महाराष्ट्रातील वन्यजीव अभयारण्ये जैवविविधतेचे संवर्धन, नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण आणि दुर्मिळ वन्यजीवांच्या अस्तित्वासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात. पुणे जिल्ह्यातील मयुरेश्वर सुपे वन्यजीव अभयारण्य हे प्रामुख्याने कोरड्या झुडपी वनस्पती, गवताळ प्रदेश आणि मोकळ्या अधिवासांसाठी ओळखले जाते.
या अभयारण्यात चिंकारा, भारतीय लांडगा, भारतीय कोल्हा, तरस आणि विविध शिकारी पक्ष्यांसारख्या वन्यजीवांची नोंद आहे. विशेषतः चिंकारा आणि भारतीय लांडगा यांसारख्या प्राण्यांच्या अधिवासाच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने या क्षेत्राला महत्त्व आहे.
MPSC राज्यसेवा, संयुक्त गट-ब, गट-क आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये महाराष्ट्रातील अभयारण्यांचे जिल्हानिहाय स्थान, स्थापना वर्ष, क्षेत्रफळ आणि वैशिष्ट्यपूर्ण वन्यजीव यांचा अभ्यास करताना या अभयारण्याची माहिती उपयुक्त ठरते.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती – Quick Facts
| घटक | माहिती |
|---|---|
| अधिकृत नाव | मयुरेश्वर सुपे वन्यजीव अभयारण्य (Mayureshwar Supe Wildlife Sanctuary) |
| राज्य | महाराष्ट्र |
| जिल्हा | पुणे |
| तालुका | बारामती |
| अधिसूचना वर्ष | १९९७ |
| अंतिम अधिसूचनेची तारीख | २७ ऑगस्ट १९९७ |
| क्षेत्रफळ | ५.१४ चौ. कि.मी. |
| भौगोलिक प्रदेश | दख्खनचे पठार / दख्खन द्वीपकल्पीय जैवभौगोलिक प्रदेश |
| प्रमुख अधिवास | कोरडे पानझडी झुडपी वन आणि गवताळ प्रदेश |
| प्रमुख वन्यजीव | चिंकारा, भारतीय लांडगा, भारतीय कोल्हा, तरस, कोल्ह्यासदृश सियार |
| इतर उल्लेखनीय प्राणी | रानमांजर, साळिंदर, घोरपड |
| प्रमुख पक्षी | क्रेस्टेड सर्पंट ईगल, इंडियन कोर्सर |
| प्रमुख वनस्पती | बाभूळ, खैर, कवठ, कडुनिंब, काटेसावर |
| जवळचे गाव / प्रवेशबिंदू | सुपे |
| जवळचे प्रमुख शहर | पुणे |
| संबंधित पर्यावरणीय क्षेत्र | मयुरेश्वर सुपे अभयारण्याचे पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone — ESZ) |
| राष्ट्रीय उद्यान / व्याघ्र प्रकल्प | या अभयारण्याचा अशा कोणत्याही क्षेत्राशी समावेश असल्याची पडताळलेली अधिकृत नोंद उपलब्ध नाही |
स्रोत: भारतीय वन्यजीव संस्थान (WII), पर्यटन मंत्रालयाचा संरक्षित क्षेत्रविषयक माहिती-संग्रह आणि पर्यावरण, वन व हवामान बदल मंत्रालयाची २०२० ची अधिसूचना. Wii+3
परीक्षेसाठी महत्त्वाची टीप: काही दुय्यम स्रोतांमध्ये क्षेत्रफळ ५.१५ चौ. कि.मी. असे दिलेले आढळते. तथापि, केंद्र सरकारच्या पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्राच्या अधिसूचनेत आणि वन्यजीव व्यवस्थापनाच्या मूल्यांकन अहवालात ५.१४ चौ. कि.मी. नमूद आहे. त्यामुळे या लेखात ५.१४ चौ. कि.मी. हा आकडा वापरला आहे. IndiaCode+2
भौगोलिक स्थान व नैसर्गिक वैशिष्ट्ये
१. स्थान व भौगोलिक विस्तार
मयुरेश्वर सुपे वन्यजीव अभयारण्य महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्याच्या बारामती तालुक्यात आहे. केंद्र सरकारच्या २८ ऑगस्ट २०२० रोजीच्या पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्राच्या अधिसूचनेनुसार, अभयारण्याचे स्थान साधारणपणे उत्तर अक्षांश १८°२१′ ते १८°२२′ आणि पूर्व रेखांश ७४°२०′ ते ७४°२३′ या दरम्यान आहे. IndiaCode
हे अभयारण्य आकाराने लहान असले, तरी कोरड्या हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी महत्त्वाचा अधिवास उपलब्ध करून देते.
२. भूरचना व अधिवास
या भागातील अधिवासाची प्रमुख वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे आहेत:
- कोरडी, विरळ झुडपी वनस्पती.
- गवताळ मोकळे प्रदेश.
- काटेरी झुडपे आणि विरळ वृक्षाच्छादन.
- उघड्या भूभागामुळे गवताळ अधिवासाशी जुळवून घेतलेल्या वन्यजीवांना हालचालीसाठी अनुकूल परिस्थिती.
पर्यटन मंत्रालयाच्या माहिती-संग्रहात या अभयारण्याचा अधिवास Dry Deciduous Scrub Forest with Interspersed Grasslands असा वर्णन केला आहे. Tourism India
३. हवामान व जलस्रोत
पुणे जिल्ह्याच्या या भागात कोरड्या हवामानाचा प्रभाव आढळतो. मात्र, अभयारण्याच्या स्वतंत्र तापमान, पर्जन्यमान, उंची किंवा प्रमुख नदीच्या प्रवाहाविषयी या संशोधनात निश्चित अधिकृत आकडे उपलब्ध झालेले नाहीत.
| भौगोलिक घटक | पडताळलेली माहिती |
|---|---|
| प्रमुख नदी | उपलब्ध अधिकृत माहितीनुसार उपलब्ध नाही |
| प्रमुख नैसर्गिक तलाव | उपलब्ध अधिकृत माहितीनुसार उपलब्ध नाही |
| अचूक उंची | उपलब्ध अधिकृत माहितीनुसार उपलब्ध नाही |
| अधिवासाचा प्रकार | कोरडे झुडपी वन व गवताळ प्रदेश |
MPSC दृष्टिकोन: या अभयारण्याची ओळख सह्याद्रीतील दाट सदाहरित वनांपेक्षा दख्खनच्या कोरड्या झुडपी व गवताळ अधिवासाशी जोडून लक्षात ठेवावी.
स्थापना व ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
मयुरेश्वर सुपे वन्यजीव अभयारण्याची अंतिम अधिसूचना २७ ऑगस्ट १९९७ रोजी जारी करण्यात आल्याची नोंद वन्यजीव व्यवस्थापनाच्या मूल्यांकन अहवालात आहे. संरक्षित क्षेत्राच्या अधिकृत नोंदींमध्ये स्थापना वर्ष १९९७ असे दिलेले आहे.
या अभयारण्याच्या संरक्षणासंदर्भातील महत्त्वाच्या घटना पुढीलप्रमाणे आहेत.
| वर्ष / तारीख | घटना | महत्त्व |
|---|---|---|
| १९९७ | वन्यजीव अभयारण्याची अधिसूचना | संरक्षित क्षेत्राचा कायदेशीर दर्जा |
| ९ डिसेंबर २०१९ | पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्रासाठी मसुदा अधिसूचना | अभयारण्याभोवतालच्या क्षेत्राच्या संरक्षणासाठी प्रस्ताव |
| २८ ऑगस्ट २०२० | अंतिम पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्र अधिसूचना, S.O. 2938(E) | अभयारण्याभोवती ० ते १०० मीटरपर्यंत ESZ निश्चित; क्षेत्रफळ १.२०२ चौ. कि.मी. |
| २४ ऑक्टोबर २०२४ | अधिसूचना S.O. 4654(E) द्वारे दुरुस्ती | ESZ च्या देखरेख समितीची रचना व कार्ये यांमध्ये बदल |
पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्र (ESZ) म्हणजे काय?
पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्र हे संरक्षित क्षेत्राच्या आसपासचे असे क्षेत्र आहे, जिथे पर्यावरणावर प्रतिकूल परिणाम करणाऱ्या काही मानवी क्रियाकलापांवर निर्बंध, नियमन किंवा बंदी लागू होऊ शकते.
मयुरेश्वर सुपे अभयारण्याच्या बाबतीत २०२० च्या अंतिम अधिसूचनेने अभयारण्याच्या सीमेभोवती ० ते १०० मीटरपर्यंतचा पट्टा निश्चित केला. या ESZ चे स्वतंत्र क्षेत्रफळ १.२०२ चौ. कि.मी. आहे. दक्षिणेकडील बाजूस राज्य महामार्ग क्रमांक ६२ (सातारा–शिरूर) असल्यामुळे त्या दिशेला ESZ ची रुंदी शून्य ठेवण्यात आली आहे. IndiaCode
कायदेशीर फरक लक्षात ठेवा: ESZ चे क्षेत्रफळ अभयारण्याच्या ५.१४ चौ. कि.मी. क्षेत्रफळात मिसळून सांगू नये. तसेच २०२४ मधील दुरुस्ती ही ESZ च्या देखरेख समितीशी संबंधित आहे; ती अभयारण्याच्या स्थापना वर्षात किंवा मूलभूत क्षेत्रफळात बदल करणारी अधिसूचना नाही. IndiaCode+1
वनस्पती व वनप्रकार
मयुरेश्वर सुपे अभयारण्यातील वनस्पती कोरड्या हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या आहेत. येथे काटेरी झुडपे, गवताळ भाग आणि विरळ वृक्षाच्छादन असलेला अधिवास आढळतो.
केंद्र सरकारच्या २०२० च्या अधिसूचनेत नमूद केलेल्या वनस्पतींची उदाहरणे पुढीलप्रमाणे आहेत.
| वनस्पतीचे स्थानिक नाव | इंग्रजी / शास्त्रीय नाव | महत्त्व |
|---|---|---|
| कवठ | Limonia acidissima | कोरड्या प्रदेशातील वृक्ष |
| बाभूळ | Acacia arabica (अधिसूचनेतील नाव) | काटेरी वृक्ष |
| काटेसावर | Bombax malabaricum (अधिसूचनेतील नाव) | स्थानिक वृक्षप्रजाती |
| खैर | Acacia catechu (अधिसूचनेतील नाव) | कोरड्या वनातील वृक्ष |
| शिसवी | Dalbergia latifolia (अधिसूचनेतील नाव) | वृक्षप्रजाती |
| कडुनिंब | Azadirachta indica | औषधी गुणधर्मांसाठी परिचित वृक्ष |
| निर्गुडी | Vitex negundo | झुडपी वनस्पती |
| रुई | Calotropis gigantea | कोरड्या भागात आढळणारी वनस्पती |
| काळी कुसळ | Andropogon contortus (अधिसूचनेतील नाव) | गवत |
| पांढरी कुसळ | Andropogon triticus (अधिसूचनेतील नाव) | गवत |
टीप: तक्त्यातील शास्त्रीय नावे २०२० च्या अधिसूचनेतील नोंदींनुसार दिली आहेत. काही नावांचे आधुनिक वर्गीकरण वेगळे असू शकते. IndiaCode
वनस्पतींचे पर्यावरणीय महत्त्व
- गवताळ प्रदेश शाकाहारी वन्यजीवांना खाद्य उपलब्ध करून देतात.
- काटेरी झुडपे लहान प्राणी व पक्ष्यांना आश्रय देतात.
- स्थानिक वनस्पती मृदा धूप कमी करण्यास आणि जमिनीतील आर्द्रता टिकविण्यास मदत करतात.
- झुडपी व मोकळे अधिवास शिकारी प्राणी आणि त्यांच्या भक्ष्यप्रजातींमधील पर्यावरणीय संबंध टिकवतात.
प्रमुख वन्यजीव
मयुरेश्वर सुपे अभयारण्याची ओळख विशेषतः चिंकारा आणि कोरड्या गवताळ-झुडपी अधिवासात राहणाऱ्या प्राण्यांशी संबंधित आहे. अधिकृत पर्यावरणीय अधिसूचनेत सस्तन प्राणी, सरपटणारे प्राणी आणि पक्ष्यांच्या अनेक प्रजातींची नोंद आहे.
| गट | प्रजाती | परीक्षेसाठी महत्त्व |
|---|---|---|
| सस्तन प्राणी | चिंकारा (Indian Gazelle) | अभयारण्याचा प्रमुख ओळखचिन्ह असलेला वन्यजीव |
| सस्तन प्राणी | भारतीय लांडगा (Indian Wolf) | गवताळ व मोकळ्या अधिवासाशी संबंधित शिकारी प्राणी |
| सस्तन प्राणी | भारतीय कोल्हा (Indian Fox) | कोरड्या प्रदेशातील महत्त्वाचा मांसाहारी प्राणी |
| सस्तन प्राणी | तरस (Striped Hyena) | मृत प्राण्यांचे अवशेष खाणाऱ्या प्राण्यांपैकी एक |
| सस्तन प्राणी | सियार (Golden Jackal) | सर्वभक्षी स्वभावाचा वन्य प्राणी |
| सस्तन प्राणी | रानमांजर (Jungle Cat) | लहान प्राण्यांची शिकार करणारा मांसाहारी प्राणी |
| सस्तन प्राणी | साळिंदर (Indian Porcupine) | काटेरी संरक्षक आवरण असलेला प्राणी |
| सस्तन प्राणी | भारतीय खवले मांजर (Indian Pangolin) | संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाची प्रजाती |
| सरपटणारे प्राणी | घोरपड (Monitor Lizard) | अधिसूचनेत नोंदवलेला सरपटणारा प्राणी |
| पक्षी | क्रेस्टेड सर्पंट ईगल (Crested Serpent Eagle) | शिकारी पक्षी |
| पक्षी | इंडियन कोर्सर (Indian Courser) | मोकळ्या, कोरड्या अधिवासाशी संबंधित पक्षी |
| पक्षी | सँडग्राउस (Sandgrouse) | कोरड्या प्रदेशातील पक्षी |
चिंकारा – अभयारण्याची प्रमुख ओळख
चिंकारा हा भारतीय गॅझेल म्हणूनही ओळखला जातो. मोकळ्या गवताळ प्रदेशात आणि विरळ झुडपी वनांमध्ये राहण्यास तो अनुकूल असतो. मयुरेश्वर सुपे अभयारण्याच्या व्यवस्थापन अहवालात चिंकाराला या अभयारण्याची प्रमुख (flagship) प्रजाती म्हटले आहे.
MPSC साठी लक्षात ठेवा: मयुरेश्वर सुपे — चिंकारा; भीमाशंकर — शेकरू. ही दोन वेगवेगळी अभयारण्ये आहेत आणि त्यांची प्रमुख ओळख गोंधळू नये.
पर्यावरणीय व संवर्धनात्मक महत्त्व
मयुरेश्वर सुपे अभयारण्याचे महत्त्व केवळ त्याच्या क्षेत्रफळावरून ठरत नाही. कोरड्या झुडपी वनांचे आणि गवताळ अधिवासांचे संरक्षण करण्याच्या दृष्टीने हे क्षेत्र महत्त्वाचे आहे.
संवर्धनातील प्रमुख भूमिका
- चिंकाराचे संरक्षण: चिंकाराच्या अधिवासाचे संरक्षण हे या अभयारण्याच्या व्यवस्थापनातील प्रमुख उद्दिष्टांपैकी एक आहे.
- गवताळ परिसंस्थेचे संवर्धन: मोकळ्या गवताळ प्रदेशांवर अवलंबून असलेल्या वन्यजीवांसाठी योग्य अधिवास टिकविणे.
- मांसाहारी प्राण्यांचे संरक्षण: भारतीय लांडगा, कोल्हा आणि तरस यांसारख्या प्राण्यांना आवश्यक अधिवास उपलब्ध करून देणे.
- अन्नसाखळीचे संतुलन: शाकाहारी प्राणी, लहान सस्तन प्राणी आणि शिकारी प्राणी यांच्यातील पर्यावरणीय संबंध टिकवणे.
- स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन: स्थानिक वनस्पती, पक्षी आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या अधिवासांचे संरक्षण.
- पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्राचे व्यवस्थापन: अभयारण्याभोवतालच्या क्षेत्रात पर्यावरणावर होणारे प्रतिकूल परिणाम नियंत्रित करण्यासाठी ESZ अधिसूचनेनुसार नियमन करणे.
वन्यजीव व्यवस्थापनाच्या मूल्यांकन अहवालानुसार, या अभयारण्याचा आजूबाजूच्या प्रादेशिक वनांशी संपर्क आहे. तसेच येथे वन्यजीव निरीक्षण, जनजागृती आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांसारख्या व्यवस्थापनविषयक उपक्रमांची नोंद आहे.
संबंधित संरक्षित क्षेत्रे
मयुरेश्वर सुपे अभयारण्याचा अभ्यास करताना त्याचा कायदेशीर दर्जा आणि इतर संरक्षित क्षेत्रांशी असलेले संबंध स्पष्ट समजून घेणे आवश्यक आहे.
| संरक्षित क्षेत्र / संकल्पना | मयुरेश्वर सुपे अभयारण्याशी संबंध |
|---|---|
| वन्यजीव अभयारण्य (Wildlife Sanctuary) | हे स्वतः स्वतंत्र वन्यजीव अभयारण्य आहे. |
| पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्र (ESZ) | २०२० च्या केंद्र सरकारच्या अधिसूचनेनुसार स्वतंत्र सीमांकन केलेले क्षेत्र. |
| राष्ट्रीय उद्यान (National Park) | या अभयारण्याचा राष्ट्रीय उद्यानात समावेश असल्याची पडताळलेली अधिकृत नोंद उपलब्ध नाही. |
| व्याघ्र प्रकल्प (Tiger Reserve) | या अभयारण्याचा व्याघ्र प्रकल्पात समावेश असल्याची पडताळलेली अधिकृत नोंद उपलब्ध नाही. |
| जैवमंडल राखीव क्षेत्र (Biosphere Reserve) | अशा क्षेत्राशी संबंधित अधिकृत समावेशाची नोंद उपलब्ध नाही. |
ESZ आणि अभयारण्य यांतील फरक
- अभयारण्य: वन्यजीव संरक्षणासाठी कायदेशीररीत्या घोषित केलेले संरक्षित क्षेत्र.
- ESZ: अभयारण्याच्या आसपास पर्यावरणीय संरक्षणासाठी अधिसूचित केलेले क्षेत्र.
- क्षेत्रफळ: मयुरेश्वर सुपे अभयारण्याचे क्षेत्रफळ ५.१४ चौ. कि.मी., तर त्याच्या ESZ चे क्षेत्रफळ १.२०२ चौ. कि.मी. आहे.
या दोन्ही क्षेत्रांचे क्षेत्रफळ स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवावे.
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
१. स्थान – पुणे जिल्हा — बारामती तालुका — सुपे परिसर.
२. अधिसूचना वर्ष – १९९७; अंतिम अधिसूचनेची तारीख २७ ऑगस्ट १९९७.
३. क्षेत्रफळ – ५.१४ चौ. कि.मी. — अधिकृत अधिसूचना आणि व्यवस्थापन अहवालातील आकडा.
४. प्रमुख वन्यजीव – चिंकारा (Indian Gazelle) हा या अभयारण्याचा प्रमुख ओळखचिन्ह असलेला प्राणी आहे.
५. अधिवासाचा प्रकार – कोरडे झुडपी वन आणि गवताळ प्रदेश.
६. महत्त्वाच्या वनस्पती – कवठ, बाभूळ, खैर, कडुनिंब, निर्गुडी आणि रुई.
७. उल्लेखनीय पक्षी – क्रेस्टेड सर्पंट ईगल आणि इंडियन कोर्सर.
८. पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्र – २०२० ची अधिसूचना S.O. 2938(E); क्षेत्रफळ १.२०२ चौ. कि.मी.
९. २०२४ मधील दुरुस्ती – S.O. 4654(E) — ESZ देखरेख समितीची रचना आणि कार्ये यांच्याशी संबंधित.
१०. लक्षात ठेवण्यासारखा फरक – मयुरेश्वर सुपे — चिंकारा; भीमाशंकर — शेकरू. दोन्हींचे स्थान व क्षेत्रफळ वेगवेगळे आहेत.
आधार: WII, केंद्र सरकारच्या अधिसूचना आणि वन्यजीव व्यवस्थापन मूल्यांकन अहवाल. Wii+3
परीक्षेत होणाऱ्या संभाव्य चुका
| संभाव्य चूक | योग्य माहिती |
|---|---|
| अभयारण्य सोलापूर जिल्ह्यात आहे असे समजणे | ते पुणे जिल्ह्यातील बारामती तालुक्यात आहे. |
| क्षेत्रफळ ५.१५ चौ. कि.मी. अंतिम अधिकृत आकडा मानणे | प्रमुख अधिकृत संदर्भांमध्ये ५.१४ चौ. कि.मी. दिले आहे. |
| स्थापना वर्ष २०२० लिहिणे | अभयारण्याची अंतिम अधिसूचना १९९७ मध्ये झाली; २०२० ही ESZ अधिसूचनेची तारीख आहे. |
| ESZ आणि अभयारण्य एकच क्षेत्र मानणे | दोन्हींच्या सीमा व क्षेत्रफळ स्वतंत्र आहेत. |
| मयुरेश्वर सुपे आणि नायगाव-मयूर यांना एकच अभयारण्य समजणे | नायगाव-मयूर हे बीड जिल्ह्यातील स्वतंत्र अभयारण्य आहे. |
| मयुरेश्वर सुपे हे व्याघ्र प्रकल्प आहे असे सांगणे | हे वन्यजीव अभयारण्य आहे; व्याघ्र प्रकल्प म्हणून त्याची नोंद नाही. |
| चिंकाराऐवजी शेकरूला प्रमुख प्रजाती सांगणे | शेकरूची ओळख भीमाशंकर अभयारण्याशी संबंधित आहे. |
| २०२४ मधील दुरुस्तीमुळे अभयारण्याचे क्षेत्रफळ बदलले असे मानणे | उपलब्ध दुरुस्ती ESZ देखरेख समितीच्या तरतुदींशी संबंधित आहे. |
झटपट उजळणी
| घटक | एका ओळीत उत्तर |
|---|---|
| अभयारण्य | मयुरेश्वर सुपे |
| जिल्हा | पुणे |
| तालुका | बारामती |
| अधिसूचना वर्ष | १९९७ |
| अंतिम अधिसूचनेची तारीख | २७ ऑगस्ट १९९७ |
| क्षेत्रफळ | ५.१४ चौ. कि.मी. |
| प्रमुख वन्यजीव | चिंकारा |
| इतर वन्यजीव | भारतीय लांडगा, कोल्हा, तरस, रानमांजर |
| प्रमुख अधिवास | कोरडे झुडपी वन व गवताळ प्रदेश |
| ESZ अधिसूचना | २८ ऑगस्ट २०२० |
| ESZ क्षेत्रफळ | १.२०२ चौ. कि.मी. |
| ESZ दुरुस्ती | २४ ऑक्टोबर २०२४ |
| जवळचा परिसर | सुपे |
| महत्त्वाचा परीक्षाभेद | अभयारण्य आणि ESZ ही स्वतंत्र क्षेत्रे आहेत |
