेक्स्ट-जनरेशन ऑफशोअर पेट्रोल व्हेसल’ (NGOPV) मालिकेतील पहिल्या जहाजाचे नाव काय आहे?
(१) आयएनएस सुमित्रा
(२) आयएनएस शची
(३) आयएनएस सृष्टी
(४) आयएनएस सुकन्या
- उत्तर: पर्याय (२)
- स्पष्टीकरण: या मालिकेतील पहिले जहाज ‘आयएनएस शची’ (INS Shachi – Yard 1280) आहे, तर ‘आयएनएस सृष्टी’ (INS Srishti) हे यार्ड १२८३ अंतर्गत जलावतरित झालेले जहाज आहे.
