वर्णसंयोग, वर्णरचना व अकारविल्हे क्रम – MPSC विशेष संपूर्ण अभ्यासक्रम

मराठी व्याकरणात ‘वर्णरचना’ (मूलध्वनी मोजणे) आणि ‘अकारविल्हे क्रम’ (शब्दकोश व संगणकीय अकारविल्हेSorting) या दोन घटकांवर MPSC व सरळसेवा परीक्षांमध्ये अत्यंत सूक्ष्म व गणितीय स्वरूपाचे प्रश्न विचारले जातात.

महाराष्ट्र शासनाच्या ६ नोव्हेंबर २०२२ च्या आदेशानुसार (GR 2022 परिशिष्ट २) अकारविल्हे क्रमाचे अधिकृत नियम व वर्णरचनेच्या सोप्या ट्रिक्स खालीलप्रमाणे स्पष्ट केल्या आहेत.

---

१. वर्णरचना व मूलध्वनी संख्या (Varnarachana & Muldhwani Count)

• वर्णरचना म्हणजे काय? कोणत्याही शब्दातील सर्व स्वर, स्वरादी आणि व्यंजने फोडून (अंतिम मूलध्वनी स्वरूपात) सुटी-सुटी लिहिणे म्हणजे वर्णरचना होय.
• मूलभूत सूत्रे:
  • अक्षर = व्यंजन + स्वर
  • जोडाक्षर = व्यंजन + व्यंजन + स्वर
  • एकूण मूलध्वनी = एकूण स्वर + एकूण व्यंजने (स्वरादी असल्यास त्यांचाही समावेश)

विशेष संयुक्त व्यंजनांची फोड (MPSC Memory Rule):

• क्ष = क् + ष् + अ (एकूण ३ मूलध्वनी)
• ज्ञ = द् + न् + य् + अ (एकूण ४ मूलध्वनी)

---

२. आयोगाच्या आवडत्या शब्दांची वर्णरचना (MPSC Exam Practice)

MPSC परीक्षेत १० सेकंदांत अचूक मूलध्वनी संख्या मोजण्यासाठी खालील उदाहरणांचा सराव करा:

शब्द	संपूर्ण वर्णरचना	एकूण स्वर	एकूण व्यंजने	एकूण मूलध्वनी
ईश्वर	ई + श् + व् + अ + र् + अ	२	३	५
कृष्णापण	क् + ऋ + ष् + ण् + आ + र् + प् + अ + ण् + अ	४	६	१०
पुवार्ध	प् + उ + र् + व् + आ + र् + ध् + अ	३	५	८
अमृतध्वनी	अ + म् + ऋ + त् + अ + ध्‍ + व् + अ + न् + ई	५	५	१०
श्रीराम	श् + र् + ई + र् + आ + म् + अ	३	४	७
चित्रविचित्र	च् + इ + त् + र् + अ + व् + इ + च् + इ + त् + र् + अ	५	६	११

---

३. शासन निर्णय २०२२ नुसार अकारविल्हे क्रम (Dictionary & Computer Sorting Rules)

शब्दकोशात किंवा संगणकीय डेटाबेसवर मराठी शब्दांची वर्गवारी करताना महाराष्ट्र शासनाने ६ नोव्हेंबर २०२२ च्या आदेशानुसार खालील अधिकृत वर्णक्रम निश्चित केला आहे:

अंक (० ते ९) -> विरामचिन्हे -> स्वर -> स्वरादी -> व्यंजने -> विशेष संयुक्त व्यंजने (क्ष, ज्ञ)

अकारविल्हे क्रमाचे ४ मुख्य नियम (GR 2022 Rules):

1. पहिल्या स्तंभाची तुलना: शब्दातील पहिल्या अक्षराची/वर्णाची तुलना केली जाते.
2. स्वरादींचे प्राधान्य: समान व्यंजनानंतर स्वरादी (अनुस्वार/विसर्ग) हा साध्या स्वराच्या आणि इतर व्यंजनांच्या आधी येतो.
3. स्तंभ पद्धती (Vertical Column Comparison): पहिले वर्ण समान असल्यास दुसऱ्या, तिसऱ्या स्तंभातील वर्णांकडे क्रमाने जावे लागते.
4. पर-सवर्ण वि. अनुस्वार नियम: पर-सवर्ण (अनुनासिक) वापरून लिहिलेला शब्द आणि अनुस्वार देऊन लिहिलेला शब्द यांच्या अकारविल्हे क्रमात फरक पडतो (उदा. भ्रमंती हा शब्द भ्रमनिरास च्या आधी येतो).

---

४. अकारविल्हे क्रमाची प्रत्यक्ष उदाहरणे व विश्लेषण (MPSC Solved Examples)

उदाहरण १: गोप वि. गोपी

• गोप = ग् + ओ + प् + अ
• गोपी = ग् + ओ + प् + ई
• विश्लेषण: पहिले तीन वर्ण (ग्, ओ, प्) समान आहेत. चौथ्या वर्णात ‘अ’ हा ‘ई’ च्या आधी येत असल्याने गोप प्रथम येईल.
• योग्य क्रम: १. गोप -> २. गोपी

---

उदाहरण २: कठोर, कंठ व काठ

• कठोर = क् + अ + ठ् + ओ + र् + अ
• कंठ = क् + अ + ं + ठ् + अ
• काठ = क् + आ + ठ् + अ
• विश्लेषण: दुसऱ्या स्तंभात अ हा आ च्या आधी येत असल्याने काठ शेवटी जाईल. कठोर आणि कंठ या दोघांत दुसऱ्या स्तंभात अ समान आहे, पण कंठ मध्ये स्वरादीचिन्ह (अनुस्वार) असल्याने कंठ प्रथम येईल.
• योग्य क्रम: १. कंठ -> २. कठोर -> ३. काठ

---

उदाहरण ३: जोडाक्षरयुक्त शब्द (किंचित, क्रम, क्वचित)

• किंचित = क् + इ + ं + च् + इ + त् + अ
• क्रम = क् + र् + अ + म् + अ
• क्वचित = क् + व् + अ + च् + इ + त् + अ
• विश्लेषण: दुसऱ्या स्तंभात ‘इ’ हा स्वर व्यंजनांआधी येतो, म्हणून किंचित १ ला येईल. त्यानंतर ‘र्’ आणि ‘व्’ या व्यंजनांत वर्णक्रमानुसार ‘र्’ आधी येतो.
• योग्य क्रम: १. किंचित -> २. क्रम -> ३. क्वचित

---

उदाहरण ४: पर-सवर्ण प्रभावाचा क्रम (भ्रमनिरास, भ्रमंती, भ्रमित)

• भ्रमनिरास = भ् + र् + अ + म् + अ + न् + इ + र् + आ + स् + अ
• भ्रमंती = भ् + र् + अ + म् + अ + ं + त् + ई
• भ्रमित = भ् + र् + अ + म् + इ + त् + अ
• योग्य क्रम: १. भ्रमंती -> २. भ्रमनिरास -> ३. भ्रमित

---

५. MPSC Exam Quick Summary (अकारविल्हे सोडवण्याची सुपर ट्रिक)

• ट्रिक १ (मूलध्वनी मोजताना): स्वरांमध्ये कधीही पाय मोडू नये; व्यंजनांचा नेहमी हलन्त (पाय मोडून) सराव करावा.
• ट्रिक २ (अकारविल्हे क्रम करताना): नेहमी शब्द फोडून स्तंभाच्या रूपात (Column Format) खालीलप्रमाणे लिहून तुलना करावी:
  अंक -> स्वल्पविराम/विरामचिन्हे -> स्वर -> स्वरादी (ं/ः) -> व्यंजने -> क्ष, ज्ञ

---