मराठी व्याकरणात नामाचा पुनरुच्चार टाळण्यासाठी ‘सर्वनाम’ ही अत्यंत महत्त्वाची विकारी शब्दजात वापरली जाते. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा (Group B & C), व सरळसेवा परीक्षांमध्ये मूळ ९ सर्वनामे, ६ प्रकार, पुरुषवाचक वि. आत्मवाचक ‘आपण’, दर्शक सर्वनाम वि. दर्शक विशेषण, आणि सविकरणी विभक्ती या घटकांवर दरवर्षी ३ ते ४ प्रश्न विचारले जातात.
१. सर्वनाम : व्याख्या व प्रमुख वैशिष्ट्ये (Definitions & Features)
- सामान्य व्याख्या: वाक्यात नामाचा पुनरुच्चार (पुनर्वापर) टाळण्यासाठी सर्व प्रकारच्या नामांच्या जागी येणाऱ्या विकारी शब्दाला ‘सर्वनाम’ म्हणतात.
- व्याकरणतज्ज्ञांच्या व्याख्या (MPSC PYQ Special):
- डॉ. मो. के. दामले (MPSC 2018): “जो विकारी शब्द विशिष्ट अर्थाचा द्योतक नसून ज्यास पूर्वापार संबंधाने सर्व प्रकारच्या द्वितीय नामाचा अर्थ येऊ शकतो, त्यास सर्वनाम असे म्हणतात.”
- कृष्णशास्त्री चिपळूणकर / सबनीस: “नामाच्या ऐवजी येणारे प्रतिपादक / प्रतिनामे.”
- रामचंद्र भिक्षाजी जोशी / भांडारकर: “सर्व प्रकारच्या नावाबद्दल येतात ते शब्द.”
सर्वनामाची प्रमुख वैशिष्ट्ये:
- स्वतंत्र अर्थ नसतो: सर्वनामांना स्वतःचा स्वतंत्र अर्थ नसतो; ते ज्या नामाबद्दल येतात, त्याच नामाचा अर्थ त्यांना प्राप्त होतो.
- नामाचे प्रतिनिधी: सर्वनाम हे नामाचे ‘प्रतिनिधी’ किंवा ‘समयीविशेषी’ म्हणून काम करते.
- संस्कृत स्रोत: मराठी व्याकरणात सर्वनाम ही संकल्पना मूळ संस्कृत व्याकरणातून (पाणिनीच्या अष्टाध्यायीतील ‘सर्वादि’ गण) स्वीकारली आहे.
२. मूळ ९ सर्वनामे व त्यांचे वर्गवारी (9 Original Pronouns)
मराठी भाषेत एकूण ९ मूळ सर्वनामे आहेत:
मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय, आपण, स्वतः
MPSC परीक्षेत या ९ सर्वनामांच्या बदलणाऱ्या रूपांवर थेट जोड्या लावा किंवा बहुपर्यायी प्रश्न विचारले जातात:
| वर्गवारीचा निकष | समाविष्ट सर्वनामे | एकूण संख्या |
|---|---|---|
| १. लिंगानुसार बदलणारी सर्वनामे | तो (ती, ते), हा (ही, हे), जो (जी, जे) | ३ |
| २. लिंगानुसार न बदलणारी सर्वनामे | मी, तू, कोण, काय, आपण, स्वतः | ६ |
| ३. वचनभेदाप्रमाणे बदलणारी सर्वनामे | मी (आम्ही), तू (तुम्ही), तो (ते/त्या), हा (हे/ह्या), जो (जे/ज्या) | ५ |
| ४. वचनभेदाप्रमाणे न बदलणारी सर्वनामे | कोण, काय, आपण, स्वतः | ४ |
| ५. लिंग व वचन दोन्हीनुसार न बदलणारी सर्वनामे | कोण, काय, आपण, स्वतः | ४ |
३. सर्वनामांचे ६ मुख्य प्रकार (6 Pronoun Types)
┌── १. पुरुषवाचक सर्वनाम (प्रथम, द्वितीय, तृतीय)
├── २. दर्शक सर्वनाम (जवळची व दूरची)
├── ३. संबंधी सर्वनाम (जो, जी, जे, ज्या)
सर्वनामाचे ६मुख्य प्रकार ──┼── ४. प्रश्नार्थक सर्वनाम (कोण, काय - प्रश्न विचारण्यासाठी)
├── ५. सामान्य / अनिश्चित सर्वनाम (कोण, काय - विधानासाठी)
└── ६. आत्मवाचक सर्वनाम (स्वतः, आपण, निज)
प्रकार १: पुरुषवाचक सर्वनाम (Personal Pronouns)
बोलणारा, ज्याच्याशी बोलायचे ते, आणि ज्याच्याविषयी बोलायचे ते यांच्या उल्लेखावरून ३ उपप्रकार पडतात:
- प्रथम पुरुषवाचक: स्वतःचा उल्लेख करताना वापरलेली सर्वनामे.
- उदाहरणे: मी, आम्ही, आपण, स्वतः (मी अभ्यासाला जातो, आम्ही गावाला गेलो).
- द्वितीय पुरुषवाचक: समोर असणाऱ्या व्यक्तीशी बोलताना वापरलेली सर्वनामे.
- उदाहरणे: तू, तुम्ही, आपण, स्वतः (तू लवकर ये, तुम्ही शांत बसा).
- तृतीय पुरुषवाचक: ज्या व्यक्ती किंवा वस्तूविषयी बोलायचे आहे तिच्यासाठी वापरलेली सर्वनामे.
- उदाहरणे: तो, ती, ते, त्या, आपण, स्वतः (तो फिरायला गेला, ते अभ्यासाला गेले).
सर्वपुरुषवाचक सर्वनामे: ‘आपण’ आणि ‘स्वतः’ ही दोन सर्वनामे तिन्ही पुरुषांत (प्रथम, द्वितीय, तृतीय) वापरली जाऊ शकत असल्याने त्यांना सर्वपुरुषवाचक सर्वनामे म्हणतात.
प्रकार २: दर्शक सर्वनाम (Demonstrative Pronouns)
- व्याख्या: जवळची किंवा दूरची वस्तू दाखवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सर्वनामाला दर्शक सर्वनाम म्हणतात.
- जवळची वस्तू: हा, ही, हे, ह्या.
- दूरची वस्तू: तो, ती, ते, त्या.
- उदाहरणे: हा माझा रुमाल आहे, ती आमची शाळा आहे, राजगड हा गडांचा राजा आहे.
प्रकार ३: संबंधी सर्वनाम (Relative Pronouns)
- व्याख्या: वाक्यात पुढे येणाऱ्या दर्शक सर्वनामाशी संबंध दाखवणाऱ्या सर्वनामाला संबंधी सर्वनाम म्हणतात.
- रूपे: जो, जी, जे, ज्या (सोबत दर्शक सर्वनाम ‘तो, ती, ते’ जोडलेले असते, ज्याला ‘अनुसंबंधी सर्वनाम’ म्हणतात).
- MPSC PYQ Note: संबंधी सर्वनामे ही मिश्र वाक्यातील दोन उपवाक्यांना जोडण्याचे काम करतात.
- उदाहरणे: जो तळे राखतो, तो पाणी चाखतो, जे चकाकते ते सोने नव्हे.
प्रकार ४: प्रश्नार्थक सर्वनाम (Interrogative Pronouns)
- व्याख्या: वाक्यात प्रश्न विचारण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या ‘कोण’ व ‘काय’ या सर्वनामांना प्रश्नार्थक सर्वनामे म्हणतात.
- उदाहरणे: कोणी हे काम केले?, शहरात काय चालले आहे?, तुम्हाला काय हवे?
प्रकार ५: सामान्य / अनिश्चित सर्वनाम (Indefinite Pronouns)
- व्याख्या: वाक्यात ‘कोण’ व ‘काय’ ही सर्वनामे प्रश्न विचारण्यासाठी न येता ती कोणत्या नामाबद्दल आली आहेत हे निश्चित सांगता येत नाही, तेव्हा त्यांना अनिश्चित / सामान्य सर्वनाम (दादोबा पांडुरंग) म्हणतात.
- उदाहरणे: कोणी कोणास हसू नये, कोणी काहीही म्हणा, मी हा मार्ग सोडणार नाही, शहरात काय वाटेल ते मिळेल.
प्रकार ६: आत्मवाचक सर्वनाम (Reflexive Pronouns)
- व्याख्या: वाक्यात स्वतःबद्दल बोलताना किंवा नामाचा/सर्वनामाचा पुनरुच्चार दृढ करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सर्वनामांना आत्मवाचक सर्वनाम म्हणतात.
- मुख्य शब्द: स्वतः, आपण, निज (पक्षी निज बाळासह बागडते).
- उदाहरणे: मी स्वतः त्याला पाहिले, त्याने आपणहून गुन्हा कबूल केला, लोकांनी आपणहून श्रमदान केले.
४. MPSC Exam Master Traps (नेहमी चुकणारे घटक)
१. पुरुषवाचक ‘आपण’ वि. आत्मवाचक ‘आपण’ (MPSC PYQ Highlight)
MPSC परीक्षेत ‘आपण’ या शब्दाच्या वापरावरून प्रश्न विचारला जातो:
| निकष | पुरुषवाचक ‘आपण’ | आत्मवाचक ‘आपण’ (स्वतः) |
|---|---|---|
| नामाचा आधार | याला नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या आधाराची गरज नसते (स्वतंत्रपणे येते). | हे नेहमी नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या सोबतीने/आधाराने येते. |
| अर्थ | ‘मी’ (१ला), ‘तुम्ही’ (२रा) किंवा ‘ते’ (३रा) असा होतो. | याचा अर्थ ‘स्वतः’ असा होतो. |
| उदाहरणे | आपण उद्या एकत्र भेटू (आम्ही) त्यांनी बोलावले, पण आपण गेलो नाही (मी/तो). | मी आपणहून सहलीला जाण्याचे ठरवले. नागरिकाने आपणाला राष्ट्रभक्त मानले पाहिजे. |
२. दर्शक सर्वनाम वि. सार्वनामिक (दर्शक) विशेषण
| घटक | रचना सूत्र | MPSC मधील विचारलेले उदाहरण |
|---|---|---|
| दर्शक सर्वनाम | सर्वनाम + क्रियापद / सर्वनाम + विशेषण + नाम | * तो मुलगा आहे. * ती माझी टोपी आहे. |
| सार्वनामिक विशेषण | सर्वनाम + नाम + इतर शब्द / क्रियापद | * तो मुलगा हुशार आहे. * ती टोपी माझी आहे. |
५. सर्वनामांचा विभक्ती विचार व सविकरणी विभक्ती (Declension & Vikaran)
- संबोधन विभक्तीचा अभाव: नामांप्रमाणे सर्वनामांना संबोधन (अरे/ओ) विभक्ती नसते.
- विकरण व सविकरणी विभक्ती (MPSC Special):
- मूळ सर्वनाम आणि विभक्ती प्रत्यय यांच्यामध्ये अतिरिक्त अक्षर (विकरण) येऊन तयार होणाऱ्या रूपांना ‘सविकरणी विभक्ती रूपे’ म्हणतात.
- उदाहरणे:
- तू + त् + या = तुझ्याने (तृतीया सविकरणी)
- तू + त् + यात = तुझ्यात (सप्तमी सविकरणी)
- तुम्ही + च् + यात = तुमच्यात (सप्तमी सविकरणी)
६. MPSC Revision Quick Table
| प्रश्न/घटक | अचूक उत्तर | MPSC संदर्भ |
|---|---|---|
| मराठीतील मूळ सर्वनामे किती? | ९ सर्वनामे | मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय, आपण, स्वतः. |
| सर्वनामांचे मुख्य प्रकार किती? | ६ प्रकार | पुरुष, दर्शक, संबंधी, प्रश्नार्थक, अनिश्चित, आत्मवाचक. |
| लिंग व वचनानुसार न बदलणारी सर्वनामे किती? | ४ सर्वनामे | कोण, काय, आपण, स्वतः. |
| सर्वनामांना स्वतःचा स्वतंत्र अर्थ असतो का? | नाही | ते ज्या नामासाठी येतात, त्याचाच अर्थ मिळतो. |
