क्रियापद, काळ व क्रियापदाचे अर्थ (Verbs, Tenses & Moods) – MPSC विशेष संपूर्ण अभ्यासक्रम

मराठी व्याकरणात ‘क्रियापद’ हा वाक्याचा सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे, ज्याच्याशिवाय वाक्याचा अर्थ पूर्ण होऊ शकत नाही. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा (Group B & C), आणि सरळसेवा भरतीमध्ये सकर्मक-अकर्मक भेद, उभयविध, प्रयोजक वि. शक्य क्रियापदे, भावकर्तुक क्रियापदे, काळांचे उपप्रकार, सन्निहित काळ, आणि क्रियापदाचे अर्थ (विशेषतः विद्यार्थी व संकेतार्थ) यावर नेहमी ५ ते ६ प्रश्न विचारले जातात.

---

१. क्रियापद, धातू व धातुसाधिते : मूलभूत संकल्पना (Core Concepts)

• क्रियापद (Verb): वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक विकारी शब्दाला ‘क्रियापद’ म्हणतात. (निष्कर्ष: क्रियापदामुळेच वाक्य पूर्ण होते).
• धातू (Root): क्रियापदातील प्रत्ययरहित मूळ क्रियावाचक शब्दाला ‘धातू’ म्हणतात (उदा. जा, ये, कर, बस, बोल, पी, धाव).
  • MPSC Exam Rule: शब्दकोशामध्ये धातूची मूळ रूपे ‘णे’ हा प्रत्यय लावून देण्याची प्रथा आहे (उदा. करणे, बोलणे, हसणे).
• धातुसाधिते / कृदन्ते (Participles): धातूला प्रत्यय लागून बनणाऱ्या, परंतु वाक्याचा अर्थ पूर्ण न करू शकणाऱ्या शब्दांना ‘धातुसाधिते’ किंवा ‘कृदन्ते’ म्हणतात.
  • उदा. “तो धावता धावता पडला” (‘धावता’ हे धातुसाधित आहे, तर ‘पडला’ हे क्रियापद आहे).

---

२. क्रियापदाचे मुख्य व उपप्रकार (Types of Verbs)

MPSC परीक्षेत क्रियापदांचे वर्गीकरण प्रामुख्याने कर्माच्या गरजेनुसार, सिद्धीनुसार आणि विशिष्ट अर्थानुसार केले जाते:

                      ┌── १. सकर्मक क्रियापद (अर्थ पूर्ण होण्यास कर्माची गरज)
                      ├── २. अकर्मक क्रियापद (क्रिया कर्त्यापाशीच थांबते)
                      ├── ३. द्विकर्मक क्रियापद (प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष कर्म)
                      ├── ४. उभयविध क्रियापद (सकर्मक व अकर्मक दोन्ही रूपात)
क्रियापदांचे विविध प्रकार ────┼── ५. सिद्ध व साधित (नामधातू, विशेषणधातू, अव्ययधातू)
                      ├── ६. प्रयोजक क्रियापद (दुसऱ्याच्या प्रेरणेने क्रिया)
                      ├── ७. शक्य क्रियापद (कर्त्याच्या अंगी सामर्थ्य/शक्यता)
                      ├── ८. भावकर्तुक / अकर्तुक (भाव हाच कर्ता - 3N1 Rule)
                      └── ९. संयुक्त व सहाय्यक क्रियापद (धातुसाधित + सहाय्यक)

---

अ) सकर्मक व अकर्मक क्रियापद (Transitive vs. Intransitive)

• कर्ता व कर्म शोधण्याची MPSC अचूक ट्रिक:
  1. कर्ता ओळखणे: मूळ धातूला ‘णारा / णारी / णारे’ प्रत्यय लावून ‘कोण?’ असा प्रश्न विचारावा.
  2. कर्म ओळखणे: मुख्य क्रियापदाने दाखवलेली क्रिया ‘कोणावर घडते?’ असा प्रश्न विचारल्यावर मिळणारे उत्तर म्हणजे कर्म.

प्रकार	व्याख्या व वैशिष्ट्य	MPSC मधील विचारलेली उदाहरणे
१. सकर्मक क्रियापद	वाक्याचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची आवश्यकता असते.	* रामाने धनुष्य मोडले (मोडणारा: राम; मोडण्याची क्रिया: धनुष्यावर). * गाय दूध देते (देणारे: गाय; देण्याची क्रिया: दुधावर).
२. अकर्मक क्रियापद	कर्त्यापासून निघालेली क्रिया कर्त्यापाशीच थांबते; कर्माची गरज नसते.	* सुरेश उद्या पुण्याला जाईल (जाणारा: सुरेश; क्रिया सुरेशवरच होते). * भावनाशून्य डांबरी रस्ते मला आवडत नाहीत. * तो फंदात पडला.

---

ब) द्विकर्मक व उभयविध क्रियापदे (MPSC Favorite)

1. द्विकर्मक क्रियापद (Dvikarmak): ज्या वाक्यात दोन कर्मे असतात:
   • प्रत्यक्ष कर्म (Direct Object): वस्तुवाचक असते, प्रथमा विभक्तीत किंवा अप्रत्ययी असते.
   • अप्रत्यक्ष कर्म (Indirect Object): व्यक्तिवाचक असते आणि चतुर्थी विभक्तीत (स, ला, ना, ते) असते.
   • उदा. “आजीने नातीला (अप्रत्यक्ष) गोष्ट (प्रत्यक्ष) सांगितली”.
2. उभयविध क्रियापद (Ubhayvidh): एकच धातू वाक्यात सकर्मक आणि अकर्मक अशा दोन्ही प्रकारे वापरता येतो.
   • महत्त्वाचे धातू: मोड, उघड, काप, आठव, स्मर, लोट, समज, फिर, मिट, हरव, मोड.
   • उदा. १: रामाने शिवधनुष्य मोडले (सकर्मक) -> ते लाकडी धनुष्य मोडले (अकर्मक).
   • उदा. २: त्याने दार उघडले (सकर्मक) -> त्याच्या घराचे दार उघडले (अकर्मक).

---

क) प्रयोजक, शक्य व भावकर्तुक क्रियापदे (High Weightage)

प्रकार	व्याख्या व ओळखण्याची ट्रिक	MPSC मधील विचारलेली उदाहरणे
१. प्रयोजक क्रियापद	कर्ता मूळ धातूतील क्रिया स्वतः न करता दुसऱ्याच्या प्रेरणेने करतो किंवा करायला लावतो. (धातूला ‘व/वि’ प्रत्यय लागतो).	* विदूषक मुलांना हसवतो. * रामाने नलाकडून सेतू बांधविला. * आई बाळाला घास खाऊ घालते/खावविते.
२. शक्य क्रियापद	कर्त्याला ती क्रिया करण्याची शक्यता किंवा सामर्थ्य/ताकद असल्याचे दर्शवले जाते.	* आईला आता घरकाम करवते. * मला दररोज डोंगर चढवतो. * आजोबांना थोडे बसवते.
३. भावकर्तुक / अकर्तुक	वाक्यात स्वतंत्र कर्ता दिसत नाही; क्रियेचा मूळ भाव हाच कर्ता असतो. (नेहमी ३-N-१: तृतीय पुरुषी, नपुंसकलिंगी, एकवचनी).	* सांजावले, उजाडले, मळमळते, गडगडते. * उदा. घरी परतताना कात्रजजवळ उजाडले.

प्रयोजक वि. शक्य फरक (MPSC Confusion Buster): प्रयोजक क्रियापदे नेहमी सकर्मक असतात. तर शक्य क्रियापदे सकर्मक व अकर्मक दोन्ही असू शकतात.

---

ड) अपूर्ण विधान, संयुक्त व अनियमित क्रियापदे

• अपूर्ण विधान क्रियापद व विधानपूरक: जेव्हा कर्ता व अकर्मक क्रियापद असूनही वाक्याचा अर्थ अपूर्ण राहतो, तेव्हा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या शब्दाला ‘विधानपूरक / पूरक’ म्हणतात.
  • उदा. राम राजा झाला (‘राजा’ हे विधानपूरक आहे).
• संयुक्त क्रियापद:धातुसाधित + सहाय्यक क्रियापद = संयुक्त क्रियापद (शर्त: दोन्ही मिळून एकच क्रिया दाखवली पाहिजे).
  • उदा. बाळ एवढा लाडू खाऊन टाक (खाण्याची एकच क्रिया – संयुक्त क्रियापद).
  • अपवाद: बाळ लाडू खाऊन जा (खाणे व जाणे दोन वेगळ्या क्रिया – संयुक्त क्रियापद नाही).
• अनियमित / गौण क्रियापदे: ज्यांना काळ/अर्थाचे नेहमीचे प्रत्यय लागत नाहीत (उदा. पाहिजे, नको, नये, नलगे, आहे, नाही).

---

३. काळ व काळाचे प्रकार (Tenses & Aspects)

क्रियापदाच्या रूपावरून क्रिया कोणत्या वेळी घडते, याचा बोध होण्याला ‘काळ’ म्हणतात.

               ┌── १. साधा काळ (केवळ मूळ क्रियापद / एकच शब्द)
               ├── २. अपूर्ण / चालू काळ (त + सहाय्यक क्रियापद)
काळाचे ४ उपप्रकार ──┼── ३. पूर्ण काळ (ल + सहाय्यक क्रियापद)
               └── ४. रीती / सतत काळ (त + असतो/असे/जाईल)

काळांची MPSC मास्टर ट्रिक टेबल:

काळ	साधा काळ	अपूर्ण / चालू काळ	पूर्ण काळ	रीती काळ
वर्तमानकाळ	मी अभ्यास करतो.	मी अभ्यास करत आहे.	मी अभ्यास केला आहे.	मी अभ्यास करत असतो.
भूतकाळ	मी अभ्यास केला.	मी अभ्यास करत होतो.	मी अभ्यास केला होता.	मी अभ्यास करत असे / करी.
भविष्यकाळ	मी अभ्यास करेन.	मी अभ्यास करत असेन.	मी अभ्यास केला असेल.	मी अभ्यास करत जाईन.

काळांचे विशेष उपयोग (MPSC Exam Traps):

1. सन्निहित भविष्यकाळ: नजीकच्या भविष्यकाळात सुरू होणारी क्रिया सांगताना वर्तमानकाळ वापरणे.
   • उदा. “तुम्ही पुढे व्हा, मी आलोच” (येईल ऐवजी भूतकाळ/वर्तमान रूप).
2. सन्निहित भूतकाळ: नुकतीच घडलेली घटना सांगताना.
   • उदा. “आम्ही गाडीत बसतो तोच तुम्ही हजर”.
3. ऐतिहासिक वर्तमानकाळ: भूतकाळातील घटना जिवंत करून सांगताना (उदा. ‘शिवाजी महाराज म्हणतात…’).

---

४. क्रियापदाचे ४ मुख्य अर्थ (Moods of Verbs)

क्रियापदावरून काळाशिवाय आज्ञा, कर्तव्य, इच्छा, किंवा अट यांचा बोध होतो, त्यांना ‘क्रियापदाचे अर्थ’ म्हणतात.

                         ┌── १. स्वार्थ (केवळ काळाचा बोध)
                         ├── २. आज्ञार्थ (उपदेश, आज्ञा, प्रार्थना, आशीर्वाद)
क्रियापदाचे ४ मुख्य अर्थ ──┼── ३. विद्यार्थी (कर्तव्य, शक्यता, योग्यता, इच्छा - 'वा, वी, वे')
                         └── ४. संकेतार्थ (अट किंवा अट दर्शक - जर-तर)

1. स्वार्थ (Indicative): ज्या क्रियापदावरून केवळ काळाचा बोध होतो.
   • उदा. तो गावी गेला.
2. आज्ञार्थ (Imperative): आज्ञा, प्रार्थना, आशीर्वाद, विनंती, किंवा उपदेश दर्शवणे.
   • उदा. मुलांनो, चांगला अभ्यास करा (आज्ञा); देव तुमचे भले करो (आशीर्वाद).
3. विद्यार्थ (Subjunctive): कर्तव्य, शक्यता, योग्यता, किंवा इच्छा दर्शवणे. (ओळख: धातूला ‘वा, वी, वे, व्या’ प्रत्यय असतो).
   • उदा. रस्त्याने जाताना डाव्या बाजूने चालावे (कर्तव्य); अंगी धैर्य असणाऱ्यांनीच हे कार्य करावे (योग्यतेचा बोध).
4. संकेतार्थ (Conditional): एक गोष्ट दुसरीवर अवलंबून असणे / अट असणे (जर-तर, म्हणजे, की).
   • उदा. पाऊस पडला तर हवेत गारवा आला असता; तू नोकरीस लागलास म्हणजे माझी काळजी दूर होईल.

---

५. MPSC Revision Quick Table

प्रश्न / संकल्पना	अचूक उत्तर	MPSC संदर्भ
वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणारा शब्द?	क्रियापद	क्रियापदामुळेच वाक्य पूर्ण होते.
प्रयोजक क्रियापदाचा कर्ता?	क्रिया स्वतः न करता दुसऱ्याकडून करून घेतो	नेहमी सकर्मक असते.
भावकर्तुक क्रियापदाचे रूप कसे असते?	३-N-१ (तृतीय पुरुषी, नपुंसकलिंगी, एकवचनी)	उदा. उजाडले, सांजावले.
‘वा, वी, वे, व्या’ प्रत्यय असलेले क्रियापद?	विद्यार्थी क्रियापद / वाक्यार्थ	कर्तव्य, योग्यता, इच्छा दर्शवते.

---