मराठी व्याकरणात दोन किंवा अधिक शब्द किंवा दोन वाक्ये जोडणाऱ्या अविकारी शब्दाला ‘उभयान्वयी अव्यय’ म्हणतात. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा (Group B & C), आणि सरळसेवा भरतीमध्ये प्रधानत्वसूचक व गौणत्वसूचक अव्ययांचे प्रत्येकी ४ उपप्रकार, ‘म्हणून’ व ‘की’ चा चौरंगी वापर, आणि केवल, संयुक्त व मिश्र वाक्यांची ओळख यावर दरवर्षी ३ ते ५ प्रश्न विचारले जातात.
१. उभयान्वयी अव्यय : व्युत्पत्ती व व्याख्या (Definitions)
- शब्दव्युत्पत्ती: उभय (दोन) + अन्वय (संबंध) = दोन घटकांमधील संबंध जोडणारा शब्द.
- सामान्य व्याख्या: दोन किंवा अधिक शब्द किंवा वाक्ये जोडणाऱ्या अविकारी शब्दाला ‘उभयान्वयी अव्यय’ म्हणतात.
- व्याकरणतज्ज्ञांच्या व्याख्या (MPSC PYQ Special):
- मो. के. दामले: “दोन किंवा अधिक वाक्ये किंवा दोन शब्द जोडणाऱ्या विकारातीत शब्दांस उभयान्वयी अव्यये म्हणतात.”
- MPSC आयोग व्याख्या: “दोन किंवा अधिक शब्द किंवा दोन किंवा अधिक वाक्ये जोडणाऱ्या विकारातीत शब्दाला उभयान्वयी अव्यय म्हणतात.”
२. उभयान्वयी अव्ययांचे २ मुख्य वर्ग (2 Primary Classes)
जोडल्या जाणाऱ्या दोन वाक्यांमधील दर्जाच्या संबंधावरून उभयान्वयी अव्ययांचे २ मुख्य वर्ग पडतात:
┌── अ) प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्यये (४ उपप्रकार)
│ └── (यांच्यापासून 'संयुक्त वाक्य' बनते)
उभयान्वयी अव्ययांचे२ मुख्य वर्ग ──┤
└── ब) गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्यये (४ उपप्रकार)
└── (यांच्यापासून 'मिश्र वाक्य' बनते)
३. प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्यये (Coordinating Conjunctions)
- व्याख्या: जोडली जाणारी दोन्ही वाक्ये स्वतंत्र, समान दर्जाची आणि एकमेकांवर अवलंबून नसणारी (प्रधान) असतात, तेव्हा त्यांना जोडणाऱ्या अव्ययांना प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्यये म्हणतात.
- वाक्य प्रकार: या अव्ययांनी जोडलेली वाक्ये नेहमी ‘संयुक्त वाक्य’ (Compound Sentence) असतात.
- ४ मुख्य उपप्रकार:
१. समुच्चयबोधक (Cumulative / Additive):
- अर्थ: पहिल्या वाक्यात किंवा शब्दात दुसऱ्याची भर/बेरीज घालणारे.
- अव्यये: आणि, व, अन, अन्, नी, शिवाय, तसेच, अन् आणखी, न.
- उदाहरणे:
- विजा चमकू लागल्या आणि पावसाला सुरुवात झाली.
- रामाने धनुष्य उचलले व ते तत्काळ मोडले.
- वारा सुटला आणि धुळीचे लोट उडाले.
२. विकल्पबोधक (Alternative):
- अर्थ: दोन घटकांपैकी एकाची निवड किंवा पर्याय (विकल्प) दर्शवणारे.
- अव्यये: किंवा, अथवा, वा, की, अगर, अथवा.
- उदाहरणे:
- तुला चहा हवा किंवा कॉफी?
- देहावसान व्हावे अथवा शिवकल्याण व्हावे.
- तो येवो वा न येवो, मी जाणारच.
३. न्यूनत्वबोधक (Adversative):
- अर्थ: पहिल्या वाक्यातील कमीपणा, दोष, किंवा तूट (न्यूनत्व) दुसऱ्या वाक्यात दर्शवणारे.
- अव्यये: पण, परंतु, परी, बाकी, तरी, परंतु.
- उदाहरणे:
- त्याने खूप अभ्यास केला, पण त्याला यश मिळाले नाही.
- मरावे परी कीर्तिरुपे उरावे.
- गाडी सुटली होती, परंतु मी स्टेशनवर पोहोचलो.
४. परिणामबोधक (Illative / Consequential):
- अर्थ: पहिल्या वाक्यातील क्रियेचा परिणाम दुसऱ्या वाक्यात दाखवणारे.
- अव्यये: म्हणून, तस्मात, त्यामुळे, यास्तव, अतएव, सबब.
- उदाहरणे:
- त्याने भरपूर सराव केला, म्हणून तो जिंकला.
- त्याला ताप आला होता, त्यामुळे तो शाळेत आला नाही.
- गाडी बिघडली, सबब मला उशीर झाला.
४. गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्यये (Subordinating Conjunctions)
- व्याख्या: एक मुख्य (प्रधान) वाक्य आणि त्याच्यावर अवलंबून असणारे दुसरे गौण (दुय्यम) वाक्य जोडणाऱ्या अव्ययांना गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्यये म्हणतात.
- वाक्य प्रकार: या अव्ययांनी जोडलेली वाक्ये नेहमी ‘मिश्र वाक्य’ (Complex Sentence) असतात.
- ४ मुख्य उपप्रकार:
१. स्वरूपबोधक (Explanatory / Appositive):
- अर्थ: पहिल्या शब्दाचे किंवा वाक्याचे स्वरूप किंवा स्पष्टीकरण दुसऱ्या वाक्यात देणारे.
- अव्यये: म्हणून, म्हणजे, की, जे.
- उदाहरणे:
- १ रुपय म्हणजे १०० पैसे.
- महात्मा गांधी म्हणाले की, “हिंसा करू नका.”
- लोकमान्य टिळक म्हणाले की, “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार आहे.”
२. कारणबोधक (Causal):
- अर्थ: घडलेल्या क्रियेचे कारण दुसऱ्या वाक्यात सांगणारे.
- अव्यये: कारण, कारण की, का की, यास्तव.
- उदाहरणे:
- तो आज खेळू शकला नाही, कारण त्याच्या पायाला दुखापत झाली होती.
- मला परीक्षा द्यायची आहे, कारण की मला अधिकारी व्हायचे आहे.
३. उद्देशबोधक (Final / Purpose):
- अर्थ: मुख्य वाक्यातील क्रियेचा हेतू किंवा उद्देश दर्शवणारे.
- अव्यये: म्हणून, यास्तव, म्हणजे, व्हावा म्हणून, झाकण्यासाठी.
- उदाहरणे:
- तो चांगल्या गुणांनी पास व्हावा, म्हणून तो रोज १० तास अभ्यास करतो.
- शरीराला व्यायाम मिळावा, म्हणून मी रोज सकाळी धावतो.
४. संकेतबोधक (Conditional):
- अर्थ: अट किंवा अटदर्शक संबंध दर्शवणारे (जर-तर रचना).
- अव्यये: जर-तर, म्हणजे, की, तर, म्हणजे.
- उदाहरणे:
- जर पाऊस पडला, तर शेतात चांगले पीक येईल.
- तू आलास म्हणजे आपण जाऊ.
- चांगला अभ्यास केला की यश मिळतेच.
५. MPSC Exam Master Traps (नेहमी विचारले जाणारे घटक)
‘म्हणून’ या अव्ययाचा चौरंगी वापर (MPSC Favorite Pattern)
MPSC परीक्षेत ‘म्हणून’ हा एकच शब्द चार वेगवेगळ्या प्रकारांत विचारला जातो:
| प्रकार | वाक्यातील भूमिका | परीक्षाभिमुख उदाहरण |
|---|---|---|
| १. परिणामबोधक (प्रधानत्व) | आधी क्रिया घडते, नंतर त्याचा परिणाम होतो. | * त्याने अभ्यास केला, म्हणून तो पास झाला. |
| २. उद्देशबोधक (गौणत्व) | आधी उद्देश/हेतू असतो, मग क्रिया घडते. | * तो पास व्हावा, म्हणून त्याने अभ्यास केला. |
| ३. स्वरूपबोधक (गौणत्व) | आधीच्या नामाचे स्वरूप/व्याख्या स्पष्ट होते. | * ‘अहिंसा’ म्हणून एक थोर मूल्य आहे. |
| ४. कारणबोधक (गौणत्व) | आधी क्रिया, नंतर तिचे कारण. | * तो गैरहजर राहिला, म्हणून त्याला दंड झाला (कारण दर्शवते). |
‘की’ या अव्ययाचा तिहेरी वापर
- विकल्पबोधक (प्रधानत्व): तुला दूध हवे की चहा?
- स्वरूपबोधक (गौणत्व): गुरुजी म्हणाले की प्रामाणिक राहा.
- संकेतबोधक (गौणत्व): तू आलास की आपण निघू.
६. MPSC Revision Quick Table
| प्रश्न / विधान | अचूक उत्तर | MPSC संदर्भ |
|---|---|---|
| प्रधानत्वसूचक अव्ययांनी जोडलेली वाक्ये कोणती? | संयुक्त वाक्य | समुच्चय, विकल्प, न्यूनत्व, परिणाम. |
| गौणत्वसूचक अव्ययांनी जोडलेली वाक्ये कोणती? | मिश्र वाक्य | स्वरूप, कारण, उद्देश, संकेत. |
| ‘मरावे परी कीर्तिरुपे उरावे’ मधील ‘परी’ काय आहे? | न्यूनत्वबोधक प्रधानत्वसूचक अव्यय | उणीव/दोष दाखवते. |
| ‘जर-तर, म्हणजे, की’ ही कोणती अव्यये आहेत? | संकेतबोधक गौणत्वसूचक अव्यये | अट दर्शवतात. |
