मराठी व्याकरणात क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती सांगणाऱ्या अविकारी शब्दाला ‘क्रियाविशेषण अव्यय’ म्हणतात. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा (Group B & C), आणि सरळसेवा भरतीमध्ये विकारी क्रियाविशेषण वि. अविकारी क्रियाविशेषण अव्यय यातील फरक, अर्थामूलक ६ प्रकार, स्वरूपावरून ३ प्रकार (सिद्ध, साधित, स्थानिक), आणि स्थल-काल दोन्ही असणारे शब्द यावर दरवर्षी ३ ते ४ प्रश्न विचारले जातात.
१. क्रियाविशेषण अव्यय : व्याख्या व व्याकरणतज्ज्ञांची मते (Definitions)
- सामान्य व्याख्या: वाक्यातील क्रियापदाने दर्शवलेली क्रिया केव्हा, कोठे, कशी, किती वेळा किंवा किती प्रमाणात घडली, याबद्दल अधिक माहिती सांगणाऱ्या अविकारी शब्दाला ‘क्रियाविशेषण अव्यय’ म्हणतात.
व्याकरणतज्ज्ञांच्या व्याख्या (MPSC PYQ Special):
- डॉ. मो. के. दामले: “क्रियापदाने केलेली क्रिया केव्हा, कोठे, कशी, किती वेळा किंवा किती प्रमाणात घडली अशा प्रकारची माहिती देणाऱ्या अविकारी शब्दांना क्रियाविशेषण अव्यय म्हणतात.” (तसेच, “क्रियेचे कोणत्याही प्रकारचे विशिष्टत्व दाखविणारा शब्द.”)
- अंकलसऱ्या / केळकर: “क्रियेचे विशेषण म्हणजे क्रियाविशेषण.”
- कृष्णशास्त्री चिपळूणकर / तखडकर: “क्रियेच्या गुणांचा बोध दर्शविणारा शब्द.”
- कुलकर्णी: “क्रियेचा विशेष दाखविणारा शब्द.”
२. विकारी क्रियाविशेषण वि. अविकारी क्रियाविशेषण अव्यय (MPSC Core Distinction)
MPSC परीक्षेत “क्रियाविशेषण” आणि “क्रियाविशेषण अव्यय” यांतील सूक्ष्म फरकावर विधान स्वरूपात प्रश्न विचारला जातो:
| घटक | विकारी क्रियाविशेषण (सव्यय) | अविकारी क्रियाविशेषण अव्यय |
|---|---|---|
| व्याख्या | क्रियापदाबद्दल माहिती सांगतो, पण लिंग, वचनानुसार बदलतो. | क्रियापदाबद्दल माहिती सांगतो आणि लिंग, वचनानुसार बदलत नाही. |
| बदल/विकार | कर्त्याचे लिंग/वचन बदलल्यास याचे रूप बदलते. | कर्त्याचे लिंग/वचन बदलले तरी हे स्थिर राहते. |
| उदाहरणे | * मुलगा चांगला गातो. * मुलगी चांगली गाते. * ते सर्व चांगले गातात. (येथे ‘चांगला/ली/ले’ हे विकारी क्रियाविशेषण आहे). | * मुलगा सावकाश पळतो. * मुलगी सावकाश पळते. * ते सर्व सावकाश पळतात. (येथे ‘सावकाश’ हे अविकारी क्रियाविशेषण अव्यय आहे). |
३. क्रियाविशेषण अव्ययांचे वर्गीकरण (Classification Framework)
क्रियाविशेषण अव्ययांचे प्रामुख्याने २ निकषांवरून वर्गीकरण केले जाते:
┌── अ) अर्थामूलक प्रकार (६ प्रकार)
क्रियाविशेषण अव्ययांचे २ मुख्य गट ──┤
└── ब) स्वरूपावरून प्रकार (३ प्रकार)
४. अर्थामूलक ६ प्रकार (Meaning-Based Classification)
प्रकार १: कालवाचक क्रियाविशेषण अव्यय (Time-related)
क्रिया घडण्याची वेळ किंवा काळ दर्शवणारे. याचे ३ उपप्रकार पडतात:
- कालदर्शक (Time point): आज, काल, उद्या, सध्या, आता, पूर्वी, आधी, नंतर, लगेच, हल्ली, सांप्रत, रात्रीस, परवा, सकाळी.
- सातत्यदर्शक (Duration): नित्य, सदा, सर्वदा, सतत, दिवसभर, अद्यापि, नेहमी, निरंतर.
- आवृत्तीदर्शक (Frequency): दररोज, सालोसाल, वारंवार, क्षणोक्षणी, पुनःपुन्हा, हररोज, फिरून.
प्रकार २: स्थलवाचक क्रियाविशेषण अव्यय (Place-related)
क्रिया घडण्याचे स्थळ किंवा ठिकाण दर्शवणारे. याचे २ उपप्रकार पडतात:
- स्थितिदर्शक (Position): इथे, तिथे, जिथे, खाली, वर, मागे, पुढे, सभोवार, सर्वत्र.
- गतिदर्शक (Movement): इकडून, तिकडून, वरून, खालून, दुरून, गल्लीतून.
प्रकार ३: रीतिवाचक क्रियाविशेषण अव्यय (Manner-related)
क्रिया कशी घडते किंवा तिची रीत दर्शवणारे. याचे ३ उपप्रकार पडतात:
- प्रकारदर्शक: असे, तसे, उगीच, व्यर्थ, फुकट, आपोआप, मुद्दाम, हळूहळू, सावकाश, जलद. (टिप: ‘जलद, उशिरा, सावकाश’ ही कालवाचक वाटतात, पण ती रीतिवाचक आहेत).
- अनुकरणदर्शक (Sound/Rhythm imitating): झणझण, खदकन, करकर, पटकन, पटपट, टपटप, कडाकड, खळखळ.
- निश्चयार्थक (Certainty): खचित, खरोखर, खरेच, नक्की, निःसंशय, निसंशय.
प्रकार ४: परिमाणवाचक / संख्यावाचक क्रियाविशेषण अव्यय (Quantity/Degree)
क्रिया किती वेळा घडली किंवा क्रियेचे परिमाण/प्रमाण दर्शवणारे. याचे ४ उपप्रकार पडतात:
- अल्पत्वदर्शक / अपकर्षवाचक (Kham/Small Degree): जरा, अल्पशः, थोडे, किंचित, काहीसे.
- आधिक्यवाचक / प्रकर्षवाचक (Large Degree): अतिशय, खूप, पुष्कळ, जास्त, अत्यंत, अमर्याद, अतोनात, खच्चून.
- पूर्ततावाचक / पर्याप्ततावाचक (Sufficiency): पुरे, भरपूर, बरोबर, बेताचे, पूर्णपणे, सर्वस्वी.
- श्रेणीवाचक (Sequential/Gradual): अंशतः, क्रमशः, उत्तरोत्तर, थोडेथोडे, क्रमाने, पायरीपायरीने.
प्रकार ५: प्रश्नार्थक क्रियाविशेषण अव्यय (Interrogative)
विधानांना प्रश्नाचे स्वरूप देणारे — का?, वा?
- उदा. १: तुम्ही आमच्याकडे याल ना?
- उदा. २: आपण मला आपल्या घरी न्याल का?
प्रकार ६: निषेधार्थक क्रियाविशेषण अव्यय (Negative)
वाक्यातील क्रियेचा नकार किंवा निषेध दर्शवणारे — न, ना.
- उदा. १: तो तोंड उघडेल तर ना.
- उदा. २: ती न चुकता दररोज येते.
- उदा. ३: गाडी न थांबता निघून गेली.
५. स्वरूपावरून ३ प्रकार (Form-Based Classification)
१. सिद्ध क्रियाविशेषण अव्यये (Primitive/Root):
- जी मुळातच क्रियाविशेषण अव्यये असतात (उदा. इथे, तिथे, आज, पुढे, मागे, हळू, लगेच, पुन्हा, उगीच).
२. साधित क्रियाविशेषण अव्यये (Derived):
मूळ शब्दांना प्रत्यय लागून बनलेली अव्यये:
- नामसाधित: दिवसा, रात्री, सकाळी, जोरात, शास्त्राने.
- सर्वनामसाधित: ह्यावरून, त्यामुळे, जिथे-तिथे, तस्मात.
- विशेषणसाधित: मोठ्याने, एकत्र, सर्वत्र, अल्पशः, एकदा.
- धातुसाधित: हसून, चालून, पडून, हसत, निद्राधीन होऊन.
- अव्ययसाधित: वरून, खालून, इकडून, पूर्वीचा.
- प्रत्ययसाधित: कालानुसार, बुद्धीपुरस्सर, शास्त्रदृष्ट्या, मनःपूर्वक, प्रसंगानुसार.
- समासघटित / द्विरुक्तीने झालेली: घरोघर, गल्लोगल्ली, समोरासमोर, आजन्म, यथाशक्ती, प्रतिदिन, दररोज.
३. स्थानिक क्रियाविशेषण अव्यये (Contextual/Positional – MPSC Favorite):
- मूळचे इतर शब्दजातीतील शब्द (नाम, सर्वनाम, विशेषण, धातुसाधित) जेव्हा वाक्यात क्रियापदाबद्दल माहिती सांगून क्रियाविशेषणाचे कार्य करतात, तेव्हा त्यांना स्थानिक क्रियाविशेषण अव्यये म्हणतात.
- MPSC मधील विचारलेली उदाहरणे:
- त्याने दहा रुपये तरी दे (तरी – स्थानिक अव्यय).
- भीमसेन जोशी काय गायलेत! (काय – गाण्याबद्दल विशेष माहिती).
- ती इंग्रजी चांगले बोलते.
- त्याने हात वर केले.
- तो हसत बोलला.
- तो काय दगड वाचतो! / ती काय माती लिहिते!
६. MPSC Exam Special Traps & Key Facts
- स्थलवाचक व कालवाचक दोन्ही असणारे शब्द (Damle Touch):
- पुढे: “पुढे पाहून पाऊल टाक” (स्थलवाचक) <=> “पुढे काय होते ते पाहू” (कालवाचक).
- मागे: “मागे खूप गर्दी आहे” (स्थलवाचक) <=> “मागे कधी असे घडल्याचे आठवत नाही” (कालवाचक).
- जवळ/समीप: “नदी जवळ आहे” (स्थलवाचक) <=> “परीक्षेचे दिवस समीप आले” (कालवाचक).
- लांब/दूर: “ते शहर लांब आहे” (स्थलवाचक) <=> “दिवाळी अजून दूर आहे” (कालवाचक).
- अव्यय असूनही विभक्ती प्रत्यय लागणारे शब्द (Exception Rule):
- क्रियाविशेषण अव्यये मुळात अविकारी असतात व त्यांना विभक्ती प्रत्यय लागत नाही. परंतु काही क्रियाविशेषण अव्ययांना पंचमीचा ‘ऊन/हून’ विभक्ती प्रत्यय लागतो:
- उदा. इकडे -> इकडून, मध्ये -> मधून, खाली -> खालून, वर -> वरून.
- ‘क्चित’ व ‘मुळीच’ चा प्रकार:
- हे शब्द परिमाणवाचक / संख्यावाचक (अल्पत्वदर्शक) प्रकारात मोडतात (रीतिवाचक नव्हे).
७. MPSC Revision Quick Table
| प्रश्न / विधान | अचूक उत्तर | MPSC संदर्भ |
|---|---|---|
| क्रियाविशेषण अव्ययांचे अर्थावरून प्रकार किती? | ६ प्रकार | काल, स्थल, रीत, परिमाण, प्रश्न, निषेध. |
| क्रियाविशेषण अव्ययांचे स्वरूपावरून प्रकार किती? | ३ प्रकार | सिद्ध, साधित, स्थानिक. |
| ‘मुलगा चांगला खेळतो’ मधील ‘चांगला’ काय आहे? | विकारी क्रियाविशेषण | लिंगानुसार बदलते (‘चांगली खेळते’). |
| ‘सावकाश, जलद, उशिरा’ हे कोणते अव्यय आहेत? | रीतिवाचक क्रियाविशेषण अव्यय | क्रियेची रीत दर्शवतात. |
| स्थानिक क्रियाविशेषण अव्यय म्हणजे काय? | इतर शब्दजातीचा शब्द वाक्यात क्रियाविशेषणाचे कार्य करतो | उदा. ‘ती काय माती गाते!’. |
