मराठी व्याकरणात वर्णांचा उच्चार करताना फुफ्फुसातून येणारी हवा मुखातील कोणत्या अवयवाला (उदा. कंठ, टाळू, दात, ओठ) स्पर्श करते किंवा कोणत्या भागातून ध्वनी निर्माण होतो, यावरून उच्चारस्थाने ठरवली जातात. MPSC व सरळसेवा परीक्षांमध्ये तालव्य वि. दंततालव्य फरक आणि स्वरांच्या निभृत उच्चाराच्या नियमांवर नेहमी प्रश्न विचारले जातात.
१. वर्णांची ९ मुख्य उच्चारस्थाने (9 Places of Articulation)
वर्णमालेतील ५२ वर्णांची उच्चारस्थानानुसार ९ मुख्य प्रकारांमध्ये विभागणी केली जाते:
| अ.क्र. | उच्चारस्थानाचे नाव | तोंडाचा वापरला जाणारा भाग | समाविष्ट स्वर | समाविष्ट व्यंजने व स्वरादी |
|---|---|---|---|---|
| १ | कंठ्य वर्ण (Guttural) | कंठ / गळा (कोमल तालू) | अ, आ | क्, ख्‍, ग्, घ्‍, ङ्, ह् आणि विसर्ग (ः) |
| २ | तालव्य वर्ण (Palatal) | कठोर तालू (जीभ टाळूला टेकवून) | इ, ई | च्, छ्, ज्, झ्, ञ्‍, य्‍, श्‍ |
| ३ | दंततालव्य वर्ण / वत्स ध्वनी | वत्स (दात व कठोर तालू यांच्यामधील फुगीर भाग) | – | च्, ज्, झ् (‘अ’ युक्त उच्चार) |
| ४ | मूर्धण्य वर्ण (Retroflex) | मूर्धा (कठोर तालू व कंठ यांच्या मधला भाग) | ऋ | ट्‍, ठ्‍, ड्‍, ढ्‍, ण्‍, र्‍, ष्‍, ळ्‍ |
| ५ | दंत्य वर्ण (Dental) | दात (जिभेचे टोक दातांना टेकवून) | ऌ | त्, थ्‍, द्‍, ध्‍, न्‍, ल्‍, स््‍ |
| ६ | औष्ठ्य वर्ण (Labial) | ओठ (दोन्ही ओठांचा वापर करून) | उ, ऊ | प्‍, फ्‍, ब्‍, भ्‍, म्‍ |
| ७ | कंठतालव्य (Gutturo-Palatal) | कंठ + कठोर तालू | ए, ऐ, ॲ (आदत्त स्वर) | – |
| ८ | कंठौष्ठ्य (Gutturo-Labial) | कंठ + ओठ | ओ, औ, ऑ (आदत्त स्वर) | – |
| ९ | दंतौष्ठ्य (Dento-Labial) | वरचे दात + खालचा ओठ | – | व् |
विशेष टिप (MPSC Exam Point): ‘छ्’ या वर्णाचा दंततालव्य उच्चार होत नाही; ‘छ्’ चा उच्चार नेहमी फक्त तालव्यच होतो.
२. तालव्य वि. दंततालव्य (वत्स ध्वनी) – सूक्ष्म फरक व अर्थभेद
च्, ज्, झ् या तीन वर्णांचे उच्चार दोन प्रकारे होतात:
- तालव्य उच्चार: उच्चार करताना ‘य’ ची छटा मिसळलेली असते (उदा. च्य, ज्य, झ्य).
- दंततालव्य / वत्स ध्वनी: उच्चार करताना फक्त ‘अ’ हा स्वर मिसळलेला असतो (‘य’ ची छटा नसते).
MPSC परीक्षेत नेहमी विचारले जाणारे अर्थभेदाचे शब्द:
| शब्द | तालव्य उच्चार (‘य’ युक्त) अर्थ | दंततालव्य उच्चार (‘अ’ युक्त) अर्थ |
|---|---|---|
| जग | जग (ज्यग) = विश्व / दुनिया | जग (जग) = जिवंत राहा |
| जप | जप (ज्यप) = नामस्मरण करणे | जप (जप) = काळजी घेणे / सांभाळणे |
| चाप | चाप (च्याप) = धनुष्य | चाप (चाप) = चिमटा |
| जरा | जरा (ज्यरा) = म्हातारपण / म्हातारा | जरा (जरा) = थोडेसे |
वर्गवारीनुसार इतर उदाहरणे:
- तालव्य शब्दांची उदाहरणे: चंद्र, छाती, जल, जन, चरित्र, जास्त, चपला, झकास, छत्री, चरण, चलन.
- दंततालव्य शब्दांची उदाहरणे: चांदोबा, जनाबाई, चमचा, चारा, झरा, जावई, चाकर, झोपाळा, चपराक, चावडी.
३. स्वरांचे उच्चारप्रकार (Pronunciation Types of Vowels)
स्वरांचे उच्चाराच्या कालावधीनुसार व पद्धतीनुसार ३ मुख्य उच्चारप्रकार पडतात:
- ऱ्हस्व उच्चार (जलद उच्चार): ज्या स्वराचा उच्चार अत्यंत जलद व आखूड होतो.
- लांबट उच्चार: ज्या स्वराचा उच्चार लांबवला जातो (हा दीर्घ उच्चार नव्हे).
- निभृत / तोकडा उच्चार: ज्या स्वराचा उच्चार अपूर्ण, निसरडा किंवा तोकडा होतो.
- उदा. ‘गवत’ या शब्दाचे उच्चार विश्लेषण:
- ग (ग् + अ): यातील ‘अ’ चा उच्चार पूर्ण/ऱ्हस्व आहे.
- व (व् + अ): यातील ‘अ’ चा उच्चार लांबट आहे.
- त (त् + अ): यातील शेवटच्या ‘अ’ चा उच्चार निभृत (तोकडा/अपूर्ण) आहे.
४. ‘अ’ या स्वराच्या उच्चाराचे ४ मुख्य नियम
MPSC च्या शुद्धलेखन व उच्चारप्रक्रिया घटकावर विचारले जाणारे नियम:
- मराठी शब्दांतील शेवटचा ‘अ’: मराठी शब्दांतील शेवटचा ‘अ’ हा नेहमी निभृत (अपूर्ण उच्चाराचा) असतो (उदा. कान, पुस्तक).
- उपांत्य अक्षरातील ‘अ’: अकारान्ताशिवाय इतर शब्दांतील उपांत्य (शेवटून दुसरे) ‘अ’ युक्त अक्षर पूर्ण किंवा लांबट उच्चारले जाते (उदा. चपटा, टोचणी).
- चार अक्षरी शब्दांतील नियम: चार अक्षरी शब्दातील दुसऱ्या अक्षरात जर ‘अ’ असेल, तर तो ‘अ’ अपूर्ण/निभृत उच्चारला जातो (उदा. पळवत, करमत).
- एकाक्षरी शब्दांतील नियम: एकाक्षरी शब्दांतील ‘अ’ चा उच्चार नेहमी पूर्ण केला जातो (उदा. राम व श्याम, ‘ग’ ची बाधा, ‘ब’ व्यक्ती).
इतर महत्त्वाचे उच्चार नियम:
- तत्सम शब्दांतील शेवटचा ‘अ’: संस्कृतमधून मराठीत आलेल्या तत्सम शब्दांतील शेवटचा ‘अ’ नेहमी पूर्णोच्चारित असतो.
- जोडाक्षर, अनुस्वार व विसर्ग: जोडाक्षर, अनुस्वार किंवा विसर्ग यांच्यांनंतर येणारा ‘अ’ नेहमी पूर्णोच्चारित असतो.
- विसर्गाचा उच्चार: स्वरानंतर येणाऱ्या विसर्गाचा उच्चार ‘ह्’कारयुक्त (ह ला झटका देऊन) केला जातो (उदा. यशःधन = यशह्धन).
