ज्ञानगंगा वन्यजीव अभयारण्य हे पश्चिम विदर्भातील बुलढाणा जिल्ह्यात खामगाव व मोताळा तालुक्यांच्या दरम्यान अजिंठा डोंगररांगेच्या कुशीत वसलेले एक समृद्ध कोरडे पानगळी अरण्य आहे. १९९७ मध्ये अधिसूचित झालेले हे २०५.२१ चौ.किमी.चे क्षेत्र प्रामुख्याने अस्वल (Sloth Bear) आणि बिबट्या (Leopard) यांच्या संवर्धनासाठी तसेच ज्ञानगंगा नदी व धरणाच्या पाणलोट परिसंस्थेसाठी प्रसिद्ध आहे.
महत्त्वाचे घटक तक्ता (Key Facts Table)
| घटक (Component) | तपशील / तथ्य (Exam Facts) |
| अभयारण्याचे नाव | ज्ञानगंगा वन्यजीव अभयारण्य (Dnyanganga Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा (District) | बुलढाणा (तालुके: खामगाव व मोताळा) |
| प्रशासकीय विभाग (Revenue Division) | अमरावती विभाग (पश्चिम विदर्भ) |
| नैसर्गिक विभाग (Physiographic Division) | महाराष्ट्र पठार – अजिंठा-सातमाळा डोंगररांग (बुलढाणा पठार) |
| स्थापना / अधिसूचित वर्ष (Notification Year) | १९९७ (अधिसूचना: १९९७) |
| क्षेत्रफळ (Total Area) | २०५.२१ चौ.किमी. |
| वनविभाग / संवर्धन क्षेत्र | अकोला वन्यजीव विभाग (Wildlife Division, Akola) |
| प्रमुख नदी / पाणलोट क्षेत्र (River Basin / Catchment) | तापी-पूर्णा उपखोरे – ज्ञानगंगा नदी (Dnyanganga River) व ज्ञानगंगा जलाशय |
| वनांचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय कोरडी पानगळी व काटेरी झुडपी वने (Southern Tropical Dry Deciduous & Thorn Forest) |
| प्रमुख / वैशिष्ट्यपूर्ण प्राणी (Flagship Fauna) | अस्वल (Sloth Bear), बिबट्या (Leopard), नीलगाय, सांबर, चिंकारा, लांडगा |
| आंतरराष्ट्रीय / राष्ट्रीय दर्जा (Special Status) | पर्यावरण संवेदी क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone – ESZ) व विदर्भ-मराठवाडा वन्यजीव कॉरिडॉर |
भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्ये (Geographical & Ecological Profile)
- स्थान व विस्तार: हे अभयारण्य बुलढाणा जिल्ह्यातील खामगाव आणि मोताळा तालुक्यांच्या सीमेवर पसरलेले आहे. राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ६ (नवीन NH-53) या परिसराजवळून जातो. हे क्षेत्र अजिंठा टेकड्यांच्या पठारी उतारावर स्थित आहे.
- नद्या व पाण्याचे स्रोत: अभयारण्याचा मुख्य जलस्रोत ज्ञानगंगा नदी आहे, जी पुढे जाऊन पूर्णा नदीला मिळते. ज्ञानगंगा नदीवर बांधण्यात आलेले ज्ञानगंगा धरण (जलाशय) अभयारण्याच्या मध्यभागी असून वन्यजीवांसाठी वर्षभर पिण्याच्या पाण्याचा प्रमुख आधार आहे.
- वनस्पती विविधता (Flora): येथील वनस्पतींचे स्वरूप प्रामुख्याने शुष्क पानगळी प्रकारचे आहे.
- प्रमुख प्रजाती: साग (Teak), धावडा, खैर, बाभूळ, पळस, तेंदू, आवळा, सालई, अंजन, बोर आणि विस्तीर्ण माळरानांवर पसरलेले स्थानिक गवत.
- प्राणी व पक्षी विविधता (Fauna):
- सस्तन प्राणी (Mammals): अस्वल (Sloth Bear) आणि बिबट्या (Leopard) हे येथील मुख्य शिकारी व वैशिष्ट्यपूर्ण प्राणी आहेत. याशिवाय नीलगाय (Blue Bull), सांबर, चितळ, भेकर, चिंकारा, लांडगा, कोल्हा, तरस, रानडुक्कर, साळिंदर आणि रानमांजर मोठ्या संख्येत आढळतात.
- पक्षी जीवन (Avifauna): ज्ञानगंगा जलाशयामुळे येथे विविध देशी व स्थानिक स्थलांतरित पाणपक्षी आकर्षित होतात. मोर, रानकोंबडी, शिक्रा, चक्रवाक, बगळे, पाणकावळे, विविध प्रजातींचे घार व घुबडे येथे मुबलक प्रमाणात दिसतात.
- सरपटणारे प्राणी (Reptiles): अजगर (Indian Rock Python), घोरपड, नाग, फुरसे, घोणस आणि धामण.
- IUCN Red List व कायदेशीर दर्जा:
- अस्वल (Melursus ursinus): असुरक्षित (Vulnerable – VU); भारतीय वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ च्या अनुसूची-१ (Schedule I) अंतर्गत सर्वोच्च संरक्षण प्राप्त.
- बिबट्या (Panthera pardus): Vulnerable (VU) / Schedule I.
संवर्धन इतिहास व विशेष घडामोडी (Conservation History & Milestones)
- मूळ निर्मितीचे कारण: बुलढाणा पठारावरील सलग शुष्क पानगळी वनांचे रक्षण करणे, अस्वलांचे नैसर्गिक अधिवास सुरक्षित करणे आणि ज्ञानगंगा नदीच्या पाणलोट क्षेत्राचे संवर्धन करण्यासाठी १९९७ मध्ये २०५.२१ चौ.किमी. क्षेत्र संरक्षित अभयारण्य म्हणून घोषित झाले.
- वाघांचे स्थलांतर (Tiger Dispersal Phenomenon): २०१९-२० च्या सुमारास यवतमाळच्या टिपेश्वर अभयारण्यातून निघालेला ‘C1’ (वॉकर) नावाचा वाघ सुमारे ३,००० किमीचे ऐतिहासिक अंतर पार करून ज्ञानगंगा अभयारण्यात काही महिने स्थिरावला होता. या ऐतिहासिक घटनेमुळे ज्ञानगंगा अभयारण्याचे मध्य भारतातील वन्यजीव कॉरिडॉरमधील मोक्याचे स्थान अधोरेखित झाले.
- संवर्धनासमोरील आव्हाने:
- अभयारण्यालगत जाणाऱ्या महामार्गावरील वेगवान वाहतूक व वन्यजीवांचे रस्ते अपघात.
- उन्हाळ्यात पाण्याची टंचाई आणि लागणारे वणवे.
- सभोवतालच्या शेती शिवारातील मानवी हस्तक्षेप व शेतपिकांचे वन्यजीवांमुळे होणारे नुकसान.
MPSC परीक्षा विशेष: ‘ट्रॅप’ आणि महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Trap Alerts)
- ⚠️ बुलढाणा जिल्ह्यातील दोन प्रमुख अभयारण्यांमधील फरक:
- अंबाबरवा अभयारण्य: बुलढाणा (संग्रामपूर तालुका) – हे सातपुडा पर्वतरांगेत येते आणि ते मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहे.
- ज्ञानगंगा अभयारण्य: बुलढाणा (खामगाव/मोताळा तालुका) – हे अजिंठा डोंगररांगेत येते आणि ते मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग नसून स्वतंत्र अभयारण्य आहे.
- ⚠️ नदी खोरे ट्रॅप:
- ज्ञानगंगा नदी नावात ‘गंगा’ असले तरी ती गोदावरी खोऱ्यात येत नाही; ज्ञानगंगा ही पूर्णा नदीची उपनदी असून ती तापी नदी प्रणालीचा भाग आहे.
- ⚠️ क्षेत्रफळ तुलना: ज्ञानगंगा अभयारण्य (२०५.२१ चौ.किमी.) हे अंबाबरवा अभयारण्यापेक्षा (१२७.११ चौ.किमी.) क्षेत्रफळाने मोठे आहे.
एका दृष्टीक्षेपात उजळणी (One-Liner Revision Points)
- जिल्हा व तालुके: बुलढाणा (खामगाव व मोताळा)
- अधिसूचित वर्ष: १९९७
- एकूण क्षेत्रफळ: २०५.२१ चौ.किमी.
- प्रमुख संरक्षित प्राणी: अस्वल (Sloth Bear) आणि बिबट्या (Leopard)
- संबंधित नदी व जलाशय: ज्ञानगंगा नदी व ज्ञानगंगा धरण
- नदी प्रणाली: तापी-पूर्णा उपखोरे
- पर्वतरांग: अजिंठा-सातमाळा रांग (बुलढाणा पठार)
- विशेष ओळख: टिपेश्वर ते ज्ञानगंगा ऐतिहासिक वाघ भ्रमण मार्ग (Tiger Corridor)
MPSC दर्जाचे सराव प्रश्न (Practice MCQs)
प्रश्न १
ज्ञानगंगा वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. हे अभयारण्य बुलढाणा जिल्ह्यातील खामगाव आणि मोताळा तालुक्यांमध्ये वसलेले आहे.
ब. या अभयारण्याची स्थापना १९९७ मध्ये झाली असून त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे २०५.२१ चौ.किमी. आहे.
क. हे अभयारण्य सातपुडा पर्वताच्या उत्तरेकडील गाविलगड रांगेत येते.
खालीलपैकी कोणते/ती विधान/विधाने बरोबर आहेत?
१. फक्त अ आणि क
२. फक्त अ आणि ब
३. फक्त ब आणि क
४. वरील सर्व
- अचूक उत्तर: पर्याय २ (फक्त अ आणि ब)
- स्पष्टीकरण: विधान ‘क’ चुकीचे आहे, कारण ज्ञानगंगा अभयारण्य सातपुड्यात नसून अजिंठा डोंगररांगेवर (बुलढाणा पठार) स्थित आहे (बुलढाण्यातील ‘अंबाबरवा’ अभयारण्य सातपुड्यात येते). विधाने ‘अ’ आणि ‘ब’ अचूक आहेत.
प्रश्न २
खालील विधाने तपासा आणि योग्य पर्याय निवडा:
विधान (A): ज्ञानगंगा वन्यजीव अभयारण्य हे अकोला-बुलढाणा पट्ट्यातील अस्वलांचे महत्त्वाचे वसतिस्थान मानले जाते.
कारण (R): ज्ञानगंगा नदीवरील जलाशय आणि अजिंठा रांगेतील कोरडी पानगळी व काटेरी वने अस्वलांना नैसर्गिक गुहा व मुबलक खाद्य पुरवतात.
१. (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर असून (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.
२. (A) आणि (R) दोन्ही बरोबर आहेत, परंतु (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.
३. (A) बरोबर आहे, परंतु (R) चूक आहे.
४. (A) चूक आहे, परंतु (R) बरोबर आहे.
- अचूक उत्तर: पर्याय १
- स्पष्टीकरण: येथील टेकड्यांमधील नैसर्गिक दऱ्या, वाळवीची वारुळे, बोर-मोह-पळसाची झाडे आणि ज्ञानगंगा धरणाचा जलसाठा यामुळे अस्वलांसाठी ही आदर्श परिसंस्था ठरते.
प्रश्न ३
बुलढाणा जिल्ह्यातील संरक्षित क्षेत्रांसंदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान अयोग्य आहे?
१. अंबाबरवा अभयारण्य मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहे.
२. ज्ञानगंगा अभयारण्यातून वाहणारी ज्ञानगंगा नदी तापी-पूर्णा खोऱ्याचा भाग आहे.
३. ज्ञानगंगा अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील सर्वात लहान अभयारण्य आहे.
४. लोणार वन्यजीव अभयारण्य देखील बुलढाणा जिल्ह्यातच स्थित आहे.
- अचूक उत्तर: पर्याय ३
- स्पष्टीकरण: विधान ३ अयोग्य आहे. ज्ञानगंगा अभयारण्य हे २०५.२१ चौ.किमी.चे मध्यम-मोठे अभयारण्य आहे. महाराष्ट्रातील सर्वात लहान अभयारण्यांमध्ये बोर (वर्धा – पूर्वी), नवीन माळढोक (गंगावाडी – १.९८ चौ.किमी.) यांचा समावेश होतो.
