मराठी व्याकरणात दोन निकटवर्तीय ध्वनी एकमेकांत मिसळून एक नवीन वर्ण तयार होण्याच्या क्रियेला ‘संधी’ म्हणतात. संधी हा संस्कृत तत्सम शब्दांमध्ये सर्वाधिक आढळतो. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा (Group B & C), आणि सरळसेवा भरतीमध्ये सजातीय दीर्घत्वसंधी, गुणादेश, वृद्ध्यादेश, यणादेश (संप्रसारण), आणि अयादी/अयावायाव संधी यावर नेहमी ३ ते ४ प्रश्न विचारले जातात.
१. संधी : व्याख्या व मूलभूत संकल्पना (Definitions & Concept
- अर्थ: ‘संधी’ हा मूळ संस्कृत शब्द असून याचा अर्थ सांधणे, जोडणे, एकत्रीकरण किंवा एकत्र येणे असा होतो.
- सामान्य व्याख्या: पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण एकत्र येऊन त्या दोघांचा मिळून एकच वर्ण तयार होण्याच्या प्रकारास ‘संधी’ म्हणतात.
- व्याकरणतज्ज्ञांच्या व्याख्या (MPSC PYQ):
- मो. के. दामले: “दोन एका पाठोमाग एक एकत्र जोडण्याचा प्रकार म्हणजे संधी होय.”
- तर्खडकर: “दोन वर्ण जेथे मिळतात, त्या स्थळी त्यांना संधी म्हटले जाते.”
- MPSC आयोग व्याख्या: “दोन किंवा अधिक पदे वा शब्द जेव्हा एकमेकांत मिसळून जातात किंवा परस्परांना साधले जातात, त्या संयोगाला संधी म्हणतात.”
संधीचे ३ मुख्य प्रकार:
- स्वरसंधी (अचसंधी / विवृत्तसंधी): स्वर + स्वर
- व्यंजनसंधी (हलसंधी / संवृत्तसंधी): व्यंजन + व्यंजन / स्वर
- विसर्गसंधी: विसर्ग + व्यंजन / स्वर
२. स्वरसंधी : व्याख्या व नियम (Vowel Sandhi Rules)
- व्याख्या: एकत्र येणाऱ्या दोन वर्णांपैकी पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण स्वर आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण स्वर असल्यास, त्या दोन स्वरांचा मिळून जो एकच स्वर तयार होतो, त्यास ‘स्वरसंधी’ (अचसंधी) म्हणतात.
- सूत्र: स्वर + स्वर = स्वरसंधी
३. स्वरसंधीचे ५ मुख्य उपप्रकार (5 Main Types)
१. दीर्घत्वसंधी / सजातीय संधी (दीर्घादेश)
- नियम: दोन सजातीय (एकाच उच्चारस्थानातील) स्वर एकमेकांसमोर आल्यास, त्या दोघांबद्दल त्याच जातीतील एकच दीर्घ स्वर (आ, ई, ऊ) होतो.
- सूत्रे व उदाहरणे:
- अ/आ + अ/आ = आ
- सूर्यास्त = सूर्य + अस्त (अ + अ = आ)
- मिष्टान्न = मिष्ट + अन्न (अ + अ = आ)
- देवालय = देव + आलय (अ + आ = आ)
- विद्यार्थी = विद्या + अर्थी (आ + अ = आ)
- महिलाश्रम = महिला + आश्रम (आ + आ = आ)
- इ/ई + इ/ई = ई
- कवीच्छा = कवी + इच्छा (इ + इ = ई)
- गिरीश = गिरी + ईश (इ + ई = ई)
- महीश = मही + ईश (ई + ई = ई)
- उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ
- भानूदय = भानु + उदय (उ + उ = ऊ)
- गुरुपदेश = गुरु + उपदेश (उ + उ = ऊ)
- सिंधूर्मी = सिंधु + ऊर्मी (उ + ऊ = ऊ)
- अ/आ + अ/आ = आ
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे (वेलांटी/उकार नियम):
- नेहमी दीर्घ लिहायचे शब्द (दुसरी वेलांटी / दुसरा उकार): ईश, ईक्षा, ईश्वर, ऊर्जित, ऊर्मी, ऊर्जा.
- नेहमी ऱ्हस्व असणारे मूळ शब्द (पहिली वेलांटी / पहिला उकार): इंद्र, इष्ट, इच्छा, इंद्रिय, कवी, मुनी, गिरी, भानू, गुरू, साधू, सिंधु.
२. गुणादेश संधी (Gunadesh Sandhi)
- नियम: अ किंवा आ या स्वरांपुढे इ/ई, उ/ऊ, किंवा ऋ आल्यास त्या दोघांबद्दल अनुक्रमे ए, ओ, आणि अर् हे वर्ण येतात.
- सूत्रे व उदाहरणे:
- अ/आ + इ/ई = ए
- महेंद्र = महा + इंद्र (आ + इ = ए)
- गणेश = गण + ईश (अ + ई = ए)
- रमेश = रमा + ईश (आ + ई = ए)
- जितेंद्रीय = जित + इंद्रिय (अ + इ = ए)
- अ/आ + उ/ऊ = ओ
- सूर्योदय = सूर्य + उदय (अ + उ = ओ)
- महोत्सव = महा + उत्सव (आ + उ = ओ)
- गंगोदक = गंगा + उदक (आ + उ = ओ)
- समुद्रोर्मी = समुद्र + ऊर्मी (अ + ऊ = ओ)
- अ/आ + ऋ = अर्
- देवर्षी = देव + ऋषी (अ + ऋ = अर्)
- महर्षी = महा + ऋषी (आ + ऋ = अर्)
- सप्तर्षी = सप्त + ऋषी (अ + ऋ = अर्)
- अ/आ + इ/ई = ए
३. वृद्ध्यादेश संधी (Vruddhyadesh Sandhi)
- नियम: अ किंवा आ या स्वरांपुढे ए किंवा ऐ आल्यास दोघांबद्दल ऐ होतो; आणि ओ किंवा औ आल्यास दोघांबद्दल औ हा स्वर येतो.
- सूत्रे व उदाहरणे:
- अ/आ + ए/ऐ = ऐ
- एकैक = एक + एक (अ + ए = ऐ)
- क्षणैक = क्षण + एक (अ + ए = ऐ)
- सदैव = सदा + एव (आ + ए = ऐ)
- मतैक्य = मत + ऐक्य (अ + ऐ = ऐ)
- प्रजैक्य = प्रजा + ऐक्य (आ + ऐ = ऐ)
- अ/आ + ओ/औ = औ
- जलौघ = जल + ओघ (अ + ओ = औ)
- वनौषधी = वन + औषधी (अ + औ = औ)
- क्षमौचित्य = क्षमा + औचित्य (आ + औ = औ)
- अ/आ + ए/ऐ = ऐ
४. यणादेश संधी (Yanadesh Sandhi)
- नियम: इ/ई, उ/ऊ, किंवा ऋ या स्वरांपुढे कोणताही विजातीय स्वर आल्यास, त्या स्वरांबद्दल अनुक्रमे य्, व्, आणि र् हे व्यंजन येऊन पुढील स्वर त्यात मिसळतो.
- महत्त्वाचा फरक: यणादेश हा ‘संप्रसारण’ या प्रक्रियेच्या उलट असतो (संप्रसारण म्हणजे य, व, र ऐवजी इ, उ, ऋ होणे).
| मूळ स्वर | बदलणारा वर्ण | MPSC मधील विचारलेली उदाहरणे व फोड |
|---|---|---|
| इ / ई | य् | * इत्यादी = इति + आदी (इ + आ = या) * अत्यल्प = अति + अल्प (इ + अ = य) * प्रत्येक = प्रति + एक (इ + ए = ये) * नद्यार्पण = नदी + अर्पण (ई + अ = य) * प्रीत्यर्थ = प्रीती + अर्थ (ई + अ = य) |
| उ / ऊ | व् | * स्वल्प = सु + अल्प (उ + अ = व) * स्वागत = सु + आगत (उ + आ = वा) * मन्वंतर = मनु + अंतर (उ + अ = व) * अन्वेषण = अनु + एषण (उ + ए = वे) |
| ऋ | र् | * पित्राज्ञा = पितृ + आज्ञा (ऋ + आ = रा) * मात्रानंद = मातृ + आनंद (ऋ + आ = रा) |
५. अयादी / अयावायाव संधी (Ayadi Sandhi)
- नियम: ए, ऐ, ओ, आणि औ या संयुक्त स्वरांपुढे कोणताही स्वर आल्यास त्यांच्याबद्दल अनुक्रमे अय्, आय्, अव्, आणि आव् असे आदेश होऊन पुढील स्वर त्यात मिसळतो.
- नियम सूत्रे:
- ए + स्वर = अय् + स्वर (उदा. नयन = ने + अन)
- ऐ + स्वर = आय् + स्वर (उदा. गायक = गै + अक)
- ओ + स्वर = अव् + स्वर (उदा. श्रवण = श्रो + अन)
- औ + स्वर = आव् + स्वर (उदा. नाविक = नौ + इक; रावण = रौ + अन)
४. MPSC Quick Revision Chart (संधी ओळखण्याची सोपी ट्रिक)
| संधीचा प्रकार | बदलणारा मुख्य वर्ण | ओळखण्याची सोपी ट्रिक | MPSC विचारलेली उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| १. दीर्घत्वसंधी | आ, ई, ऊ | जोडअक्षराच्या ठिकाणी दीर्घ काना, दुसरी वेलांटी किंवा दुसरा उकार असतो. | विद्यार्थी, महेश, भानूदय |
| २. गुणादेश | ए, ओ, अर् | जोडअक्षरावर एक मात्रा (ए), एक काना एक मात्रा (ओ) किंवा रफार (अर्) असतो. | गणेश, सूर्योदय, देवर्षी |
| ३. वृद्ध्यादेश | ऐ, औ | जोडअक्षरावर दोन मात्रे (ऐ) किंवा एक काना दोन मात्रे (औ) असतात. | सदैव, एकैक, वनौषधी |
| ४. यणादेश | य्, व्, र् | जोडअक्षरात ‘्य, ्व, किंवा त्र’ चे संयोजन आढळते. | इत्यादी, स्वल्प, पित्राज्ञा |
| ५. अयादी संधी | अय्, आय्, अव्, आव् | शब्दात नयन, गायक, श्रवण, नाविक असे उच्चार येतात. | गायक, नाविक, रावण |
५. MPSC Srav Prashna (सराव प्रश्न)
- ‘प्रीत्यर्थ’ या शब्दाची योग्य संधी फोड कोणती? (MPSC PYQ)
- (A) प्रिती + अर्थ
- (B) प्रीती + अर्थ
- (C) प्रीत + अर्थ
- (D) प्रीत्य + अर्थ
- उत्तर: (B) प्रीती + अर्थ (यणादेश संधी: ई + अ = य).
- ‘एकैक’ या जोडशब्दाची संधी ओळखा. (MPSC Group B/C)
- (A) गुणादेश संधी
- (B) वृद्ध्यादेश संधी
- (C) यणादेश संधी
- (D) दीर्घत्वसंधी
- उत्तर: (B) वृद्ध्यादेश संधी (एक + एक = एकैक).
- ‘नौ + इक’ या पोटशब्दांपासून कोणता संधीयुक्त शब्द बनतो?
- (A) नाविक
- (B) नोविक
- (C) नौविक
- (D) नावीक
- उत्तर: (A) नाविक (अयादी संधी: औ + इ = आवि).
