भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य – संपूर्ण माहिती

भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये वसलेले महत्त्वाचे संरक्षित क्षेत्र आहे. हे अभयारण्य शेकरू (भारतीय महाकाय खार) या महाराष्ट्राच्या राज्यप्राण्याच्या संरक्षणासाठी विशेष प्रसिद्ध आहे. येथील सदाहरित व निमसदाहरित वने, समृद्ध जैवविविधता आणि भीमा नदीच्या उगमाशी असलेला संबंध यांमुळे या अभयारण्याला पर्यावरणीय महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

MPSC राज्यसेवा, संयुक्त गट-ब व गट-क परीक्षांमधील महाराष्ट्राचा भूगोल, पर्यावरण आणि वन्यजीव संरक्षण या घटकांसाठी या अभयारण्याची माहिती महत्त्वाची आहे.

भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य: महत्त्वाची माहिती

घटक	माहिती
अभयारण्याचे नाव	भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य
राज्य	महाराष्ट्र
जिल्हे	पुणे, रायगड व ठाणे
अधिसूचनेची तारीख	१६ सप्टेंबर १९८५
क्षेत्रफळ	१३०.७८ चौ. किमी.
पर्वतरांग	सह्याद्री
प्रमुख वैशिष्ट्य	शेकरूचे संरक्षण
राज्यप्राणी	शेकरू (भारतीय महाकाय खार)
संबंधित नदी	भीमा नदी
वनस्पतींचे स्वरूप	सदाहरित व निमसदाहरित वने
संबंधित कायदा	वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२

टीप: काही सामान्य ज्ञानाच्या तक्त्यांमध्ये क्षेत्रफळ १३१ चौ. किमी. असे अंदाजे दिले जाते. अधिकृत नोंदीतील क्षेत्रफळ १३०.७८ चौ. किमी. आहे.

शेकरू – महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी

शेकरू हा भीमाशंकर अभयारण्याचा सर्वांत महत्त्वाचा वन्यजीव आहे.

• मराठी नाव: शेकरू
• इंग्रजी नाव: Indian Giant Squirrel / Indian Giant Squirrel (Malabar Giant Squirrel)
• वैज्ञानिक नाव: Ratufa indica
• अधिवास: झाडांनी समृद्ध असलेली वने.
• वैशिष्ट्य: झाडांवर राहणारा, फांद्यांवरून उड्या मारून हालचाल करणारा मोठ्या आकाराचा खारवर्गीय प्राणी.
• महत्त्व: महाराष्ट्राच्या राज्यप्राण्याचे संरक्षण आणि वन परिसंस्थेचे संवर्धन.

शेकरू झाडांच्या फांद्यांवर आणि वृक्षांच्या छत्रभागात राहतो. त्यामुळे सलग वनक्षेत्र, मोठी झाडे आणि सुरक्षित नैसर्गिक अधिवास त्याच्या अस्तित्वासाठी महत्त्वाचे आहेत.

MPSC साठी लक्षात ठेवा: महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी – शेकरू; भीमाशंकर अभयारण्य – शेकरूच्या संरक्षणासाठी प्रसिद्ध.

भौगोलिक स्थान आणि सह्याद्रीचे महत्त्व

भीमाशंकर अभयारण्य सह्याद्री पर्वतरांगेतील उत्तर पश्चिम घाटाच्या भागात स्थित आहे. हे क्षेत्र डोंगराळ भूभाग, खोल दऱ्या, उतार, पठारे आणि घनदाट वनस्पतींनी वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

अभयारण्याचे भौगोलिक महत्त्व पुढीलप्रमाणे आहे:

• १. सह्याद्री पर्वतरांग: पश्चिम घाटातील जैवविविधतेने समृद्ध प्रदेशाचा भाग.
• २. जलसंधारण: वनक्षेत्र पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास आणि जलस्रोतांचे संवर्धन करण्यास मदत करते.
• ३. भीमा नदी: भीमा नदीच्या उगमाशी भीमाशंकर परिसराचा संबंध आहे.
• ४. वनसंपदा: सदाहरित आणि निमसदाहरित वनांमुळे विविध प्राणी, पक्षी आणि वनस्पतींना अधिवास उपलब्ध होतो.
• ५. पर्यावरणीय समतोल: वन्यजीवांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि स्थानिक परिसंस्थांचे जतन यासाठी हे क्षेत्र महत्त्वाचे आहे.

भीमाशंकर अभयारण्यातील जैवविविधता

प्रमुख वन्यजीव

या अभयारण्यात विविध सस्तन प्राणी, पक्षी, सरपटणारे प्राणी आणि इतर जीव आढळतात.

• शेकरू
• बिबट्या
• भेकर (Barking Deer)
• रानडुक्कर
• रानमांजर
• विविध वनपक्षी

प्रमुख वनस्पती

येथील वनस्पतींमध्ये जांभूळ, आंबा, हिरडा, बेहडा आणि इतर स्थानिक वृक्षप्रजातींचा समावेश होतो.

वनस्पतींची विविधता वन्यजीवांना अन्न, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक अधिवास उपलब्ध करून देते.

भीमाशंकर आणि पर्यावरण संवर्धन

भीमाशंकर अभयारण्य हे जैवविविधता संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. येथील वनसंपदा आणि जलस्रोतांचे संरक्षण करण्यासाठी पुढील बाबींना महत्त्व आहे:

• वनतोड आणि अधिवासाचा ऱ्हास रोखणे.
• शेकरू व इतर वन्यजीवांच्या नैसर्गिक अधिवासाचे संरक्षण.
• जंगलातील आग आणि मानवी हस्तक्षेप नियंत्रित करणे.
• वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी योग्य अधिवास राखणे.
• पर्यावरणपूरक पर्यटनाला प्रोत्साहन देणे.
• वनक्षेत्रातील जैवविविधतेचे दीर्घकालीन संवर्धन करणे.

वन्यजीव संरक्षण अधिनियम, १९७२

भीमाशंकर अभयारण्यासारख्या संरक्षित क्षेत्रांच्या संरक्षणासाठी वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ हा महत्त्वाचा कायदा आहे.

कलम	विषय
कलम १८	अभयारण्य घोषित करण्याच्या प्रक्रियेची सुरुवात
कलम २६A	अभयारण्य घोषित करण्यासंबंधी अंतिम अधिसूचनेची तरतूद
कलम ३६A	संवर्धन राखीव क्षेत्र घोषित करण्याची तरतूद

परीक्षाभिमुख मुद्दा: अभयारण्य आणि राष्ट्रीय उद्यान या संरक्षित क्षेत्रांच्या वेगवेगळ्या श्रेणी आहेत. त्यांच्या कायदेशीर तरतुदी आणि संरक्षण व्यवस्थेतील फरक समजून घ्या.

भीमाशंकर अभयारण्य आणि भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग

भीमाशंकर हे धार्मिक आणि नैसर्गिक पर्यटनासाठीही प्रसिद्ध आहे. येथे भगवान शिवाचे भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग मंदिर आहे.

या परिसराचे महत्त्व पुढील तीन कारणांनी वाढते:

• धार्मिक पर्यटन.
• सह्याद्रीतील नैसर्गिक सौंदर्य.
• वन्यजीव आणि जैवविविधता संरक्षण.

मात्र, भीमाशंकर मंदिर आणि भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य या दोन वेगळ्या संदर्भातील बाबी आहेत. परीक्षेत त्यांची गल्लत करू नये.

MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य महाराष्ट्रात आहे.
• हे सह्याद्री पर्वतरांगेतील संरक्षित क्षेत्र आहे.
• अभयारण्याची अधिसूचना १६ सप्टेंबर १९८५ रोजी जारी झाली.
• अधिकृत क्षेत्रफळ १३०.७८ चौ. किमी. आहे.
• हे पुणे, रायगड आणि ठाणे या जिल्ह्यांच्या परिसरात पसरलेले आहे.
• महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी शेकरू आहे.
• शेकरूचे वैज्ञानिक नाव Ratufa indica आहे.
• भीमा नदीच्या उगमाशी या परिसराचा संबंध आहे.
• वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ हा संबंधित प्रमुख कायदा आहे.

सराव प्रश्न – MPSC

प्रश्न १. भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य कोणत्या प्राण्यासाठी विशेष प्रसिद्ध आहे?

A) वाघ
B) शेकरू
C) सिंह
D) एकशिंगी गेंडा

योग्य उत्तर: B) शेकरू

प्रश्न २. महाराष्ट्राच्या राज्यप्राण्याचे नाव कोणते?

A) काळवीट
B) भारतीय गवा
C) शेकरू
D) वाघ

योग्य उत्तर: C) शेकरू

प्रश्न ३. भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य कोणत्या पर्वतरांगेत आहे?

A) अरवली
B) सह्याद्री
C) सातपुडा
D) विंध्य

योग्य उत्तर: B) सह्याद्री

प्रश्न ४. भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्याची अधिकृत अधिसूचना कोणत्या वर्षी जारी झाली?

A) १९७२
B) १९८०
C) १९८५
D) १९९२

योग्य उत्तर: C) १९८५

प्रश्न ५. शेकरूचे वैज्ञानिक नाव कोणते?

A) Panthera pardus
B) Ratufa indica
C) Bos gaurus
D) Axis axis

योग्य उत्तर: B) Ratufa indica

प्रश्न ६. भीमाशंकर अभयारण्याचे अधिकृत क्षेत्रफळ किती आहे?

A) १००.१२ चौ. किमी.
B) १३०.७८ चौ. किमी.
C) १५२.८१ चौ. किमी.
D) ३०४.८१ चौ. किमी.

योग्य उत्तर: B) १३०.७८ चौ. किमी.

निष्कर्ष

भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील वन्यजीव संवर्धन, सह्याद्रीची जैवविविधता आणि शेकरूच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाचे आहे. MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने त्याचे स्थान, अधिसूचनेचे वर्ष, क्षेत्रफळ, प्रमुख वन्यजीव आणि संबंधित कायदा यांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

संदर्भ:

• महाराष्ट्र पर्यटन विभाग – भीमाशंकर
• Wildlife Institute of India – महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने व वन्यजीव अभयारण्यांची माहिती
• भारत सरकार – भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्याची अधिसूचना