मराठी वर्णमालेचे मूळ तीन मुख्य घटक म्हणजे स्वर, स्वरादी आणि व्यंजने. स्पर्धा परीक्षांमध्ये (MPSC, सरळसेवा) यांच्या व्याख्या, संस्कृत नावे, उच्चार पद्धती आणि सूक्ष्म फरकांवर थेट प्रश्न विचारले जातात. महाराष्ट्र शासनाच्या ६ नोव्हेंबर २०२२ च्या आदेशानुसार सुधारित वर्णमालेवर आधारित सर्व घटकांचे सविस्तर स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे:
१. स्वर (Vowels – अच / विवृत्त)
व्याख्या व अर्थ:
- संस्कृत व्युत्पत्ती: ‘स्वयं राजते इति स्वरः’ – ज्यांचा उच्चार स्वतंत्रपणे (इतर कोणत्याही वर्णाची मदत न घेता) होतो, त्यांना ‘स्वर’ म्हणतात.
- धातू: ‘स्वर’ या शब्दात ‘स्वृ’ हा धातू असून त्याचा अर्थ ‘उच्चार करणे’ किंवा ‘ध्वनी करणे’ असा होतो.
- शास्त्रीय व्याख्या: मुखातून हवा बाहेर पडताना ओठांचा एकमेकांशी किंवा जिभेचा तोंडातील कोणत्याही भागाशी स्पर्श न होता जे ध्वनी बाहेर पडतात, त्यांना स्वर म्हणतात.
- विवृत्त (Vivrut): स्वरांना ‘विवृत्त’ असेही म्हणतात. कारण स्वरांचा उच्चार करताना हवेचा मार्ग अडवला जात नाही आणि वागिंद्रिये उघडी राहतात.
१४ स्वर (Maharashtra GR 2022):
मराठी वर्णमालेत आता एकूण १४ स्वर समाविष्ट आहेत: अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ऌ, ए, ॲ, ऐ, ओ, ऑ, औ
महत्त्वाचे विशेष घटक (Aadat / Aayat Swar):
- ॲ आणि ऑ: हे इंग्रजी भाषेतून मराठीत आलेले आदत्त (आयात) स्वर आहेत.
- शिफारस: प्रा. अरविंद मंगरुळकर यांनी हे दोन स्वर मराठी वर्णमालेत समाविष्ट करण्याची शिफारस केली होती.
- उच्चारस्थान क्रमानुसार स्थान: ६ नोव्हेंबर २०२२ च्या शासन निर्णयानुसार स्वरांच्या उच्चारस्थानाच्या क्रमात ‘ए’ नंतर ‘ॲ’ आणि ‘ओ’ नंतर ‘ऑ’ यांचा समावेश करण्यात आला आहे.
२. स्वरादी (Swaradi)
व्याख्या व अर्थ:
- व्याख्या: ‘स्वर आहे आधी/आरंभी ज्याच्या असा वर्ण म्हणजे स्वरादी होय.’
- स्पष्टीकरण: ज्या वर्णाचा उच्चार करण्यापूर्वी एखाद्या स्वराचा उच्चार करावाच लागतो, त्यांना ‘स्वरादी’ म्हणतात.
- उदा. अंगण (अ + अनुस्वार), दुःख (द् + उ + विसर्ग).
स्वरादींचे २ मुख्य प्रकार:
| स्वरादी प्रकार | चिन्ह | अर्थ व उच्चार वैशिष्ट्ये | उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| १. अनुस्वार | ं | स्पष्ट व खणखणीत उच्चार. पाठीमागून/नंतर झालेला उच्चार किंवा उच्चारावर स्वार होणारा उच्चार. | घंटा, चिंता, शंकर, कंकण. |
| २. विसर्ग | ः | विसर्ग म्हणजे ‘श्वास सोडणे’. या वर्णाचा उच्चार ‘ह’ या वर्णाला झटका देऊन केल्यासारखा होतो. | स्वतः, दुःख, अंतःकरण, मनःशांती. |
स्वरादी व अतिरिक्त चिन्हे (Swaretar Chinhe):
- चंद्रबिंदू (ॲँ / आँ): स्वरांचा सानुनासिक उच्चार दर्शवण्यासाठी वापरले जाणारे अतिरिक्त स्वरधर्मदर्शक चिन्ह.
- अवग्रह (S): संधिप्रक्रियेच्या लेखनात मुळात असलेला ‘अ’ दर्शवण्यासाठी किंवा स्वराचा लांबलेला उच्चार दर्शवण्यासाठी वापरतात.
- अधोबिंदू / नुक्ता (़): च्, छ्, ज्‍, झ्‍ या व्यंजनांचा दंतमूलीय उच्चार दर्शवण्यासाठी पूर्वी नुक्ता वापरला जात असे; परंतु शासन निर्णय २०२२ नुसार आता नुक्ता वापरण्याची गरज नाही.
३. व्यंजने (Consonants – हल / परवर्ण / स्वरांत)
व्याख्या व अर्थ:
- व्याख्या: ज्या वर्णाचा उच्चार स्वतंत्रपणे करता येत नाही (उच्चार पूर्ण होण्यासाठी स्वरावर अवलंबून राहावे लागते), त्यांना ‘व्यंजने’ म्हणतात.
- हलन्त रूप (पाय मोडून देणे): व्यंजने अपूर्ण उच्चाराची असल्याने वर्णमालेत ती नेहमी पाय मोडून (हलन्त स्वरूपात) लिहिली जातात (उदा. क्, ख्‍, ग्).
- अक्षर बनणे: जेव्हा व्यंजनात ‘अ’ किंवा इतर स्वर मिसळतो, तेव्हा त्याचे पूर्ण उच्चारित अक्षर बनते (क् + अ = क).
व्यंजनांना दिलेली संस्कृत नावे व कारणे:
| संस्कृत/व्याकरण नाव | नाव देण्याचे मुख्य कारण |
|---|---|
| हल (Hal) | संस्कृत व्याकरणानुसार व्यंजनांच्या शेवटी हलन्त चिन्ह जोडले जाते म्हणून. |
| परवर्ण (Paravarna) | उच्चार पूर्ण होण्यासाठी दुसऱ्या वर्णावर (स्वरावर) अवलंबून राहावे लागते म्हणून. |
| स्वरांत (Swarant) | उच्चार पूर्ण करण्यासाठी शेवटी स्वर येतो म्हणून. |
| संवृत्त (Samvrutta) | उच्चाराच्या वेळी तोंडाचा मार्ग/वागिंद्रिय थोडे बंद असते म्हणून. |
४. विशेष संयुक्त व्यंजने (Special Joint Consonants)
- क्ष (क् + ष् + अ) व ज्ञ (द् + न् + य् + अ): ही मुळात संयुक्त व्यंजने/जोडाक्षरे आहेत.
- वर्णमालेतील स्थान: ही जोडाक्षरे असली तरी देवनागरी वर्णमालेत परंपरेने चालत आलेली विशेष लेखनचिन्हे असल्याने त्यांना ‘विशेष संयुक्त व्यंजने’ म्हणून वर्णमालेच्या शेवटी स्थान दिले आहे.
५. स्पर्धा परीक्षेसाठी महत्त्वाचे क्विक रिव्हिजन पॉइंट्स (MPSC Memory Tricks)
- अच व हल: स्वरांना संस्कृतमध्ये ‘अच’ आणि व्यंजनांना ‘हल’ म्हणतात.
- सोळाखडी रचना: वर्णमालेत १४ स्वर आणि २ स्वरादी एकत्र आल्यामुळे पूर्वीची ‘बाराखडी’ आता ‘सोळाखडी’ बनली आहे.
- विवृत्त वि. संवृत्त: स्वरांचा उच्चार विवृत्त (उघडा) असतो, तर व्यंजनांचा उच्चार संवृत्त (अंशतः बंद) असतो.
- अनुस्वार वि. अनुनासिक फरक:
- अनुस्वार (ं): स्पष्ट व खणखणीत उच्चार (उदा. गंगा, घंटा).
- अनुनासिक: अस्पष्ट व ओझरता उच्चार (उदा. मुलांनी, घरांमध्ये).
