मराठी व्याकरणात नामाबद्दल विशेष माहिती सांगून नामाची व्याप्ती मर्यादित करणाऱ्या विकारी शब्दाला ‘विशेषण’ म्हणतात. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा (Group B & C), आणि सरळसेवा भरतीमध्ये गुणविशेषण, संख्याविशेषणांचे ५ उपप्रकार, सार्वनामिक विशेषण, अधिविशेषण वि. विधिविशेषण, आणि अविकारी विशेषणे यांवर नियमितपणे ३ ते ४ प्रश्न विचारले जातात.
१. विशेषण व विशेष्य : व्याख्या व संकल्पना (Definitions)
- सामान्य व्याख्या: नामाबद्दल विशेष माहिती सांगून नामाची व्याप्ती मर्यादित किंवा अधिक निश्चित करणाऱ्या विकारी शब्दाला ‘विशेषण’ म्हणतात.
- विशेष्य (Visheshya): विशेषण ज्या नामाबद्दल किंवा सर्वनामाबद्दल माहिती सांगते, त्या नामाला/सर्वनामाला ‘विशेष्य’ म्हणतात.
- उदा. काळा (विशेषण) कुत्रा (विशेष्य).
व्याकरणतज्ज्ञांच्या व्याख्या (MPSC PYQ Special):
- डॉ. मो. के. दामले:“नामाची व्याप्ती मर्यादित करणारा शब्द म्हणजे विशेषण होय.”
- (उदा. ‘शाई’ म्हटल्याने अमर्यादित वस्तूंचा बोध होतो, पण ‘काळी शाई’ म्हटल्याने क्षेत्र मर्यादित होते).
- कृष्णशास्त्री चिपळूणकर: “वस्तूचा गुण दाखवून त्याला इतर सजातीय पदार्थांपासून निराळा करणारा शब्द म्हणजे विशेषण.”
- केळकर: “नामाचा गुण दाखवून व्याप्ती मर्यादित करणारा सविकारी शब्द.”
- MPSC आयोग २०२३ विधान: “विशेष्याची माहिती देणारा व विशेष्याचे गुण सांगणारा विकारी शब्द म्हणजे विशेषण होय.”
२. विशेषणाचे ३ मुख्य प्रकार (3 Primary Types)
┌── १. गुणविशेषण (Qualitative Adjectives)
├── २. संख्याविशेषण (Numeral Adjectives - ५ उपप्रकार)
विशेषणाचे ३मुख्य प्रकार ──┼── ३. सार्वनामिक विशेषण (Pronominal Adjectives)
│
└── (साधित विशेषणे: नामसाधित, धातुसाधित, अव्ययसाधित)
प्रकार १: गुणविशेषण (Qualitative Adjectives)
- व्याख्या: ज्या विशेषणाच्या योगाने नामाचा कोणताही गुण, रूप, रंग, आकार, चव किंवा स्वभाव दाखवला जातो, त्याला गुणविशेषण म्हणतात.
- वैशिष्ट्ये: हे नामाचा स्थायी किंवा तात्पुरता गुण दर्शवते.
- MPSC वर्गवारीनुसार उदाहरणे:
- गुण/स्वभाव: प्रामाणिक मुलगा, हुशार मुलगी, दयाळू राजा, चतुर बिरबल.
- रंग: लाल भडक, निळेपार पाणी, काळेभोर डोळे, हिरवेगार रान.
- आकार: गोल आरसा, लांब दोरी, बारीक व्यक्ती, चौकोनी खिडकी.
- अवस्था/स्थिती: म्हातारा माणूस, तरुण मुलगा, श्रीमंत व्यापारी, आजारी व्यक्ती.
- चव: कडू कारले, आंबट द्राक्षे, गोड आंबा, तिखट भाजी.
प्रकार २: संख्याविशेषण (Numeral Adjectives)
- व्याख्या: ज्या विशेषणाच्या योगाने नामाची संख्या दर्शवली जाते, त्याला संख्याविशेषण म्हणतात.
- ५ मुख्य उपप्रकार (MPSC High-Weightage Area):
┌── अ) गणनावाचक (पूर्णांक, अपूर्णांक, साकल्यवाचक)
├── ब) क्रमवाचक (पहिला, दुसरा, साठावे)
संख्याविशेषणाचे ५ प्रकार ──┼── क) आवृत्तीवाचक (दुप्पट, तिप्पट, दुहेरी)
├── ड) पृथकत्ववाचक (एक-एक, दहा-दहा)
└── इ) अनिश्चित (काही, सर्व, थोडे, पुष्कळ)
- गणनावाचक संख्याविशेषण (Counting):
- पूर्णांकवाचक: १, २, १०, शंभर (दहा मुली, शंभर रुपये).
- अपूर्णांकवाचक: अर्धा, पाव, पाऊण, अडीच, दीड (अर्धा तास, पाऊण लिटर).
- साकल्यवाचक: असणाऱ्या सर्वच्या सर्व संख्येचा एकत्रित बोध (पाचही पांडव, दोघी बहिणी, चारही भाऊ).
- क्रमवाचक संख्याविशेषण (Ordinal): वस्तूंचा क्रमिक क्रम दर्शवणारे (पहिला वर्ग, साठावे वर्ष, दुसरी गल्ली, प्रथम क्रमांक).
- आवृत्तीवाचक संख्याविशेषण (Multiplicative): संख्येची किती वेळा पुनरावृत्ती झाली हे दर्शवणारे (दुप्पट पगार, तिप्पट नफा, दुहेरी रंग, द्विगुणित आनंद, शंभरदा).
- पृथकत्ववाचक संख्याविशेषण (Separative): वेगवेगळा किंवा एक-एक असा वेगळा बोध करून देणारे (एक-एक मुलगा, दहा-दहांचा गट, अर्धा-अर्धा हिस्सा).
- अनिश्चित संख्याविशेषण (Indefinite): ज्यातून निश्चित संख्या समजून येत नाही (काही लोक, सर्व मुले, थोडे पाणी, पुष्कळ माणसे, इतर बाबी).
प्रकार ३: सार्वनामिक विशेषण (Pronominal Adjectives)
- व्याख्या: सर्वनामांपासून बनलेल्या व नामाच्या आधी येऊन विशेषणाचे कार्य करणाऱ्या शब्दांना सार्वनामिक विशेषण म्हणतात.
- उदाहरणे: ते पेन मला आवडते, ही वही माझी आहे, असला नवरा नको ग बाई, कसला माणूस हा!, माझे घर, आमचा देश.
३. साधित विशेषणे (Derived Adjectives)
मूळ शब्दांना प्रत्यय लागून बनणाऱ्या विशेषणांना साधित विशेषणे म्हणतात:
- नामसाधित विशेषणे: नामापासून बनलेली (कोल्हापुरी चप्पल, सातारी पेढे, बनारसी शालू, कापडी पिशवी, कागदी वाघ).
- धातुसाधित विशेषणे: धातूंना प्रत्यय लागून बनलेली (वाहती नदी, हसरे मूल, पिकलेला पेरू, पेटती मशाल, बोलका पोपट).
- अव्ययसाधित विशेषणे: अव्ययांना प्रत्यय लागून बनलेली (वरचा मजला, पुढची गल्ली, मागील दार, खालची माडी).
४. स्थानावरून पडणारे २ प्रकार (Positional Classification – MPSC Traps)
विशेषण नामाच्या आधी येते की नंतर, यावरून २ प्रकार पडतात:
| प्रकार | व्याख्या व स्थान | वाक्यातील स्थान सूत्र | परीक्षाभिमुख उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| १. अधिविशेषण (पूर्वविशेषण) | नामाच्या पूर्वी (आधी) येणारे विशेषण. | विशेषण + नाम | * चांगला मुलगा परीक्षेत पास होतो. * पिवळे सोने चमकदार दिसते. |
| २. विधिविशेषण (उत्तरविशेषण) | नामाच्या नंतर व क्रियापदाच्या आधी येणारे विशेषण. | नाम + विशेषण + क्रियापद | * तो मुलगा चांगला आहे. * ते सोने पिवळे आहे. |
५. विकारी वि. अविकारी विशेषणे (MPSC Favorite Fact)
MPSC मध्ये विशेषणांच्या विकारांवर नेहमी विधान स्वरूपात प्रश्न विचारले जातात:
- विकारी विशेषणे (आ-कारान्त): ही विशेष्ये लिंग व वचनानुसार बदलतात.
- उदा. चांगला मुलगा, चांगली मुलगी, चांगले मूल.
- अविकारी विशेषणे (अ, ई, ऊ-कारान्त): ही विशेष्ये लिंग व वचनानुसार बदलत नाहीत.
- उदा. कडू कारले / कडू गोळी; गरिबांना / गरीब मुलगा; रानटी पशू / रानटी कुत्री.
- MPSC आयोगाचे निष्कर्ष विधान (PYQ):
- ✅ “काही विशेषणे अविकारी असतात / सर्व विशेषणे विकारी नसतात.”
- ✅ “आ-कारान्त संख्याविशेषणे सोडून ‘अ, ई, ऊ’ कारान्त विशेषणांमध्ये लिंग-वचनाप्रमाणे बदल होत नाही.”
६. MPSC Master Traps (विशेषणांचे विशेषण व नाम म्हणून वापर)
- विशेषणाचे विशेषण (Adverb modifying an Adjective):
- वाक्यात विशेषणाबद्दल अधिक माहिती सांगणाऱ्या शब्दाला ‘विशेषणाचे विशेषण’ म्हणतात.
- उदा. रामा फार (विशेषणाचे विशेषण) उतावळा (विशेषण) आहे.
- उदा. ती खूप हुशार मुलगी आहे.
- विशेषणाचा नाम म्हणून वापर (नामसदृश विशेषण):
- जेव्हा विशेषणाच्या पुढे नाम येत नाही, तेव्हा ते विशेषण स्वतंत्रपणे नामाचे कार्य करते आणि त्याला विभक्ती प्रत्यय लागतो.
- उदा. श्रीमंतांना गर्व असतो (श्रीमंत माणसांना).
- उदा. गरिबांना मदत करा (गरीब लोकांना).
७. MPSC Revision Quick Table
| प्रश्न / घटक | अचूक उत्तर | MPSC संदर्भ |
|---|---|---|
| विशेषणाचे मुख्य प्रकार किती? | ३ प्रकार | गुणविशेषण, संख्याविशेषण, सार्वनामिक विशेषण. |
| सर्व विशेषणे विकारी असतात का? | नाही (चूक) | आ-कारान्त सोडून इतर ‘अ, ई, ऊ’ कारान्त विशेषणे अविकारी असतात. |
| विशेषणाला विभक्ती प्रत्यय जोडल्यास काय होते? | ते नाम बनते | उदा. श्रीमंत \(\rightarrow\) श्रीमंतांना (नाम). |
| ‘साठावे वर्ष’ हे कोणते संख्याविशेषण आहे? | क्रमवाचक | वस्तूचा क्रम दर्शवते. |
