मराठी व्याकरणात स्वरसंधीनंतर व्यंजनसंधी हा संधीचा दुसरा सर्वात महत्त्वाचा प्रकार आहे. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा (Group B & C), व सरळसेवा भरतीमध्ये प्रथम व्यंजनसंधी, तृतीय व्यंजनसंधी, अनुनासिक संधी, ‘त’ चे नियम, ‘म’ चा नियम, आणि ‘छ’ चा नियम यांवर नेहमी २ ते ३ प्रश्न विचारले जातात.
१. व्यंजनसंधी : व्याख्या व संस्कृत नावे (Definitions & Names)
- व्याख्या: एकत्र येणाऱ्या दोन वर्णांपैकी पहिला वर्ण व्यंजन आणि दुसरा वर्ण व्यंजन किंवा स्वर असल्यास, त्या दोघांच्या एकत्रीकरणाने तयार होणाऱ्या संधीस ‘व्यंजनसंधी’ म्हणतात.
- सूत्र: व्यंजन + व्यंजन / स्वर = व्यंजनसंधी
- संस्कृत नावे (MPSC PYQ Special):
- हलसंधी (Hal Sandhi): व्यंजनांना संस्कृतमध्ये ‘हल’ म्हणतात, म्हणून हलास होणाऱ्या संधीला हलसंधी म्हणतात.
- संवृत्तसंधी (Samvrutta Sandhi): व्यंजनांचा उच्चार करताना तोंड थोडे बंद/संवृत्त राहते, म्हणून यास संवृत्तसंधी देखील म्हणतात.
२. व्यंजनसंधीचे मुख्य नियम व उपप्रकार (Main Rules & Sub-types)
१. प्रथम व्यंजनसंधी (कचटतप संधी)
- नियम: ‘क, च, ट, त, प’ या पहिल्या पाच वर्गांतील अनुनासिकाशिवाय कोणत्याही व्यंजनापुढे कठोर व्यंजन आले, तर पहिल्या व्यंजनाच्या जागी त्याच वर्गातील पहिले कठोर व्यंजन येऊन संधी होतो.
- सूत्र: कठोर नसलेले व्यंजन + कठोर व्यंजन = प्रथम कठोर व्यंजन (क, च, ट, त, प)
- MPSC विचारलेली उदाहरणे व फोड:
- वाक्पती = वाग् + पती (ग् चे क् झाले)
- वाक्ताडन = वाग् + ताडन (ग् चे क् झाले)
- वाक्प्रचार = वाग् + प्रचार (ग् चे क् झाले)
- वाक्चातुर्य = वाग् + चातुर्य
- सत्कार्य = सद् + कार्य (द् चे त् झाले)
- सत्संग = सद् + संग
- आपत्काल = आपद् + काल
- विपत्काल = विपद् + काल
- शरत्काल = शरद + काल
- षट्शास्त्र = षड् + शास्त्र
- क्षुत्पीडा = क्षुध + पीडा
२. तृतीय व्यंजनसंधी (गजडदब संधी)
- नियम: ‘क, च, ट, त, प’ या पाच वर्गांतील कठोर व्यंजनापुढे अनुनासिकाशिवाय कोणताही स्वर किंवा मृदू व्यंजन आल्यास, पहिल्या व्यंजनाच्या जागी त्याच वर्गातील तिसरे मृदू व्यंजन (ग, ज, ड, द, ब) येते.
- सूत्र: कठोर व्यंजन + स्वर / मृदू व्यंजन = तृतीय मृदू व्यंजन (ग, ज, ड, द, ब)
- MPSC विचारलेली उदाहरणे व फोड:
- दिगंबर = दिक् + अंबर (क् चे ग् झाले)
- दिग्दर्शन = दिक् + दर्शन (क् चे ग् झाले)
- दिगंतर = दिक् + अंतर
- वागीश्वरी = वाक् + ईश्वरी
- वाग्विहार = वाक् + बिहार
- वाग्दत्त = वाक् + दत्त
- वागिंद्रिय = वाक् + इंद्रिय
- आजादी = अच् + आदी (च् चे ज् झाले)
- अब्ज = अप् + ज (प् चे ब् झाले)
- जगदीश्वर = जगत् + ईश्वर (त् चे द् झाले)
- जगदंब = जगत् + अंब
- षडानन = षट् + आनन (ट् चे ड् झाले)
- सदुपयोग = सत् + उपयोग (त् चे द् झाले)
- सद्गती = सत् + गती
- सद्गुरू = सत् + गुरू
- सद्बुद्धी = सत् + बुद्धी
- सदाचार = सत् + आचार
- सदानंद = सत् + आनंद
३. अनुनासिक संधी
- नियम: ‘क, च, ट, त, प’ वर्गातील कोणत्याही व्यंजनापुढे अनुनासिक व्यंजन आल्यास, पहिल्या व्यंजनाबद्दल त्याच वर्गातील अनुनासिक व्यंजन (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) येऊन संधी होते.
- सूत्र: कोणतेही व्यंजन + अनुनासिक = पहिल्या व्यंजनाच्या वर्गातील अनुनासिक
- MPSC विचारलेली उदाहरणे व फोड:
- वाङ्निश्चय = वाक् + निश्चय (क् चे ङ् झाले)
- वाङ्मय = वाक् + मय (क् चे ङ् झाले)
- जगन्नाथ = जगत् + नाथ (त् चे न् झाले)
- जगन्मित्र = जगत् + मित्र
- जगन्माता = जगत् + माता
- सन्मती = सत् + मती
- सन्मार्ग = सत् + मार्ग
- चिन्मय = चित् + मय
- तन्मय = तत् + मय
- विद्युन्माला = विद्युत् + माला
- उन्मन = उत् + मन
- षण्मास = षट् + मास (ट् चे ण् झाले)
- षण्मुख = षट् + मुख
- मृन्मय = मृत् + मय
४. ‘त’ चे विशेष नियम (‘त’ लोप व परिवर्तन)
पहिल्या शब्दाच्या शेवटी ‘त्’ हे व्यंजन आल्यास, त्याच्यापुढे येणाऱ्या व्यंजनानुसार खालील बदल होतात:
- त् + च / छ = च्:
- सच्चरित्र = सत् + चरित्र
- सच्चित् = सत् + चित्
- मृच्छकटिक = मृत् + शकटिक (त् चे च् आणि श चे छ)
- त् + ज / झ = ज्:
- उज्ज्वल = उत् + ज्वल
- सज्जन = सत् + जन
- जगज्जीवन = जगत् + जीवन
- तज्ज्ञ = तत् + ज्ञ
- यावज्जीवन = यावत् + जीवन
- त् + ट / ठ = ट्:
- तट्टीका = तत् + टीका
- त् + ल = ल्:
- उल्लेख = उत् + लेख
- उल्लंघन = उत् + लंघन
- विद्युल्लता = विद्युत् + लता
- तल्लीण = तत् + लीन
- त् + श = च् + छ:
- सच्छील = सत् + शील
- उच्छ्वास = उत् + श्वास
५. ‘म’ चा नियम (‘म’ शब्द संधी)
पहिल्या शब्दाच्या शेवटी ‘म्’ असल्यास पुढील वर्णाप्रमाणे बदल होतो:
- ‘म्’ + स्वर: तो स्वर मागील ‘म्’ मध्ये थेट मिसळतो.
- समाचार = सम् + आचार
- समाप्ती = सम् + आप्ती
- समीक्षा = सम् + ईक्षा
- समालोचन = सम् + आलोचन
- समुपदेश = सम् + उपदेश
- सत्यमेव = सत्यम् + एव
- समर्पण = सम् + अर्पण
- ‘म्’ + व्यंजन: ‘म्’ निघून जाऊन मागील अक्षरावर अनुस्वार येतो.
- संगीत = सम् + गीत
- संयोग = सम् + योग
- संतोष = सम् + तोष
- संगम = सम् + गम
- संग्राम = सम् + ग्राम
- संकल्प = सम् + कल्प
- संस्कार = सम् + कार
- संस्कृत = सम् + कृत
- स्वयंवर = स्वयम् + वर
- संजीवनी = सम् + जीवनी
- अलंकार = अलम् + कार
६. ‘छ’ चा नियम (च, छ संधी)
- नियम: ‘छ’ या व्यंजनापूर्वी ऱ्हस्व स्वर आल्यास, त्या दोघांच्या मध्ये ‘च्’ हा वर्ण येतो.
- MPSC विचारलेली उदाहरणे:
- रत्नच्छाया = रत्न + छाया (न मधील अ + छ = च्छ)
- अनुच्छेद = अनु + छेद
- परिच्छेद = परि + छेद
- मातृच्छाया = मातृ + छाया
- पितृच्छाया = पितृ + छाया
- शब्दच्छल = शब्द + छल
- स्वच्छंद = स्व + छंद
- अपवाद (दीर्घ स्वर): आच्छादन = आ + छादन.
३. इतर महत्त्वाचे MPSC विशेष नियम (Exam Traps)
- ‘ष’ चा नियम: ‘ष’ व्यंजनासमोर ‘त’ आल्यास ‘त’ च्या जागी ‘ट’ होतो.
- निकृष्ट = निकृष् + त
- उत्कृष्ट = उत्कृष् + त
- ‘न’ चा ‘ण’ होण्याचा नियम: शब्दातील ‘न’ पूर्वी ऋ, र् किंवा ष असल्यास ‘न’ च्या जागी ‘ण’ होतो.
- रक्षण = रक्ष + अन्
- ऋण = ऋ + न्
- भाषण = भाष + अन्
- ‘स’ चा ‘ष’ होण्याचा नियम: ‘स’ पूर्वी ‘अ/आ’ व्यतिरिक्त इतर स्वर आल्यास ‘स’ च्या जागी ‘ष’ होतो.
- सुषमा = सु + समा
- विषम = वि + सम
- निषिद्ध = नि + सिद्ध
- ‘न’ लोप संधी: संस्कृतमधून आलेल्या शब्दाच्या शेवटी ‘न’ असल्यास त्यापुढे स्वर किंवा व्यंजन आल्यास ‘न’ चा लोप होतो.
- आत्माराम = आत्मन् + राम
- आत्महत्या = आत्मन् + हत्या
- राजकुमार = राजन् + कुमार
- हस्तिदंत = हस्तिन् + दंत
- पक्षीगण = पक्षिन् + गण
- ब्रह्मराक्षस = ब्रह्मन् + राक्षस
- ‘अहन्’ संधी: ‘अहन्’ पुढे ‘रूप’ किंवा ‘रात्र’ आल्यास ‘न्’ च्या जागी ‘ओ’ होतो; इतर व्यंजन आल्यास ‘र्’ होतो.
- अहोरात्र = अहन् + रात्र
- अहोरूप = अहन् + रूप
- अहर्मुख = अहन् + मुख
- अहर्गण = अहन् + गण
४. MPSC Revision Quick Table (व्यंजनसंधी ओळखण्याची ट्रिक)
| नियम / प्रकार | बदलणारा वर्ण | ओळखण्याची सोपी ट्रिक | MPSC विचारलेली उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| १. प्रथम व्यंजनसंधी | क, च, ट, त, प | जोडाक्षराच्या सुरुवातीला कठोर व्यंजन (क्, त्, प्) दिसते. | सत्कार्य, आपत्काल, वाक्पती |
| २. तृतीय व्यंजनसंधी | ग, ज, ड, द, ब | जोडाक्षरात तीसरे मृदू व्यंजन (ग्, द्, ड्) दिसते. | दिगंबर, जगदीश्वर, सदुपयोग |
| ३. अनुनासिक संधी | ङ्, ञ्, ण्, न्, म् | जोडाक्षरात अनुनासिक (ङ्न, न्न, म्म) आढळते. | वाङ्मय, जगन्नाथ, सन्मती |
| ४. ‘त’ चे नियम | च्च, ज्ज, ट्ट, ल्ल, च्छ | जोडाक्षरात द्वित्व वर्ण दिसतात. | उज्ज्वल, उल्लेख, सच्छील |
| ५. ‘म’ चा नियम | अनुस्वार (ं) | मागील अक्षरावर अनुस्वार येतो. | संगीत, संतोष, संकल्प |
| ६. ‘छ’ चा नियम | च्छ | शब्दात ‘च्छ’ ची रचना आढळते. | परिच्छेद, अनुच्छेद, स्वच्छंद |
