विस्तारित तानसा वन्यजीव अभयारण्य – ठाणे व पालघर

महाराष्ट्रातील तानसा वन्यजीव अभयारण्याच्या विस्तारासंबंधी महत्त्वाचा निर्णय २६ ऑक्टोबर २०२६ रोजी महाराष्ट्र राज्य वन्यजीव मंडळाच्या २६व्या बैठकीत घेण्यात आला. विद्यमान अभयारण्याला लागून असलेल्या विस्तारित तानसा क्षेत्राला वन्यजीव अभयारण्याचा दर्जा देण्याच्या प्रस्तावाला मान्यता देण्यात आली.

या निर्णयासोबत सहा गावांमधील एकूण ५८८.७६७ हेक्टर महसुली व खासगी जमीन विस्तारित तानसा क्षेत्रात समाविष्ट करण्याच्या प्रस्तावालाही मान्यता देण्यात आली.

विस्तारित तानसा वन्यजीव अभयारण्य: महत्त्वाची माहिती

घटक	माहिती
नाव	विस्तारित तानसा वन्यजीव अभयारण्य क्षेत्र
राज्य	महाराष्ट्र
संबंधित जिल्हे	ठाणे व पालघर परिसर
प्रमुख उद्देश	वन्यजीव अधिवास आणि जंगलांचे संरक्षण
मंजूर अतिरिक्त जमीन	५८८.७६७ हेक्टर
संबंधित गावे	ओगदा, खोडदे, तिरमाळ, पाचघर, फणसाड आणि आमले
मंजुरी देणारी संस्था	महाराष्ट्र राज्य वन्यजीव मंडळ
बैठकीचा क्रमांक	२६वी बैठक
बैठकीची तारीख	२६ ऑक्टोबर २०२६
संबंधित कायदा	वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२

महत्त्वाची टीप: अभयारण्याचा दर्जा देण्याच्या प्रस्तावाला मान्यता मिळाली आहे. अंतिम शासकीय अधिसूचनेची स्थिती स्वतंत्रपणे तपासावी.

तानसा वन्यजीव अभयारण्याचे भौगोलिक महत्त्व

तानसा वन्यजीव अभयारण्य महाराष्ट्रातील ठाणे जिल्ह्याच्या वनक्षेत्राशी संबंधित आहे. विस्तारित क्षेत्राचा प्रस्ताव ठाणे व पालघर परिसरातील वनक्षेत्रांच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.

या प्रदेशातील जंगलांचे महत्त्व पुढील बाबींमुळे वाढते:

• वन्यजीवांच्या नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण.
• वनक्षेत्र आणि जैवविविधतेचे जतन.
• पाणलोट क्षेत्रांचे संवर्धन.
• जंगलांमधील पर्यावरणीय समतोल राखणे.
• वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी आवश्यक असलेल्या अधिवासांचे संरक्षण.

तानसा परिसरातील जलस्रोत आणि जंगलांचे संरक्षण हे पर्यावरणीय व्यवस्थापनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे आहे.

तानसा अभयारण्याच्या विस्तारासाठी मंजूर जमीन

महाराष्ट्र राज्य वन्यजीव मंडळाने विस्तारित तानसा क्षेत्रात सहा गावांमधील महसुली व खासगी जमीन समाविष्ट करण्याच्या प्रस्तावाला मान्यता दिली.

#	गावाचे नाव
१	ओगदा
२	खोडदे
३	तिरमाळ
४	पाचघर
५	फणसाड
६	आमले

एकूण क्षेत्रफळ: ५८८.७६७ हेक्टर

या प्रस्तावामागील उद्देश विद्यमान अभयारण्यातील मानवी वस्तीशी संबंधित बाबींचे व्यवस्थापन करून अभयारण्याला मानवी वस्तीमुक्त करण्याच्या प्रक्रियेला मदत करणे हा आहे.

लक्षात घ्या की जमीन समाविष्ट करण्याच्या प्रस्तावाला मान्यता मिळणे आणि प्रत्यक्ष जमीन हस्तांतरण किंवा पुनर्वसन पूर्ण होणे या वेगवेगळ्या प्रक्रिया आहेत.

वन्यजीव अभयारण्य आणि पर्यावरण संवर्धन

वन्यजीव अभयारण्ये ही जैवविविधतेच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची संरक्षित क्षेत्रे आहेत. त्यांचे व्यवस्थापन करताना वन्यजीव, स्थानिक परिसंस्था, पाणलोट क्षेत्रे आणि मानवी वस्तीशी संबंधित बाबींचा विचार केला जातो.

तानसा क्षेत्राच्या विस्तारामुळे पुढील बाबींना मदत होण्याची अपेक्षा आहे:

• १. वन्यजीवांच्या अधिवासांचे संरक्षण.
• २. संरक्षित क्षेत्रांचे व्यवस्थापन अधिक प्रभावी करणे.
• ३. जंगलांवरील मानवी दबावाचे व्यवस्थापन.
• ४. संवेदनशील पर्यावरणीय क्षेत्रांचे संवर्धन.
• ५. दीर्घकालीन जैवविविधता संरक्षणाला चालना देणे.

संबंधित कायदेशीर तरतुदी

भारतामध्ये वन्यजीव अभयारण्य घोषित करण्याची प्रक्रिया वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ अंतर्गत केली जाते.

कलम	विषय
कलम १८	अभयारण्य घोषित करण्याच्या प्रक्रियेची सुरुवात
कलम २६A	अभयारण्य घोषित करण्यासंबंधी अंतिम अधिसूचनेची तरतूद
कलम ३६A	संवर्धन राखीव क्षेत्र घोषित करण्याची तरतूद

MPSC परीक्षेसाठी अभयारण्य, राष्ट्रीय उद्यान आणि संवर्धन राखीव क्षेत्र यांतील फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• राज्य: महाराष्ट्र.
• संबंधित जिल्हे: ठाणे व पालघर परिसर.
• बैठक: महाराष्ट्र राज्य वन्यजीव मंडळाची २६वी बैठक.
• दिनांक: २६ ऑक्टोबर २०२६.
• अतिरिक्त जमीन: ५८८.७६७ हेक्टर.
• गावांची संख्या: सहा.
• गावांची नावे: ओगदा, खोडदे, तिरमाळ, पाचघर, फणसाड आणि आमले.
• संबंधित कायदा: वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२.
• महत्त्वाचा फरक: प्रस्तावाला मंजुरी आणि अंतिम अधिसूचना या स्वतंत्र टप्प्यांतील बाबी आहेत.

सराव प्रश्न

प्रश्न १. तानसा वन्यजीव अभयारण्याचा विस्तारित क्षेत्राचा प्रस्ताव कोणत्या प्रदेशाशी संबंधित आहे?

A) पुणे व सातारा
B) ठाणे व पालघर
C) नाशिक व धुळे
D) नागपूर व भंडारा

उत्तर: B) ठाणे व पालघर

प्रश्न २. विस्तारित तानसा क्षेत्रात समाविष्ट करण्याच्या प्रस्तावाला किती अतिरिक्त जमिनीच्या क्षेत्रासाठी मान्यता मिळाली?

A) १००.१३९ हेक्टर
B) २५५.७९ हेक्टर
C) ५८८.७६७ हेक्टर
D) ७८८.५६७ हेक्टर

उत्तर: C) ५८८.७६७ हेक्टर

प्रश्न ३. विस्तारित तानसा क्षेत्राच्या प्रस्तावात किती गावांचा समावेश आहे?

A) चार
B) पाच
C) सहा
D) सात

उत्तर: C) सहा

प्रश्न ४. अभयारण्य घोषित करण्याच्या प्रक्रियेची सुरुवात कोणत्या कलमाशी संबंधित आहे?

A) कलम १८
B) कलम ३६A
C) कलम ५१
D) कलम ६१

उत्तर: A) कलम १८

प्रश्न ५. वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम कोणत्या वर्षी लागू करण्यात आला?

A) १९६२
B) १९७२
C) १९८०
D) १९८६

उत्तर: B) १९७२

निष्कर्ष

विस्तारित तानसा वन्यजीव अभयारण्याचा प्रस्ताव हा ठाणे व पालघर परिसरातील वन्यजीव संरक्षण आणि वनक्षेत्र व्यवस्थापनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. MPSC परीक्षेसाठी मंजूर अतिरिक्त क्षेत्रफळ, संबंधित गावे, जिल्हे आणि वन्यजीव संरक्षण कायद्यातील तरतुदी यांची उजळणी करा.