विष्णुशास्त्री पंडित हे महाराष्ट्रातील १९व्या शतकातील एक महत्त्वाचे समाजसुधारक, लेखक आणि पत्रकार होते. महाराष्ट्रात विधवा पुनर्विवाह चळवळीला संघटित स्वरूप देण्यात त्यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.
विधवांना पुन्हा विवाह करण्याचा अधिकार मिळावा, समाजात त्यांच्याविषयी असलेले पूर्वग्रह दूर व्हावेत आणि या सुधारणेला धार्मिक व सामाजिक मान्यता मिळावी यासाठी त्यांनी आयुष्यभर प्रयत्न केले. विधवा पुनर्विवाहाच्या समर्थनार्थ त्यांनी ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या विचारांचा मराठीत प्रसार केला. स्वतः विधवेशी विवाह करून त्यांनी आपल्या विचारांची प्रत्यक्ष कृतीतून अंमलबजावणी केली.
त्यांच्या कार्यामुळे त्यांना महाराष्ट्राचे ‘ईश्वरचंद्र विद्यासागर’ असेही संबोधले जाते.
जीवनपरिचय
- पूर्ण नाव: विष्णु परशुराम शास्त्री पंडित
- जन्मवर्ष: १८२७
- जन्मस्थळ: सातारा
- मृत्यूवर्ष: १८७६
- कार्यक्षेत्र: समाजसुधारणा, पत्रकारिता, स्त्रीसुधारणा आणि विधवा पुनर्विवाह
- विशेष ओळख: महाराष्ट्रातील विधवा पुनर्विवाह चळवळीचे प्रमुख प्रवर्तक
त्यांनी संस्कृत, न्यायशास्त्र आणि व्याकरणाचा अभ्यास केला. पुढील शिक्षणासाठी ते पुण्यात आले. १८४८ मध्ये त्यांनी सरकारी शिक्षण खात्यात काम करण्यास सुरुवात केली. या सेवेत त्यांनी शिक्षक, भाषांतरकार आणि भाषांतर परीक्षक अशा विविध जबाबदाऱ्या सांभाळल्या.
पुढे त्यांनी सामाजिक सुधारणेच्या कार्याला प्राधान्य दिले आणि पत्रकारिता व सार्वजनिक व्याख्यानांच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन सुरू केले.
विधवा पुनर्विवाह चळवळीतील योगदान
त्या काळात बालविवाहाची प्रथा मोठ्या प्रमाणात प्रचलित होती. कमी वयात पतीचे निधन झालेल्या स्त्रियांना आयुष्यभर वैधव्याचे कठोर बंधन पाळावे लागत असे. विधवांचे केशवपन, सामाजिक बहिष्कार आणि पुनर्विवाहास विरोध अशा अनेक अन्यायकारक प्रथा समाजात अस्तित्वात होत्या.
विधवांनाही सन्मानाने जीवन जगण्याचा आणि पुनर्विवाह करण्याचा अधिकार असला पाहिजे, अशी विष्णुशास्त्री पंडित यांची भूमिका होती.
विधवा पुनर्विवाह कायदा, १८५६
- २५ जुलै १८५६ रोजी ब्रिटिश भारतात हिंदू विधवा पुनर्विवाह कायदा (Hindu Widows’ Remarriage Act) संमत झाला.
- या कायद्यामुळे हिंदू विधवांच्या पुनर्विवाहाला कायदेशीर मान्यता मिळाली.
- मात्र कायदा झाल्यानंतरही सामाजिक विरोध कायम होता.
- महाराष्ट्रात विधवा पुनर्विवाह प्रत्यक्षात घडवून आणण्यासाठी विष्णुशास्त्री पंडित यांनी पुढाकार घेतला.
विधवा विवाहोत्तेजक मंडळाची स्थापना
विधवा पुनर्विवाहाच्या विचाराचा प्रसार करण्यासाठी विष्णुशास्त्री पंडित यांच्या नेतृत्वाखाली विधवा विवाहोत्तेजक मंडळ (Vidhava Vivahottejak Mandal) स्थापन करण्यात आले.
- स्थापना: १८६५ (काही संदर्भांमध्ये १८६६ असा उल्लेख आढळतो.)
- प्रमुख उद्देश: विधवा पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन देणे.
- समाजात पुनर्विवाहाविषयी अनुकूल जनमत निर्माण करणे.
- विधवा विवाह प्रत्यक्ष घडवून आणण्यासाठी मदत करणे.
- पुनर्विवाह करू इच्छिणाऱ्या जोडप्यांना आर्थिक व सामाजिक साहाय्य उपलब्ध करून देणे.
या कार्यात नारायण महादेव परमानंद, महादेव गोविंद रानडे आणि काशिनाथ त्र्यंबक तेलंग यांसारख्या सुधारकांनीही सहकार्य केले.
विधवा पुनर्विवाहाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी
विष्णुशास्त्री पंडित यांनी केवळ लेखन व व्याख्यानांपुरते आपले कार्य मर्यादित ठेवले नाही. त्यांनी विधवा पुनर्विवाह प्रत्यक्ष घडवून आणण्यासाठी प्रयत्न केले.
१५ जून १८६९ रोजी पुण्यात झालेला वेणुबाई परांजपे आणि पांडुरंग विनायक करमरकर यांचा पुनर्विवाह हा महाराष्ट्रातील विधवा पुनर्विवाह चळवळीतील महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.
या विवाहाच्या आयोजनात विष्णुशास्त्री पंडित यांनी पुढाकार घेतला. लोकहितवादी आणि महादेव गोविंद रानडे यांच्यासह सात प्रमुख सुधारकांनी या विवाहाला पाठिंबा दिला.
या विवाहामुळे सनातनी समाजाकडून सुधारकांना तीव्र विरोध सहन करावा लागला. तरीही विधवा पुनर्विवाहाच्या चळवळीला सार्वजनिक पातळीवर मोठी प्रसिद्धी मिळाली.
१८७० मधील शास्त्रार्थ
विधवा पुनर्विवाहाला धार्मिक शास्त्रांचा आधार आहे की नाही, या प्रश्नावर पुण्यात सुधारक आणि सनातनी विचारवंतांमध्ये सार्वजनिक चर्चा आयोजित करण्यात आली.
- वर्ष: मार्च १८७०
- ठिकाण: पुणे
- अध्यक्ष: शंकराचार्य नारायणाचार्य गजेंद्रगडकर (संकेश्वर पीठ)
- विषय: हिंदू धर्मशास्त्रांच्या आधारे विधवा पुनर्विवाहाची वैधता.
या चर्चेत विष्णुशास्त्री पंडित यांनी सुधारकांच्या बाजूने प्रमुख भूमिका बजावली. महादेव गोविंद रानडे आणि रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर यांनीही त्यांना सहकार्य केले.
या शास्त्रार्थात दहा विद्वान परीक्षक सहभागी झाले. त्यांपैकी तीन जणांनी विधवा पुनर्विवाहाच्या बाजूने, तर सात जणांनी विरोधात मत दिले. त्यामुळे सनातनी पक्षाला बहुमत मिळाले.
मात्र या चर्चेमुळे विधवा पुनर्विवाहाचा प्रश्न सार्वजनिक चर्चेच्या केंद्रस्थानी आला आणि सुधारकांच्या विचारांना अधिक प्रसिद्धी मिळाली.
स्वतः विधवेशी विवाह
विष्णुशास्त्री पंडित यांनी विधवा पुनर्विवाहाचा पुरस्कार केवळ भाषणांतून केला नाही, तर स्वतःच्या जीवनातही तो स्वीकारला.
१८७४ मध्ये पत्नीच्या निधनानंतर त्यांनी एका विधवेशी विवाह केला. या कृतीतून त्यांनी समाजासमोर आदर्श ठेवला.
त्या काळातील सामाजिक परिस्थिती लक्षात घेता ही कृती अत्यंत धाडसी आणि सुधारणावादी विचारांचे प्रतीक होती.
पत्रकारिता आणि लेखनकार्य
विष्णुशास्त्री पंडित यांनी पत्रकारितेचा उपयोग सामाजिक सुधारणेच्या प्रसारासाठी केला.
ते ‘इंदुप्रकाश’ (Indu Prakash) या अँग्लो-मराठी नियतकालिकाचे संपादक होते. या नियतकालिकातून त्यांनी विधवा पुनर्विवाहाच्या समर्थनार्थ विचार मांडले.
ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांनी बंगालमध्ये विधवा पुनर्विवाहासाठी केलेल्या कार्याचा प्रभाव महाराष्ट्रात पोहोचविण्यासाठी त्यांनी विद्यासागर यांच्या विधवा पुनर्विवाहविषयक ग्रंथाचे मराठीत भाषांतर केले. हे लेखन ‘इंदुप्रकाश’मध्ये प्रसिद्ध करण्यात आले.
त्यांनी सार्वजनिक व्याख्याने आणि लेखांद्वारे पुढील विषयांवर जनजागृती केली:
- विधवा पुनर्विवाहाचे महत्त्व.
- स्त्रियांचे सामाजिक स्थान.
- बालविवाह आणि बालविधवांची समस्या.
- केशवपनासारख्या अन्यायकारक प्रथांना विरोध.
- स्त्रियांच्या सन्मानपूर्वक जीवनाचा अधिकार.
समकालीन समाजसुधारकांशी संबंध
विष्णुशास्त्री पंडित यांच्या कार्याचा संबंध महाराष्ट्रातील अनेक महत्त्वाच्या समाजसुधारकांशी होता.
| व्यक्ती | योगदान / संबंध |
|---|---|
| ईश्वरचंद्र विद्यासागर | विधवा पुनर्विवाहाच्या विचारांचा प्रसार; त्यांच्या ग्रंथाचे मराठी भाषांतर |
| लोकहितवादी गोपाळ हरी देशमुख | विधवा पुनर्विवाहाच्या चळवळीला पाठिंबा |
| महादेव गोविंद रानडे | विधवा विवाहोत्तेजक मंडळाच्या कार्यात सहकार्य |
| नारायण महादेव परमानंद | विधवा पुनर्विवाह चळवळीतील सहकारी |
| काशिनाथ त्र्यंबक तेलंग | विधवा पुनर्विवाहाच्या समर्थनार्थ सहकार्य |
| रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर | १८७० च्या शास्त्रार्थात सुधारकांच्या बाजूने सहभाग |
ऐतिहासिक महत्त्व
विष्णुशास्त्री पंडित यांचे कार्य महाराष्ट्रातील स्त्रीसुधारणा चळवळीच्या इतिहासात महत्त्वाचे स्थान राखते.
त्यांनी विधवा पुनर्विवाहाच्या विचाराला केवळ वैचारिक पातळीवर न ठेवता संघटनात्मक आणि व्यावहारिक स्वरूप दिले. मंडळाची स्थापना, पुनर्विवाहांचे आयोजन, पत्रकारितेच्या माध्यमातून जनजागृती आणि स्वतः विधवेशी विवाह अशा विविध मार्गांनी त्यांनी समाजपरिवर्तनासाठी प्रयत्न केले.
त्यांच्या कार्यामुळे पुढील काळातील स्त्रीशिक्षण आणि विधवा पुनर्विवाह चळवळींना वैचारिक पार्श्वभूमी मिळाली.
कालानुक्रमिक घटनाक्रम
| वर्ष | घटना |
|---|---|
| १८२७ | विष्णुशास्त्री पंडित यांचा जन्म |
| १८४८ | सरकारी शिक्षण खात्यात कामास सुरुवात |
| १८५६ | हिंदू विधवा पुनर्विवाह कायदा संमत |
| १८६५ | विधवा विवाहोत्तेजक मंडळाची स्थापना |
| १५ जून १८६९ | पुण्यात वेणुबाई परांजपे–पांडुरंग करमरकर पुनर्विवाह |
| मार्च १८७० | पुण्यात विधवा पुनर्विवाहाच्या वैधतेवर शास्त्रार्थ |
| १८७४ | स्वतः विधवेशी विवाह |
| १८७६ | विष्णुशास्त्री पंडित यांचे निधन |
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- विष्णुशास्त्री पंडित यांचे पूर्ण नाव विष्णु परशुराम शास्त्री पंडित होते.
- त्यांचा जन्म १८२७ मध्ये सातारा येथे झाला.
- ते महाराष्ट्रातील विधवा पुनर्विवाह चळवळीचे प्रमुख प्रवर्तक होते.
- त्यांनी विधवा विवाहोत्तेजक मंडळाची स्थापना केली.
- मंडळाच्या स्थापनेचे वर्ष १८६५ असे शैक्षणिक संदर्भांमध्ये दिले जाते; काही संदर्भ १८६६ सांगतात.
- त्यांनी ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या विधवा पुनर्विवाहविषयक ग्रंथाचे मराठीत भाषांतर केले.
- ते ‘इंदुप्रकाश’ या अँग्लो-मराठी नियतकालिकाचे संपादक होते.
- १५ जून १८६९ रोजी पुण्यात झालेल्या वेणुबाई परांजपे–पांडुरंग करमरकर पुनर्विवाहाच्या आयोजनात त्यांनी पुढाकार घेतला.
- मार्च १८७० मध्ये पुण्यात झालेल्या विधवा पुनर्विवाहविषयक शास्त्रार्थात त्यांनी सुधारकांची बाजू मांडली.
- त्यांनी स्वतः १८७४ मध्ये विधवेशी विवाह केला.
- त्यांचे निधन १८७६ मध्ये झाले.
सराव प्रश्न (MCQs)
प्र.१. महाराष्ट्रात विधवा पुनर्विवाह चळवळीचे प्रमुख प्रवर्तक म्हणून कोण ओळखले जातात?
A) महात्मा ज्योतिराव फुले
B) विष्णुशास्त्री पंडित
C) गोपाळ हरी देशमुख
D) महादेव गोविंद रानडे
उत्तर: B) विष्णुशास्त्री पंडित
प्र.२. विष्णुशास्त्री पंडित यांनी कोणत्या संस्थेची स्थापना केली?
A) प्रार्थना समाज
B) सत्यशोधक समाज
C) विधवा विवाहोत्तेजक मंडळ
D) परमहंस मंडळी
उत्तर: C) विधवा विवाहोत्तेजक मंडळ
प्र.३. विधवा विवाहोत्तेजक मंडळाची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
A) १८५६
B) १८६५
C) १८७०
D) १८७५
उत्तर: B) १८६५
प्र.४. विष्णुशास्त्री पंडित कोणत्या नियतकालिकाचे संपादक होते?
A) दर्पण
B) दिग्दर्शन
C) इंदुप्रकाश
D) प्रभाकर
उत्तर: C) इंदुप्रकाश
प्र.५. पुण्यातील विधवा पुनर्विवाहाच्या वैधतेसंबंधी शास्त्रार्थ कोणत्या वर्षी झाला?
A) १८५६
B) १८६५
C) १८६९
D) १८७०
उत्तर: D) १८७०
प्र.६. विष्णुशास्त्री पंडित यांनी स्वतः विधवेशी विवाह कोणत्या वर्षी केला?
A) १८६५
B) १८६९
C) १८७४
D) १८७६
उत्तर: C) १८७४
संदर्भ व अधिक वाचन
- महाराष्ट्र शासनाचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर – Maharashtra: Land and Its People.
- Hulas Singh – Rise of Reason: Intellectual History of 19th-century Maharashtra (Routledge, 2016).
- The Making of Hinduism in Colonial India – INFLIBNET, Political Sociology.
- Maharshi Karve – Ganesh L. Chandavarkar (1958).
