लहूजी राघोजी साळवे हे एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्रातील क्रांतिकारक, शस्त्रास्त्रविद्येचे प्रशिक्षक, मल्लविद्येचे जाणकार आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या कार्याला सहकार्य करणारे महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांना लहूजीबुवा आणि लहूजी वस्ताद या नावांनीही ओळखले जाते.
ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध लढण्यासाठी तरुणांना शारीरिक आणि शस्त्रास्त्रांचे प्रशिक्षण देणे, वंचित समाजातील लोकांमध्ये स्वाभिमान निर्माण करणे आणि महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या सामाजिक व शैक्षणिक कार्याला सहकार्य करणे ही त्यांच्या कार्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये होती.
पुण्यातील गंजपेठ येथे त्यांनी तालीम सुरू केली. या तालमीमध्ये कुस्ती, मल्लविद्या, दांडपट्टा, तलवारबाजी आणि इतर युद्धकौशल्यांचे प्रशिक्षण दिले जात असे. गुलटेकडी परिसरात त्यांनी शस्त्रास्त्रांच्या गुप्त प्रशिक्षणाची व्यवस्थाही केली होती.
लहूजी साळवे यांचे योगदान केवळ क्रांतिकारक प्रशिक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी सामाजिक समता, शिक्षण आणि वंचित समाजाच्या संघटनासाठीही प्रयत्न केले.
जन्म, मृत्यू आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी
- पूर्ण नाव: लहूजी राघोजी साळवे
- प्रचलित नावे: लहूजीबुवा, लहूजी वस्ताद
- जन्म: १४ नोव्हेंबर १७९४
- जन्मस्थळ: भिवडी-पेठ, ता. पुरंदर, जि. पुणे
- वडिलांचे नाव: राघोजी साळवे
- आईचे नाव: विठाबाई
- मृत्यू: १७ फेब्रुवारी १८८१
- मृत्यूस्थळ: पुणे
लहूजी साळवे यांचा जन्म पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर तालुक्यातील भिवडी-पेठ येथे झाला. त्यांचे साळवे घराणे पराक्रमी म्हणून प्रसिद्ध होते. त्यांच्या घराण्याला ‘राऊत’ या नावाने ओळखले जात असे.
राऊत घराण्याचा इतिहास
प्रचलित ऐतिहासिक नोंदीनुसार, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी लहूजींचे आजोबा लहुमांग यांना ‘राऊत’ ही पदवी दिली होती. तसेच पुरंदर किल्ल्याच्या संरक्षणाची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपविण्यात आली होती.
या पार्श्वभूमीमुळे लहूजींच्या कुटुंबात शौर्य, युद्धकौशल्य आणि स्वाभिमानाची परंपरा होती.
वडील राघोजी साळवे
लहूजींचे वडील राघोजी साळवे हे पेशवाईत शिकारखान्याचे प्रमुख होते. त्यांच्याकडे शस्त्रागार खात्याची जबाबदारीही होती.
त्यामुळे लहूजींना लहानपणापासूनच शस्त्रास्त्रे, युद्धकौशल्य आणि शारीरिक प्रशिक्षण यांचा परिचय झाला.
वडिलांचा मृत्यू आणि स्वातंत्र्याचा निर्धार
१८१७ मध्ये पेशवे आणि ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी यांच्यात संघर्ष तीव्र झाला होता. खडकीच्या युद्धानंतर पेशवाईची सत्ता कमकुवत झाली आणि ब्रिटिशांचे वर्चस्व वाढत गेले.
तुमच्या अभ्यासनोंदींनुसार, १७ नोव्हेंबर १८१७ रोजी मौंट स्ट्यूअर्ट एल्फिन्स्टनच्या नेतृत्वाखालील इंग्रज सैन्याविरुद्ध लढताना राघोजी साळवे धारातीर्थी पडले.
वडिलांचा मृत्यू प्रत्यक्ष पाहिल्यानंतर लहूजींच्या मनावर खोल परिणाम झाला. त्यांनी आजन्म ब्रह्मचारी राहून मायभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी कार्य करण्याचा दृढनिश्चय केला, असा चरित्रपरंपरेतील उल्लेख आढळतो.
यानंतर त्यांनी आपले जीवन युवकांना शारीरिक प्रशिक्षण आणि शस्त्रास्त्रविद्या शिकविण्यासाठी तसेच ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध प्रतिकाराची भावना निर्माण करण्यासाठी वाहून घेतले.
गंजपेठेतील तालीम आणि शस्त्रास्त्र प्रशिक्षण – १८२३
लहूजी साळवे यांच्या कार्यातील सर्वांत महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे पुण्यातील गंजपेठ येथे सुरू केलेली व्यायामशाळा.
१८२३ मध्ये त्यांनी पुण्यातील गंजपेठ येथे तालीम सुरू केली.
या तालमीमध्ये युवकांना पुढील प्रकारचे प्रशिक्षण दिले जात असे:
- कुस्ती आणि मल्लविद्या
- दांडपट्टा
- तलवारबाजी
- लाठीकाठी
- शारीरिक कसरती
- शस्त्रास्त्रांचा वापर
- स्वसंरक्षण आणि युद्धकौशल्य
लहूजींची तालीम ही केवळ व्यायाम किंवा कुस्ती शिकण्याचे ठिकाण नव्हते. ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध प्रतिकार करण्यासाठी युवकांना शारीरिक आणि मानसिकदृष्ट्या सक्षम बनविण्याचे ते केंद्र होते.
गुलटेकडीतील गुप्त प्रशिक्षण
गंजपेठेतील तालमीबरोबरच लहूजींनी शस्त्रास्त्रांच्या गुप्त प्रशिक्षणासाठी पुण्यातील गुलटेकडी परिसरातील निर्जन आणि दाट झाडी असलेली जागा निवडली होती, असा अभ्यासनोंदींमध्ये उल्लेख आहे.
येथे शस्त्रास्त्रांचा वापर आणि युद्धकौशल्यांचे प्रशिक्षण दिले जात असे.
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
- तालीम सुरू केली – १८२३
- ठिकाण – गंजपेठ, पुणे
- गुप्त शस्त्रास्त्र प्रशिक्षण – गुलटेकडी परिसर
लहूजींच्या तालमीतील प्रमुख व्यक्ती
लहूजी साळवे यांनी अनेक महत्त्वाच्या व्यक्तींना मल्लविद्येबरोबरच शस्त्रास्त्रे चालविण्याचे प्रशिक्षण दिले.
त्यांच्या तालमीशी संबंधित प्रमुख व्यक्ती पुढीलप्रमाणे:
- महात्मा ज्योतिराव फुले
- सदाशिवराव गोवंडे
- परांजपे
- वासुदेव बळवंत फडके
- आप्पासाहेब भांडारकर
- विठोबा गुठाळ
महात्मा फुले यांचे गोवंडे आणि परांजपे हे मित्रही लहूजींच्या प्रशिक्षणाशी संबंधित होते.
लहूजींनी या व्यक्तींना मल्लविद्येबरोबरच शस्त्रास्त्रांचे प्रशिक्षण दिल्याचा उल्लेख अभ्यासनोंदींमध्ये आढळतो.
वासुदेव बळवंत फडके यांच्याशी संबंध
वासुदेव बळवंत फडके हे ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध सशस्त्र उठावासाठी प्रसिद्ध असलेले क्रांतिकारक होते. लहूजींकडून त्यांनी मल्लविद्या आणि शस्त्रास्त्रांचे प्रशिक्षण घेतल्याचा उल्लेख आढळतो.
फडके यांच्या पुढील क्रांतिकारक कार्याच्या पार्श्वभूमीवर लहूजींच्या प्रशिक्षणाचे महत्त्व स्पष्ट होते.
मांग, रामोशी आणि भटके-विमुक्त समाजाचे संघटन
लहूजी साळवे यांनी केवळ वैयक्तिक प्रशिक्षणावर भर दिला नाही, तर विविध भागांतील वंचित आणि लढाऊ समुदायांना एकत्र आणण्याचाही प्रयत्न केला.
त्यांनी सातारा, कराड, सांगली, कोल्हापूर, पंढरपूर, सोलापूर आणि पुणे परिसरातील मांग, रामोशी आणि भटके-विमुक्त समुदायांतील लोकांना संघटित करण्याचा प्रयत्न केला.
त्या काळात या समुदायांतील अनेक लोकांना तत्कालीन सत्ताव्यवस्थेने उपेक्षित ठेवले होते. लहूजींनी त्यांच्या धैर्याला आणि शारीरिक सामर्थ्याला संघटित प्रतिकाराची दिशा देण्याचा प्रयत्न केला.
त्यांच्या कार्यामागील प्रमुख उद्देश पुढीलप्रमाणे होते:
- वंचित समाजात स्वाभिमान निर्माण करणे.
- युवकांना शारीरिक आणि शस्त्रास्त्रांचे प्रशिक्षण देणे.
- विविध समुदायांमध्ये संघटनभावना निर्माण करणे.
- ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध प्रतिकाराची भावना जागृत करणे.
- स्वातंत्र्याच्या विचारांचा प्रसार करणे.
सत्तू नाईक, उमाजी नाईक आणि वासुदेव बळवंत फडके
त्या काळात सत्तू नाईक याची टोळी दरोडेखोरीच्या घटनांमध्ये अग्रेसर होती, असा अभ्यासनोंदींमध्ये उल्लेख आहे.
लहूजींनी सत्तू नाईक याचे मन वळवून त्याला क्रांतिवीर उमाजी नाईक आणि वासुदेव बळवंत फडके यांना मदत करण्याचे आवाहन केले.
या प्रयत्नातून लहूजींची संघटनक्षमता आणि विविध लढाऊ गटांना ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध एकत्र आणण्याची भूमिका स्पष्ट होते.
क्रांतिवीर उमाजी नाईक
उमाजी नाईक यांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध संघर्ष केला. त्यांच्या कार्याला विविध स्थानिक गटांचे सहकार्य मिळावे, यासाठी लहूजींनी प्रयत्न केल्याचा उल्लेख आढळतो.
वासुदेव बळवंत फडके
वासुदेव बळवंत फडके यांनी पुढे ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध सशस्त्र उठाव केला. लहूजींच्या तालमीतील प्रशिक्षण आणि क्रांतिकारक विचारांचा त्यांच्या कार्याशी संबंध जोडला जातो.
१८५७ च्या उठावातील योगदान
१८५७ चा उठाव हा ब्रिटिश सत्तेविरुद्धचा व्यापक सशस्त्र उठाव होता.
अभ्यासनोंदीनुसार, लहूजींच्या तालमीत तयार झालेले अनेक क्रांतिकारक १८५७ च्या उठावात सहभागी झाले होते.
या उठावात सहभागी झालेल्या अनेक क्रांतिकारकांना ब्रिटिश सरकारने फाशी किंवा जन्मठेप अशा कठोर शिक्षा ठोठावल्या.
लहूजींच्या कार्याचे महत्त्व असे की त्यांनी शारीरिक प्रशिक्षण, शस्त्रास्त्रविद्या आणि संघटन यांच्या माध्यमातून ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध प्रतिकारासाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला.
लहूजींचा पुढील क्रांतिकारक परंपरेवरील प्रभाव
लहूजी साळवे यांच्या कार्याने महाराष्ट्रातील क्रांतिकारक विचारसरणीला प्रेरणा दिली.
अभ्यासनोंदींमध्ये त्यांच्या प्रेरणेतून पुढील पिढ्यांतील क्रांतिकारक आणि राष्ट्रवादी नेत्यांनी ही परंपरा पुढे नेल्याचा उल्लेख आढळतो:
- लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक
- चाफेकर बंधू
- स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर
- क्रांतिसिंह नाना पाटील
या व्यक्तींना लहूजींचे थेट शिष्य किंवा प्रशिक्षित सहकारी म्हणण्याऐवजी, त्यांच्या कार्यातून विकसित झालेल्या क्रांतिकारक आणि स्वातंत्र्यवादी परंपरेच्या संदर्भात त्यांचा उल्लेख करणे अधिक योग्य ठरते.
महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या सामाजिक कार्याला सहकार्य
लहूजी साळवे यांचे महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्याशी जवळचे संबंध होते.
महात्मा फुले यांनी जातिभेद, अस्पृश्यता, सामाजिक विषमता आणि स्त्रियांच्या शिक्षणावरील बंधने यांविरुद्ध कार्य केले. त्यांच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्याला लहूजींनी भक्कम सहकार्य केले.
लहूजी आपल्या तालमीतील शिष्यांसह फुले यांच्या सभा, मिरवणुका आणि विविध कार्यक्रमांना उपस्थित राहत असत.
त्यांच्या उपस्थितीमुळे फुले यांच्या कार्यक्रमांना सामाजिक पाठबळ आणि संरक्षण मिळत असे.
फुले यांच्या कार्यातील लहूजींचे योगदान
- दलित आणि वंचित समाजाच्या उत्थानाच्या कार्याला सहकार्य.
- सामाजिक सुधारणांच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग.
- फुले यांच्या सभा आणि मिरवणुकांना उपस्थिती.
- आपल्या शिष्यांमार्फत संघटनात्मक पाठबळ.
- शिक्षणाच्या प्रसाराला प्रोत्साहन.
- सामाजिक स्वाभिमानाची भावना निर्माण करण्याचा प्रयत्न.
मुलींच्या शिक्षणाला पाठिंबा आणि मुक्ता साळवे
महात्मा ज्योतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी १८४८ मध्ये पुण्यात मुलींसाठी शाळा सुरू केली.
त्या काळात स्त्रीशिक्षणाला आणि विशेषतः वंचित समाजातील मुलींच्या शिक्षणाला मोठा विरोध होता.
लहूजींनी स्वतःची पुतणी मुक्ता हिला फुले दाम्पत्याच्या शाळेत पाठविले. तसेच राणबा यांच्या मदतीने इतर मुलींनाही या शाळेत दाखल करण्यासाठी प्रयत्न केले, असा अभ्यासनोंदींमध्ये उल्लेख आहे.
मुक्ता साळवे यांचा ऐतिहासिक निबंध – १८५५
मुक्ता साळवे यांनी लहूजी आणि फुले दाम्पत्याच्या विचारांचा प्रभाव घेऊन तत्कालीन दलित समाजाच्या दु:स्थितीचे वर्णन करणारा महत्त्वपूर्ण निबंध लिहिला.
या निबंधाचे नाव ‘महार मांगांच्या दु:खाविषयी’ असे होते.
- लेखिका: मुक्ता साळवे
- निबंध: महार मांगांच्या दु:खाविषयी
- प्रकाशन: ‘ज्ञानोदय’ नियतकालिक
- वर्ष: १८५५
- प्रकाशनाच्या तारखा: १५ फेब्रुवारी आणि १ मार्च १८५५
या निबंधात महार आणि मांग समाजाला भोगाव्या लागणाऱ्या जातीय विषमता, सामाजिक अन्याय आणि शिक्षणापासून वंचित ठेवण्याच्या प्रश्नांवर भाष्य करण्यात आले होते.
मुक्ता साळवे यांचे लेखन मराठीतील आरंभीच्या दलित स्त्री-अभिव्यक्तीचा महत्त्वपूर्ण दस्तऐवज मानले जाते.
‘पुणे वर्णन’मधील पुनर्प्रकाशन
तुमच्या मूळ अभ्यासनोंदीनुसार, मुक्ता साळवे यांचा हा निबंध पुढे ना. वि. जोशी लिखित ‘पुणे वर्णन’ (पुरवणी अंक २) या ग्रंथातही प्रकाशित करण्यात आला.
या घटनेचे महत्त्व
- वंचित समाजातील मुलींच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन मिळाले.
- दलित स्त्रीच्या अनुभवांना लेखनातून अभिव्यक्ती मिळाली.
- जातीय विषमतेविरुद्ध वैचारिक प्रतिकाराची दिशा स्पष्ट झाली.
- फुले दाम्पत्य आणि लहूजी यांच्या सामाजिक कार्यातील सहकार्य अधोरेखित झाले.
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: मुक्ता साळवे यांचा ‘महार मांगांच्या दु:खाविषयी’ हा निबंध १८५५ मध्ये ‘ज्ञानोदय’ नियतकालिकात प्रसिद्ध झाला.
लहूजी साळवे यांचे सामाजिक आणि ऐतिहासिक योगदान
लहूजी साळवे यांच्या कार्याचे महत्त्व केवळ शस्त्रास्त्र प्रशिक्षण किंवा ब्रिटिशविरोधी संघर्षापुरते मर्यादित नाही.
त्यांच्या कार्यातील दोन महत्त्वाचे पैलू म्हणजे क्रांतिकारक प्रशिक्षण आणि सामाजिक परिवर्तन.
क्रांतिकारक योगदान
- पुण्यातील गंजपेठ येथे तालीम सुरू केली.
- गुलटेकडी परिसरात गुप्त शस्त्रास्त्र प्रशिक्षणाची व्यवस्था केली.
- मल्लविद्या, दांडपट्टा आणि तलवारबाजीचे प्रशिक्षण दिले.
- वासुदेव बळवंत फडके यांच्यासह अनेकांना प्रशिक्षण दिल्याचा उल्लेख आहे.
- विविध वंचित आणि लढाऊ समुदायांना संघटित करण्याचा प्रयत्न केला.
- ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध प्रतिकाराची भावना जागृत केली.
सामाजिक योगदान
- महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या कार्याला सहकार्य केले.
- वंचित समाजात स्वाभिमान निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला.
- फुले दाम्पत्याच्या मुलींच्या शिक्षणाच्या कार्याला पाठिंबा दिला.
- स्वतःच्या पुतणी मुक्ता हिला मुलींच्या शाळेत पाठविले.
- फुले यांच्या सभा आणि मिरवणुकांना आपल्या शिष्यांसह उपस्थित राहत असत.
कालानुक्रमिक घटनाक्रम
| वर्ष / दिनांक | घटना |
|---|---|
| १४ नोव्हेंबर १७९४ | भिवडी-पेठ, ता. पुरंदर येथे जन्म |
| १७ नोव्हेंबर १८१७ | अभ्यासनोंदीनुसार वडील राघोजी साळवे इंग्रजांविरुद्ध लढताना धारातीर्थी पडले |
| १८२३ | पुण्यातील गंजपेठ येथे तालीम सुरू केली |
| १८४८ | महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी मुलींसाठी शाळा सुरू केली; लहूजींच्या सहकार्याचा उल्लेख |
| १८५५ | मुक्ता साळवे यांचा ‘महार मांगांच्या दु:खाविषयी’ निबंध ‘ज्ञानोदय’मध्ये प्रसिद्ध |
| १८५७ | लहूजींच्या तालमीत तयार झालेले अनेक क्रांतिकारक उठावात सहभागी झाल्याचा उल्लेख |
| १७ फेब्रुवारी १८८१ | पुणे येथे निधन |
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- लहूजी साळवे यांचे पूर्ण नाव लहूजी राघोजी साळवे होते.
- त्यांना लहूजीबुवा आणि लहूजी वस्ताद म्हणून ओळखले जाते.
- जन्मदिनांक – १४ नोव्हेंबर १७९४.
- जन्मस्थळ – भिवडी-पेठ, ता. पुरंदर, जि. पुणे.
- वडिलांचे नाव – राघोजी.
- आईचे नाव – विठाबाई.
- लहूजींच्या आजोबांचे नाव – लहुमांग.
- ‘राऊत’ ही पदवी लहुमांग यांना मिळाल्याचा उल्लेख आहे.
- राघोजी साळवे हे पेशवाईत शिकारखान्याचे प्रमुख होते.
- लहूजींनी १८२३ मध्ये गंजपेठ, पुणे येथे तालीम सुरू केली.
- गुलटेकडी परिसरात गुप्त शस्त्रास्त्र प्रशिक्षणाची व्यवस्था केली.
- त्यांनी मल्लविद्या, दांडपट्टा आणि तलवारबाजीचे प्रशिक्षण दिले.
- महात्मा ज्योतिराव फुले, गोवंडे आणि परांजपे यांच्याशी त्यांचे संबंध होते.
- वासुदेव बळवंत फडके, आप्पासाहेब भांडारकर आणि विठोबा गुठाळ यांना प्रशिक्षण दिल्याचा उल्लेख आहे.
- सत्तू नाईक याला उमाजी नाईक आणि वासुदेव बळवंत फडके यांना मदत करण्याचे आवाहन केले.
- त्यांच्या तालमीतील अनेक क्रांतिकारक १८५७ च्या उठावात सहभागी झाल्याचा उल्लेख आहे.
- महात्मा फुले यांच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्याला सहकार्य केले.
- मुक्ता साळवे या त्यांच्या पुतणी होत्या, असा अभ्यासनोंदींमध्ये उल्लेख आहे.
- मुक्ता साळवे यांचा ‘महार मांगांच्या दु:खाविषयी’ हा निबंध १८५५ मध्ये ‘ज्ञानोदय’मध्ये प्रसिद्ध झाला.
- त्यांचे निधन १७ फेब्रुवारी १८८१ रोजी पुणे येथे झाले.
सराव प्रश्न (MPSC MCQs)
प्रश्न १. लहूजी साळवे यांचे पूर्ण नाव काय होते?
A) लहूजी विठ्ठल साळवे
B) लहूजी राघोजी साळवे
C) राघोजी लहूजी राऊत
D) लहूजी गोविंद साळवे
योग्य उत्तर: B) लहूजी राघोजी साळवे
प्रश्न २. लहूजी साळवे यांनी पुण्यातील गंजपेठ येथे तालीम कोणत्या वर्षी सुरू केली?
A) १८१७
B) १८२०
C) १८२३
D) १८४८
योग्य उत्तर: C) १८२३
प्रश्न ३. लहूजी साळवे यांच्या वडिलांचे नाव काय होते?
A) गोविंद साळवे
B) राघोजी साळवे
C) विठ्ठल साळवे
D) शिवाजी साळवे
योग्य उत्तर: B) राघोजी साळवे
प्रश्न ४. लहूजी साळवे यांनी गुप्त शस्त्रास्त्र प्रशिक्षणासाठी कोणता परिसर निवडला होता?
A) पर्वती
B) शनिवारवाडा
C) गुलटेकडी
D) सिंहगड
योग्य उत्तर: C) गुलटेकडी
प्रश्न ५. लहूजी साळवे यांनी कोणत्या समाजसुधारकाला सामाजिक कार्यात सहकार्य केले?
A) महात्मा ज्योतिराव फुले
B) महादेव गोविंद रानडे
C) गोपाळ हरी देशमुख
D) विष्णुशास्त्री चिपळूणकर
योग्य उत्तर: A) महात्मा ज्योतिराव फुले
प्रश्न ६. मुक्ता साळवे यांचा ‘महार मांगांच्या दु:खाविषयी’ हा निबंध कोणत्या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाला?
A) दर्पण
B) प्रभाकर
C) ज्ञानोदय
D) दिग्दर्शन
योग्य उत्तर: C) ज्ञानोदय
प्रश्न ७. मुक्ता साळवे यांचा निबंध कोणत्या वर्षी प्रसिद्ध झाला?
A) १८४८
B) १८५२
C) १८५५
D) १८५७
योग्य उत्तर: C) १८५५
प्रश्न ८. लहूजी साळवे यांना कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
A) लोकहितवादी
B) लहूजी वस्ताद
C) कर्मवीर
D) क्रांतिसिंह
योग्य उत्तर: B) लहूजी वस्ताद
प्रश्न ९. लहूजी साळवे यांच्या तालमीतील प्रशिक्षणाशी संबंधित कोणते क्रांतिकारक नाव विशेष महत्त्वाचे आहे?
A) वासुदेव बळवंत फडके
B) गोपाळ कृष्ण गोखले
C) दादाभाई नौरोजी
D) फिरोजशाह मेहता
योग्य उत्तर: A) वासुदेव बळवंत फडके
प्रश्न १०. लहूजी साळवे यांचे निधन कोणत्या दिवशी झाले?
A) १४ नोव्हेंबर १८८१
B) १७ फेब्रुवारी १८८१
C) १९ फेब्रुवारी १८८१
D) २३ मार्च १८८१
योग्य उत्तर: B) १७ फेब्रुवारी १८८१
संदर्भ व अधिक वाचन
- महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश – ‘साळवे, लहूजी राघोजी’ नोंद.
- महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा आणि क्रांतिकारक चळवळीवरील अभ्याससाहित्य.
- मुक्ता साळवे – ‘महार मांगांच्या दु:खाविषयी’, ज्ञानोदय, १८५५.
- ना. वि. जोशी – पुणे वर्णन, पुरवणी अंक २.
- महात्मा ज्योतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या शैक्षणिक व सामाजिक कार्यावरील ऐतिहासिक संदर्भ.
निष्कर्ष
लहूजी राघोजी साळवे यांनी मल्लविद्या आणि शस्त्रास्त्र प्रशिक्षणाच्या माध्यमातून ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध प्रतिकाराची भावना जागृत करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी वंचित समाजातील लोकांना संघटित करण्यासाठी प्रयत्न केले आणि महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या सामाजिक व शैक्षणिक कार्याला भक्कम सहकार्य दिले.
गंजपेठेतील तालीम, गुलटेकडीतील गुप्त प्रशिक्षण, क्रांतिकारकांशी संबंध आणि मुक्ता साळवे यांच्या शिक्षणाला दिलेले प्रोत्साहन या सर्व बाबींमुळे लहूजी साळवे यांचे नाव महाराष्ट्राच्या क्रांतिकारक आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासात महत्त्वाचे ठरते.