मराठी व्याकरणात ५२ वर्णांची विभागणी स्वर, स्वरादी आणि व्यंजने या मुख्य गटांमध्ये केल्यानंतर, परीक्षेच्या दृष्टीने त्यांचे उच्चार कालावधी, उच्चार तीव्रता आणि वायूच्या वापरावरून अधिक सूक्ष्म वर्गीकरण केले जाते. MPSC आणि सरळसेवा परीक्षांमध्ये या सूक्ष्म वर्गीकरणावर (उदा. कठोर, मृदू, महाप्राण, अंतस्थ) वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
१. स्वरांचे सखोल वर्गीकरण (Classification of Vowels)
स्वरांचे मुख्य ५ प्रकार पडतात:
अ) कालावधी व उच्चारावरून पडणारे प्रकार (Duration of Articulation):
- ऱ्हस्व स्वर (Short Vowels – ५):
- व्याख्या: ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो आणि ज्यांचा उच्चार आखूड/जलद होतो.
- मात्रा: १ मात्रा.
- उदाहरणे: अ, इ, उ, ऋ, ऌ.
- दीर्घ स्वर (Long Vowels – ७):
- व्याख्या: ज्या स्वरांचा उच्चार करण्यासाठी जास्त वेळ लागतो आणि उच्चार लांबट होतो.
- मात्रा: २ मात्रा.
- उदाहरणे: आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ.
ब) रचनेवरून व उच्चारस्थानावरून पडणारे प्रकार (Structure & Place):
- संयुक्त स्वर (Compound Vowels – ४):
- व्याख्या: दोन विजातीय स्वर एकत्र येऊन तयार होणाऱ्या स्वरांना ‘संयुक्त स्वर’ म्हणतात.
- रचना सूत्र:
- ए = अ + इ / ई
- ऐ = आ + इ / ई
- ओ = अ + उ / ऊ
- औ = आ + उ / ऊ
- सजातीय स्वर (सवर्ण स्वर):
- व्याख्या: एकाच उच्चारस्थानातून निघणारे स्वर.
- जोड्या: अ–आ, इ–ई, उ–ऊ.
- विजातीय स्वर (असवर्ण स्वर):
- व्याख्या: भिन्न/वेगवेगळ्या उच्चारस्थानातून निघणारे स्वर.
- जोड्या: अ–इ, अ–उ, इ–ओ इत्यादी.
- आदत्त / आयात स्वर (Borrowed Vowels – २):
- ॲ आणि ऑ: इंग्रजीतून मराठीत आलेले स्वर (शिफारस: प्रा. अरविंद मंगरुळकर).
२. व्यंजनांचे वर्गीकरण (Classification of Consonants)
व्यंजनांचे मुख्य दोन भाग पडतात: वर्गीय व्यंजने (२५) आणि अवर्गीय व्यंजने (९).
अ) वर्गीय व्यंजने (Sparsha Vyanjane – स्पर्श व्यंजने – २५)
तोंडातील अवयवांना स्पर्श करून बाहेर पडणाऱ्या व्यंजनांना स्पर्श व्यंजने म्हणतात (क् पासून म् पर्यंत). यांचे ३ मुख्य प्रकार पडतात:
| वर्ग | कठोर / अघोष / श्वास (१३) | मृदू / घोष / नाद (२१) | अनुनासिके / पर-सवर्ण (०५) |
|---|---|---|---|
| क-वर्ग | क्, ख्‍ | ग्, घ्‍ | ङ् |
| च-वर्ग | च्‍, छ्‍ | ज्‍, झ्‍ | ञ्‍ |
| ट-वर्ग | ट्‍, ठ्‍ | ड्‍, ढ्‍ | ण्‍ |
| त-वर्ग | त्‍, थ्‍ | द्‍, ध्‍ | न् |
| प-वर्ग | प्‍, फ्‍ | ब्‍, भ्‍ | म् |
| इतर | श्‍, ष्‍, स््‍ (उष्मे) | य्‍, र्‍, ल्‍, व्‍, ह्‍, ळ्‍ | – |
- कठोर व्यंजने (Unvoiced): उच्चारात तीव्रता व जोर द्यावा लागतो (उदा. क्, ख्‍, च्‍, छ्‍…).
- मृदू व्यंजने (Voiced): उच्चार सौम्य व कोमल असतो (उदा. ग्, घ्‍, ज्‍, झ्‍…).
- अनुनासिके (Nasals / पर-सवर्ण): उच्चार मूळ स्थानासोबत नाकाद्वारे (नासिकेतून) होतो. अनुस्वाराच्या ऐवजी पुढील वर्गातील ५ वे अनुनासिक वापरता येते, म्हणून यांना ‘पर-सवर्ण’ म्हणतात.
ब) अवर्गीय व्यंजने (Non-Grouped Consonants)
- अर्धस्वर / अंतस्थ (४): य्‍, र्‍, ल्‍, व्‍
- व्याख्या: ज्या व्यंजनांमध्ये स्वर व व्यंजने या दोघांचे गुणधर्म आढळतात.
- अंतस्थ का म्हणतात? ही व्यंजने स्पर्श व्यंजने व उष्मे यांच्यामध्ये येतात.
- संज्ञा व भाषातज्ज्ञ:
- ईषत विवृत्त: मो. के. दामले यांनी अर्धस्वरांना ‘ईषत विवृत्त’ म्हटले.
- द्र्वर्ण: ना. गो. कालेलकर यांनी ‘र’ व ‘ल’ यांना ‘द्र्वर्ण’ नाव दिले.
- उष्मे / घर्षक / सीत्कार (३): श्‍, ष्‍, स््‍
- व्याख्या: उच्चार गर्दीने हवेचे घर्षण होऊन उसासा टाकल्यासारखा होतो.
- संज्ञा: मो. के. दामले यांनी ‘ईषत स्पृष्ट’ आणि ना. गो. कालेलकर यांनी ‘सीत्कार’ म्हटले.
- महाप्राण (१४) वि. अल्पप्राण (२०) व्यंजने:
- महाप्राण (१४): उच्चार गर्दीने फुफ्फुसातील हवा वेगाने बाहेर फेकली जाते.
- मुख्य महाप्राण: ह्‍.
- ह-युक्त उच्चार असलेले (१०): ख्‍, घ्‍, छ्‍, झ्‍, ठ्‍, ढ्‍, थ्‍, ध्‍, फ्‍, भ्‍.
- घर्षक वर्ण (३): श्‍, ष्‍, स््‍.
- अल्पप्राण (२०): ज्यांच्या उच्चारात ‘ह’ ची छटा नसते आणि हवा कमी वापरली जाते (उदा. क्, ग्, च्‍, ज्‍…).
- महाप्राण (१४): उच्चार गर्दीने फुफ्फुसातील हवा वेगाने बाहेर फेकली जाते.
- स्वतंत्र वर्ण (१): ळ्‍
- मराठी भाषेतील एकमेव स्वतंत्र वर्ण मानला जातो.
३. विशेष वर्गीकरण (Explosive & Mnemonic Concepts)
- स्फोटक व्यंजने (Explosive Consonants): हवा अडवून जोरात बाहेर फेकल्याने स्फोट होतो — क, ट, त, प, ग, ड, द, ब.
- अर्धस्फोटक व्यंजने: ख, च, छ, ठ, थ, फ, घ, ज, झ, ध, ढ, भ.
४. MPSC Confusion Buster Table (नेहमी विचारले जाणारे घटक)
| संकल्पना | एकूण संख्या | समाविष्ट वर्ण / घटक |
|---|---|---|
| कठोर वर्ण | १३ | १३ कठोर व्यंजने (क्, ख्‍, च्‍, छ्‍… + श्‍, ष्‍, स््‍). |
| मृदू वर्ण | ३७ | २१ मृदू व्यंजने + १४ स्वर + ०२ स्वरादी. |
| महाप्राण वर्ण | १४ | ह्‍ + १० व्यंजने + ३ उष्मे. |
| अल्पप्राण वर्ण | २० | उरलेली सर्व व्यंजने. |
