काटेपूर्णा वन्यजीव अभयारण्य हे पश्चिम विदर्भातील अकोला आणि वाशीम जिल्ह्यांच्या सीमेवर काटेपूर्णा नदी व धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात पसरलेले महत्त्वाचे संरक्षित क्षेत्र आहे. सुमारे ७३.६९ चौ.किमी. क्षेत्रफळावर वसलेले हे अभयारण्य चारशिंगी हरण (Chousingha) या दुर्मिळ कुरंग प्रजातीच्या संवर्धनासाठी तसेच काटेपूर्णा जलाशयात येणाऱ्या देशी-विदेशी पाणपक्ष्यांच्या समृद्ध अधिवासासाठी ओळखले जाते.
महत्त्वाचे घटक तक्ता (Key Facts Table)
| घटक (Component) | तपशील / तथ्य (Exam Facts) |
| अभयारण्याचे नाव | काटेपूर्णा वन्यजीव अभयारण्य (Katepurna Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा (District) | अकोला (तालुका: बार्शीटाकळी) व वाशीम सीमावर्ती भाग |
| प्रशासकीय विभाग (Revenue Division) | अमरावती विभाग (पश्चिम विदर्भ) |
| नैसर्गिक विभाग (Physiographic Division) | महाराष्ट्र पठार – अजिंठा डोंगररांगेचा पूर्व विस्तार व पूर्णा-काटेपूर्णा खोरे |
| स्थापना / अधिसूचित वर्ष (Notification Year) | १९८८ |
| क्षेत्रफळ (Total Area) | ७३.६९ चौ.किमी. |
| वनविभाग / संवर्धन क्षेत्र | अकोला वनविभाग / मेळघाट वन्यजीव क्षेत्र अंतर्गत प्रशासन |
| प्रमुख नदी / पाणलोट क्षेत्र (River Basin / Catchment) | तापी-पूर्णा नदी प्रणाली – काटेपूर्णा नदी व महान (काटेपूर्णा) जलाशय |
| वनांचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी व काटेरी वने (Southern Tropical Dry Deciduous & Thorn Forest) |
| प्रमुख / वैशिष्ट्यपूर्ण प्राणी (Flagship Fauna) | चारशिंगी हरण (Chousingha), बिबट्या (Leopard), लांडगा, काळवीट, सांबर, रानडुक्कर |
| आंतरराष्ट्रीय / राष्ट्रीय दर्जा (Special Status) | महत्त्वाचे पक्षी क्षेत्र (Important Bird Area – IBA निकष) व पर्यावरण संवेदी क्षेत्र (ESZ) |
भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्ये (Geographical & Ecological Profile)
- स्थान व विस्तार: हे अभयारण्य अकोला जिल्ह्यातील बार्शीटाकळी तालुक्यात स्थित असून त्याची दक्षिण सीमा वाशीम जिल्ह्याला लागून आहे. अजिंठा टेकड्यांच्या पायथ्याशी व सौम्य उतारावर हे राखीव जंगल पसरलेले आहे.
- नद्या व पाण्याचे स्रोत: अभयारण्याचा मुख्य जलस्रोत काटेपूर्णा नदी (पूर्णा नदीची प्रमुख दक्षिण उपनदी) आहे. काटेपूर्णा नदीवर बांधण्यात आलेले महान धरण (काटेपूर्णा जलाशय) अभयारण्याच्या मध्यभागातून पसरल्याने वन्यजीवांसाठी वर्षभर मुबलक पाणी उपलब्ध राहते.
- वनस्पती विविधता (Flora): येथील वने कोरडी पानगळी प्रकारची आहेत.
- प्रमुख प्रजाती: खैर (Acacia catechu), धावडा (Anogeissus latifolia), तेंदू, सालई, पळस, बाभूळ, मोह, अंजन, बेल आणि विपुल प्रमाणातील स्थानिक गवत प्रजाती.
- प्राणी व पक्षी विविधता (Fauna):
- सस्तन प्राणी (Mammals): चारशिंगी हरण (Four-horned Antelope / चौशिंगा) हे येथील सर्वात प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. याव्यतिरिक्त बिबट्या, अस्वल, लांडगा, कोल्हा, तरस, काळवीट, सांबर, भेकर, रानमांजर आणि साळिंदर येथे आढळतात.
- पक्षी जीवन (Avifauna): महान जलाशयाच्या उपस्थितीमुळे येथे हिवाळ्यात मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतरित पाणपक्षी दाखल होतात. चक्रवाक (Brahminy Duck), पिनटेल, पांढरा शराटी, चमचा, करकोचे, विविध बगळे, शिक्रा व मोर मोठ्या संख्येत दिसतात.
- सरपटणारे प्राणी (Reptiles): अजगर (Indian Rock Python), घोरपड, नाग, फुरसे आणि पाणसाप.
- IUCN Red List व कायदेशीर दर्जा:
- चारशिंगी हरण (Tetracerus quadricornis): असुरक्षित (Vulnerable – VU); भारतीय वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ च्या अनुसूची-१ (Schedule I) अंतर्गत सर्वोच्च संरक्षण.
- बिबट्या (Panthera pardus): Vulnerable (VU) / Schedule I.
संवर्धन इतिहास व विशेष घडामोडी (Conservation History & Milestones)
- मूळ निर्मितीचे कारण: विदर्भातील तापी-पूर्णा उपखोऱ्यातील कोरड्या पानगळी अरण्याचे संरक्षण करणे आणि चारशिंगी हरण (चौशिंगा) या अत्यंत लाजाळू व विशिष्ट अधिवास लागणाऱ्या प्राण्याला सुरक्षित निवारा देणे या हेतूने १९८८ मध्ये ७३.६९ चौ.किमी. क्षेत्रावर हे अभयारण्य घोषित झाले.
- जलाशयाची भूमिका: महान धरणामुळे निर्माण झालेली पाणथळ परिसंस्था आणि सभोवतालचा शुष्क पानगळी डोंगरपट्टा यांच्या मिलाफामुळे येथे जलचर, पक्षी आणि भूचर वन्यजीवांची समतोल परिसंस्था तयार झाली आहे.
- संवर्धनासमोरील प्रमुख आव्हाने:
- उन्हाळ्यात जलाशयाची पाण्याची पातळी खालावणे आणि जंगलातील पाण्याचे दुर्भिक्ष.
- सभोवतालच्या शेती भागातून होणारे अतिक्रमण आणि पाळीव जनावरांची अनिर्बंध चराई.
- उन्हाळ्यातील वणवे (Forest Fires).
MPSC परीक्षा विशेष: ‘ट्रॅप’ आणि महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Trap Alerts)
- ⚠️ जिल्हा ट्रॅप (अकोला vs वाशीम):
- पूर्वी संपूर्ण भाग अकोला जिल्ह्यात होता. १ जुलै १९९८ रोजी अकोल्यातून वाशीम जिल्ह्याची निर्मिती झाली.
- अभयारण्याचा मुख्य प्रशासकीय भाग व धरण अकोला (बार्शीटाकळी तालुका) मध्ये मोडते, परंतु त्याचा विस्तार वाशीम जिल्ह्याच्या सीमेवर पसरलेला आहे.
- ⚠️ नदी व धरण ट्रॅप:
- काटेपूर्णा धरण (महान धरण) हे तापी प्रणालीतील पूर्णा नदीची उपनदी असलेल्या काटेपूर्णा नदीवर आहे. याचा संबंध मराठवाड्यातील ‘पैनगंगा’ नदीशी जोडण्याची चूक विद्यार्थ्यांनी करू नये.
- ⚠️ प्रमुख प्राणी ट्रॅप:
- ‘चारशिंगी हरण (चौशिंगा)’ हे नर प्राण्याला चार शिंगे असणारे जगातील एकमेव कुरंग (Antelope) आहे. हे अभयारण्य चौशिंगा संवर्धनासाठी पश्चिम विदर्भात विशेष ओळखले जाते.
एका दृष्टीक्षेपात उजळणी (One-Liner Revision Points)
- जिल्हा व तालुका: अकोला (बार्शीटाकळी) – वाशीम सीमा
- अधिसूचित वर्ष: १९८८
- एकूण क्षेत्रफळ: ७३.६९ चौ.किमी.
- प्रमुख संरक्षित प्रजाती: चारशिंगी हरण (चौशिंगा / Chousingha)
- संबंधित नदी व जलाशय: काटेपूर्णा नदी (महान जलाशय)
- नदी खोरे: तापी-पूर्णा खोरे
- प्रशासकीय विभाग: अमरावती विभाग
MPSC दर्जाचे सराव प्रश्न (Practice MCQs)
प्रश्न १
काटेपूर्णा वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. हे अभयारण्य प्रामुख्याने अकोला जिल्ह्यातील बार्शीटाकळी तालुका आणि वाशीम जिल्ह्याच्या सीमावर्ती भागात वसलेले आहे.
ब. या अभयारण्याची स्थापना १९८८ मध्ये झाली असून त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ७३.६९ चौ.किमी. आहे.
क. हे अभयारण्य गोदावरी नदी प्रणालीच्या मांजरा उपखोऱ्यात येते.
खालीलपैकी कोणते/ती विधान/विधाने बरोबर आहेत?
१. फक्त अ आणि क
२. फक्त अ आणि ब
३. फक्त ब आणि क
४. वरील सर्व
- अचूक उत्तर: पर्याय २ (फक्त अ आणि ब)
- स्पष्टीकरण: विधान ‘क’ चुकीचे आहे, कारण काटेपूर्णा अभयारण्य गोदावरी खोऱ्यात नसून तापी-पूर्णा नदी प्रणालीतील काटेपूर्णा नदीच्या खोऱ्यात (महान जलाशय परिसर) येते. विधाने ‘अ’ आणि ‘ब’ अचूक आहेत.
प्रश्न २
खालील विधाने तपासा आणि योग्य पर्याय निवडा:
विधान (A): काटेपूर्णा अभयारण्यात चारशिंगी हरण (चौशिंगा) आणि विविध पाणपक्ष्यांची विपुलता आढळते.
कारण (R): या अभयारण्यात शुष्क पानगळी वनांसोबतच मध्यभागी काटेपूर्णा नदीवरील महान जलाशयाची समृद्ध पाणथळ परिसंस्था अस्तित्वात आहे.
१. (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर असून (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.
२. (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.
३. (A) बरोबर आहे, परंतु (R) चूक आहे.
४. (A) चूक आहे, परंतु (R) बरोबर आहे.
- अचूक उत्तर: पर्याय १
- स्पष्टीकरण: अभयारण्यातील महान जलाशयामुळे पाणपक्षी मोठ्या प्रमाणावर आकर्षित होतात, तर सभोवतालच्या कोरड्या पानगळी व टेकड्यांच्या अधिवासामुळे चारशिंगी हरणासारख्या प्राण्यांना आवश्यक निवारा व खाद्य मिळते.
प्रश्न ३
महाराष्ट्रातील वन्यजीव अभयारण्ये आणि त्यांच्याशी संबंधित वैशिष्ट्यपूर्ण प्राणी/पक्षी यांच्या जोड्यांपैकी कोणती जोडी अयोग्य आहे?
१. काटेपूर्णा अभयारण्य – चारशिंगी हरण (चौशिंगा)
२. नायगाव-मयूर अभयारण्य – भारतीय मोर
३. नवीन माळढोक अभयारण्य (गंगावाडी) – माळढोक
४. कर्नाळा अभयारण्य – शेकरू (खार)
- अचूक उत्तर: पर्याय ४
- स्पष्टीकरण: जोडी ४ अयोग्य आहे. कर्नाळा (रायगड) हे प्रामुख्याने ‘पक्षी अभयारण्य’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, तर शेकरू (महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी) याच्या संवर्धनासाठी भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य (पुणे/ठाणे) प्रसिद्ध आहे.
