मराठी भाषा व व्याकरणामध्ये ‘जोडाक्षर’ हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षा (Group B & C) आणि सरळसेवा भरतीमध्ये वर्णसंख्या ओळखणे, जोडाक्षरांची जोडणी पद्धती, ‘र’ चे लेखन, आणि आघातसहित/आघातरहित जोडाक्षर यांवर वारंवार क्लृप्त्यांवर आधारित प्रश्न विचारले जातात.
महाराष्ट्र शासनाच्या ६ नोव्हेंबर २०२२ च्या आदेशानुसार (GR 2022 परिशिष्ट २) स्वीकृत जोडाक्षर लेखन नियमांसह संपूर्ण माहिती खालीलप्रमाणे आहे.
१. जोडाक्षर : व्याख्या व मूलभूत सूत्र
- शास्त्रीय व्याख्या: ज्या अक्षरात दोन किंवा दोनपेक्षा अधिक व्यंजने एकापाठोपाठ येऊन शेवटी त्यात स्वर मिसळतो, त्याला ‘जोडाक्षर’ असे म्हणतात.
- मूलभूत सूत्र: व्यंजन + व्यंजन + … + स्वर = जोडाक्षर
उदाहरणे:
- ख् + र् + इ = ख्रि (ख्रिस्त)
- थ् + र् + ई = श्री (श्रीमंत)
- म् + ह् + ऐ = म्है (म्हैस)
- ब् + ल् + ऑ = ब्लॉ (ब्लॉग)
- द् + न् + य् + अ = ज्ञ (ज्ञान)
२. MPSC विशेष: चार मुख्य संकल्पनांमधील सूक्ष्म फरक
आयोग बऱ्याचदा वाक्यरूपाने किंवा जोड्या लावा स्वरूपात या चार संकल्पनांवर प्रश्न विचारतो:
| संकल्पना | शास्त्रीय रचना / व्याख्या | परीक्षाभिमुख उदाहरण |
|---|---|---|
| १. संयुक्त स्वर | दोन विजातीय स्वर एकत्र येऊन तयार होणारा स्वर. | अ + इ = ए, आ + उ = ओ |
| २. संयुक्त व्यंजन | दोन किंवा अधिक व्यंजने एकत्र येणे (स्वर न मिसळता). | क् + ष = क्ष्‍, द् + न् + य् = ज्ञ्‍ |
| ३. जोडाक्षर | व्यंजन + व्यंजन + स्वर एकत्र येऊन बनलेले अक्षर. | क् + त् + अ = क्त (रक्त) |
| ४. द्वित्त (Dvitta) | एकाच व्यंजनाचा दोनदा उच्चार होऊन बनलेले जोडाक्षर. | च् + च् + अ = च्च (कच्चा), त् + त् + अ = त्त (सत्ता) |
३. शासन निर्णय २०२२ नुसार जोडाक्षर लेखनाच्या २ पद्धती
मराठीत व्यंजनांची जोडणी प्रामुख्याने दोन प्रकारे केली जाते:
अ) आडवी जोडणी (Horizontal Alignment):
- नियम: यामध्ये व्यंजने एकापुढे एक जोडून लिहिली जातात. मराठीत प्रचलित लेखनात आडवी जोडणी अधिक योग्य व प्रमाण मानली जाते.
- उदाहरणे: सख्खा, उज्जपिनी, सत्ता, विष्णू, गप्पा, मातब्बर, झिम्मा, हिंमत, रस्ता, शब्द.
ब) उभी जोडणी (Vertical Alignment):
- नियम: यामध्ये व्यंजने एकाखाली एक जोडून लिहिली जातात. क्, ट्‍, ठ्‍, ड्‍, ढ्‍, द्, ल् या व्यंजनांची उभी जोडणी प्रचलित आहे.
- उदाहरणे: पट्टा, लठ्ठ, पुठ्ठा, बुढा, खड्डा, मुद्दा, द्विन, चिह्न.
MPSC Note: पक्क/पक्का, किल्ला/किल्ला, सल्ला/सल्ला, अन्न/अन्न हे शब्द दोन्ही प्रकारच्या जोडणीने लिहिणे स्वीकारार्ह आहे.
४. ‘र’ या व्यंजनाच्या जोडाक्षर लेखनाच्या ४ पद्धती (MPSC PYQ Highlight)
मराठी वर्णमालेत ‘र्’ (हलन्त पाय मोडून दिलेला) हे दंड नसलेले एकमेव व्यंजन आहे. ‘र’ चे जोडाक्षरातील स्थान व उच्चारानुसार ४ प्रकारे लेखन होते:
┌── १. रफार (र्) ─── [उदा. सूर्य, कार्य]
├── २. रकार (तिरकी रेघ) ─ [उदा. क्रम, ग्रंथ]
'र' चे लेखन ───┤
├── ३. काकपद / हंसपद ( ्र ) ─ [उदा. ट्रंक, राष्ट्र]
└── ४. रकार (य/ह आधी) ── [उदा. सूर्या, कुऱ्हाड]
१. रफार ( , )
- नियम: जेव्हा ‘र’ या व्यंजनानंतर दुसरे व्यंजन येते, तेव्हा ‘र’ चा उच्चार अपूर्ण (हल्का) होतो व पुढील व्यंजनाचा उच्चार पूर्ण होतो. अशा वेळी पुढील अक्षराच्या डोक्यावर रफार दिला जातो.
- उदाहरणे: सूर्य (स् + ऊ + र् + य + अ), कार्य, सर्व, धर्म, पूर्व, आशीर्वाद, आचार्य.
२. रकार / तिरकी रेघ ( -/ )
- नियम: जेव्हा मध्ये दंड, शेवटी स्वतंत्र दंड किंवा शेवटी जोडलेला दंड असणाऱ्या व्यंजनांनंतर ‘र’ येतो, तेव्हा पहिल्या व्यंजनाचा उच्चार अपूर्ण व ‘र’ चा उच्चार पूर्ण होतो. अशा वेळी पहिल्या व्यंजनाला तिरकी रेघ जोडली जाते.
- उदाहरणे: क्रम (क् + र् + अ), प्रकाश, ग्रंथ, व्रज, भ्रम, नम्र, स्रोत.
- विशेष जोडाक्षर: त् + र् + अ = त्र (त्रस्त, पुत्र, मित्र).
३. काकपद / हंसपद चिन्ह ( ्र )
- नियम: अर्धा दंड असणाऱ्या व्यंजनांनंतर (प्रामुख्याने ट-वर्गातील ट, ठ, ड, ढ) जेव्हा ‘र’ हा पूर्ण स्वरयुक्त येतो, तेव्हा ‘र’ चे लेखन अक्षराच्या खाली
^किंवा्रया चिन्हाने केले जाते. - उदाहरणे: ट्रंक, ड्रम, राष्ट्र, महाराष्ट्र, ड्रेन, ड्रिल, ट्रॅक्टर.
४. ‘र’ नंतर य/ह येणारा रकार ( सूर्या, कुऱ्हाड )
- नियम: जेव्हा ‘र’ या व्यंजनानंतर ‘य’ किंवा ‘ह’ ही व्यंजने येतात आणि मागच्या स्वरावर आघात येत नाही, तेव्हा ‘र’ चे लेखन अक्षराच्या पोटात किंवा बाजूला रेघ मारून केले जाते.
- उदाहरणे: सूर्या, पऱ्हाट, कुऱ्हाड, गऱ्हाळ, कैऱ्या, वऱ्हाड.
५. आघातसहित व आघातरहित जोडाक्षरे (Accentuated vs. Non-accentuated)
MPSC मध्ये उच्चाराच्या तीव्रतेवरून जोडाक्षरांवर प्रश्न विचारले जातात:
अ) आघातसहित जोडाक्षर:
- व्याख्या: जोडाक्षरापूर्वी येणाऱ्या ऱ्हस्व स्वरावर उच्चाराचा ताण/आघात पडतो आणि तो स्वर लांबट उच्चारला जातो.
- उदाहरणे: कन्या, वन्या, शिष्य, रस्ता, पुण्य, मुद्दा, विठ्ठल.
ब) आघातरहित जोडाक्षर:
- व्याख्या: जोडाक्षरापूर्वी येणाऱ्या स्वरावर कोणताही आघात किंवा ताण येत नाही.
- उदाहरणे: पन्हे, कण्हेरी, आम्ही, तुम्ही, दोन्ही, कान्हा, वऱ्हाड, उद्या, पुण्यास.
६. MPSC Exam Confusion Busters & Special Traps
- ‘र’ बाबतचा रद्द न झालेला PYQ प्रश्न:
- दंड नसलेले एकमेव व्यंजन: र् (हलन्त पाय मोडून दिलेला).
- दंड नसलेले अक्षर: र (पूर्ण उच्चारित).
- (उदा. ‘अर्पण’ या शब्दात ‘र्’ हे दंड नसलेले व्यंजन आहे; तर ‘रक्त’ या शब्दात ‘र’ हे दंड नसलेले अक्षर आहे).
- ‘ऋ’ आणि ‘ऌ’ चे शब्द जोडाक्षरे नसतात:
- ‘ऋ’ आणि ‘ऌ’ हे स्वर आहेत. त्यामुळे नृप (न् + ऋ + प् + अ), गृह (ग् + ऋ + ह् + अ), कॢप्ती (क् + ऌ + प् + त् + ई) हे शब्द जोडाक्षर नसून साधी अक्षरे आहेत. ( आयोगाने यावर प्रश्न विचारला आहे).
- ‘स्र’ वि. ‘स्त्र’ फरक:
- स्र: स् + र् + अ (उदा. स्रोत, स्राव).
- स्त्र: स् + त् + र् + अ (उदा. शास्त्र, वस्त्र, स्त्री).
- ‘ह्’ जोडाक्षरांचा वर्णविपर्यय (MPSC Favorite):
- संस्कृत उच्चारानुसार लेखन: ब्राह्मण, जिव्हा, चिन्ह, म्हातारा.
- मराठी उच्चारात ‘ह’ चा उच्चार आधी ऐकू आला तरी मूळ व्यंजनाचे स्थान आधीच असते (उदा. ब्रा + ह् + म् + अ = ब्राह्मण).
