आपण जेव्हा बोलतो किंवा वाचतो, तेव्हा मध्ये मध्ये थांबतो. या थांबण्याला व्याकरणात ‘विराम’ म्हणतात. आपण कुठे, किती व का थांबतो, हे दाखवण्यासाठी जी चिन्हे वापरली जातात, त्यांना ‘विरामचिन्हे’ (Punctuation Marks) म्हणतात.
MPSC परीक्षेत विरामचिन्हांचे प्रकार, त्यांचे नियम, वाक्यातील अशुद्ध विरामचिन्हे ओळखणे, आणि अपसारणचिन्ह व संयोगचिन्ह यांतील फरक यावर १ ते २ प्रश्न निश्चितपणे विचारले जातात.
१. विरामचिन्हांचे मुख्य २ वर्ग (Two Primary Categories)
विरामचिन्हांचे मुख्यत्वे दोन वर्ग पडतात:
- विराम दर्शवणारी चिन्हे (वाक्यातील थांबणे दाखवणारी): पूर्णविराम, अर्धविराम, स्वल्पविराम, अपूर्णविराम.
- अर्थ व्यक्त करणारी चिन्हे (वाक्याचा भाव/अर्थ स्पष्ट करणारी): प्रश्नचिन्ह, उद्गारचिन्ह, अवतरणचिन्हे, संयोगचिन्ह, अपसारणचिन्ह.
२. ९ मुख्य विरामचिन्हे व त्यांचे वापर नियम (Main Punctuation Marks)
| अ.क्र. | चिन्हाचे नाव | चिन्ह | नियम व वापर | MPSC विचारलेली उदाहरणे |
|---|---|---|---|---|
| १ | पूर्णविराम (Full Stop) | . | १. विधान किंवा वाक्य पूर्ण झाले हे दाखवण्यासाठी. २. शब्दांचा संक्षेप दर्शवण्यासाठी आद्याक्षरापुढे. | * सूर्य पूर्वेला उगवतो. * मो. रा. वाळिंबे, मो. के. दामले. |
| २ | अर्धविराम (Semicolon) | ; | दोन छोटी वाक्ये उभयान्वयी अव्ययांनी (पण, परंतु, म्हणून) जोडलेली असतात तेव्हा. | * सायकल वाटेत नादुरुस्त झाली**;** म्हणून येण्यास उशीर झाला. |
| ३ | स्वल्पविराम (Comma) | , | १. एकाच जातीचे अनेक शब्द लागोपाठ आल्यास. २. संबोधन (हाक मारणे) दर्शवताना. ३. ‘की, म्हणजे, असे’ यांनी वाक्ये जोडताना. | * सुरेश, रमेश, राकेश आणि जितेश शाळेत गेले. * अमित, इकडे ये. * माझा पहिला क्रमांक आला, की मी पेढे वाटीन. |
| ४ | अपूर्णविराम / उपविराम (Colon) | : | वाक्याच्या शेवटी तपशील द्यावयाचा असल्यास. | * पुढील क्रमांकाचे विद्यार्थी उत्तीर्ण झाले : १, ५, १०. |
| ५ | प्रश्नचिन्ह (Question Mark) | ? | वाक्यात प्रश्न विचारलेला असल्यास वाक्याच्या शेवटी. | * तुझे नाव काय आहे? * जगात सर्व सुखी असा कोण आहे? |
| ६ | उद्गारचिन्ह (Exclamation) | ! | मनातील तीव्र भावना (आनंद, दुःख, आश्चर्य) व्यक्त करताना. | * केवढी उंच इमारत ही! * अबब! काय शौर्य हे! |
| ७ | एकेरी अवतरणचिन्ह (Single Quotes) | ‘ ‘ | १. एखाद्या शब्दावर भर देताना. २. दुसऱ्यांचे मत किंवा पुस्तकाचे नाव सांगताना. | * ‘सत्यशोधक समाज’ची स्थापना जोतिराव फुले यांनी केली. |
| ८ | दुहेरी अवतरणचिन्ह (Double Quotes) | ” “ | बोलणाऱ्याच्या तोंडीचे शब्द जसेच्या तसे लिहिताना. | * गुरुजी म्हणाले, “नेहमी खरे बोलावे.” |
| ९ | संयोगचिन्ह (Hyphen) | – | १. दोन जोडशब्द जोडताना. २. ओळीच्या शेवटी शब्द अपुरा राहिल्यास. | * स्त्री-पुरुष, प्रेम-विवाह. * आजपासून आपण शब्द- शक्‍ती हा घटक सुरू करणार आहोत. |
३. गौण व विशेष विरामचिन्हे (Minor & Special Marks)
- अपसारणचिन्ह / स्पष्टीकरणचिन्ह (Dash – –):
- नियम १: बोलता बोलता विचारमालिका तुटल्यास. (उदा. “मी परीक्षा पास झालो, पण –”).
- नियम २: पुढे स्पष्टीकरण द्यावयाचे असल्यास. (उदा. “अमित – माझा मामेभाऊ – आज एक चित्र काढणार होता.”).
- विकल्पचिन्ह (Slash – /):
- एखाद्या गोष्टीला पर्याय सुचवायचा असल्यास. (उदा. “मृदू व्यंजनांना नाद / घोष म्हणतात”).
- संक्षेपचिन्ह / गोल ( . / o ):
- शब्दांचा संक्षेप दाखवण्यासाठी आद्याक्षरापुढे. (उदा. “वि. वा. शिरवाडकर”, “त. ह.” – तहसीलदार).
- अवग्रह चिन्ह ( ऽ ):
- अक्षराचा उच्चार लांबवणे किंवा संधी प्रक्रियेत मूळ शब्दातील ‘अ’ चा लोप दर्शवण्यासाठी. (उदा. “कोऽपि” = कः + अपि; “मीऽऽऽ” – उच्चार ताणताना).
- काकपद / हंसपाद ( ^ ):
- लेखनात एखादा रहाटलेला/गाळलेला शब्द वर लिहिण्यासाठी खाली हे चिन्ह वापरतात. (उदा. “मी दररोज ^ अभ्यास करतो.”)
- दुहेरी दंड ( । व ॥ ):
- जुन्या मराठी साहित्यात तसेच ओवी व अभंगात चरण पूर्ण झाल्यावर एकेरी दंड (।) आणि कडवे/रचना पूर्ण झाल्यावर दुहेरी दंड (॥) वापरतात. (उदा. “गणाधीश जो ईश सर्वां गुणांचा । मुळांरभ आरंभ तो निर्गुणाचा ॥”).
४. MPSC Exam Master Traps (परीक्षाभिमुख सूक्ष्म फरक)
१. अपसारणचिन्ह (–) विरुद्ध संयोगचिन्ह (-):
- संयोगचिन्ह (-): हे आकाराने लहान असते. हे दोन शब्द जोडताना किंवा ओळीच्या शेवटी शब्द अपुरा राहिल्यावर वापरतात (मध्यभागी जागा सोडली जात नाही).
- अपसारणचिन्ह (–): हे आकाराने संयोगचिन्हापेक्षा मोठे (लांब) असते. हे विचारमालिका तुटल्यास किंवा स्पष्टीकरण देण्यासाठी वापरतात.
२. अर्धविराम (;) चा विशिष्ट वापर:
- MPSC परीक्षेत ‘पण, परंतु, म्हणून, कारण’ ही उभयान्वयी अव्यये येण्यापूर्वी नेहमी अर्धविराम (;) वापरला जातो, स्वल्पविराम नव्हे.
- उदा. “ढग खूप जमले होते; पण पाऊस पडला नाही.”.
५. MPSC Srav Prashna (सराव प्रश्न)
- ‘दोन छोटी वाक्ये उभयान्वयी अव्ययाने जोडताना कोणते विरामचिन्ह वापरतात?’ (MPSC PYQ)
- (A) स्वल्पविराम
- (B) अर्धविराम
- (C) अपूर्णविराम
- (D) अपसारणचिन्ह
- उत्तर: (B) अर्धविराम.
- ‘बोलता बोलता विचारमालिका तुटल्यास कोणते चिन्ह वापरतात?’ (MPSC Combined PYQ)
- (A) संयोगचिन्ह
- (B) अपसारणचिन्ह
- (C) अवग्रह चिन्ह
- (D) अर्धविराम
- उत्तर: (B) अपसारणचिन्ह.
- खालीलपैकी अचूक विरामचिन्हे असलेले वाक्य ओळखा:
- (A) गुरुजी म्हणाले, “नेहमी खरे बोलावे.”
- (B) गुरुजी म्हणाले “नेहमी खरे बोलावे”
- (C) गुरुजी म्हणाले; ‘नेहमी खरे बोलावे.’
- (D) गुरुजी म्हणाले : “नेहमी खरे बोलावे”
- उत्तर: (A) गुरुजी म्हणाले, “नेहमी खरे बोलावे.”
