इसापूर वन्यजीव अभयारण्य (Isapur Wildlife Sanctuary) हे विदर्भ आणि मराठवाडा या दोन भौगोलिक-प्रशासकीय विभागांच्या सीमारेषेवर वसलेले एक महत्त्वाचे संरक्षित क्षेत्र (Protected Area) आहे. हे अभयारण्य पैनगंगा नदीवरील (Painganga River) ‘ऊर्ध्व पैनगंगा प्रकल्प’ म्हणजेच इसापूर धरणाच्या विस्तीर्ण पाणलोट क्षेत्र व लगतच्या वनक्षेत्राभोवती विस्तारलेले आहे.
मूलतः पाणथळ पक्ष्यांचे आश्रयस्थान म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या या परिसराला सुरुवातीला ‘इसापूर पक्षी अभयारण्य’ (Isapur Bird Sanctuary) म्हणून प्रस्तावित करण्यात आले होते. त्यानंतर वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (Wildlife Protection Act, 1972) अंतर्गत शासनाने विविध वन्यप्राण्यांच्या अधिवासाचे संवर्धन करण्यासाठी याला वन्यजीव अभयारण्य म्हणून अधिसूचित केले. विदर्भ-मराठवाडा परिसरातील जलपरिसंस्था (Wetland Ecosystem) आणि पानगळी जंगलाचा संगम साधणारे हे अभयारण्य पर्यावरणीय समतोल व जैवविविधतेच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने अतिशय मोलाचे आहे.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती — Quick Reference Table
| घटक (Feature) | अधिकृत माहिती (Official Details) |
| अधिकृत नाव | इसापूर वन्यजीव अभयारण्य (Isapur Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा व तालुके | यवतमाळ (पुसद, उमरखेड/दिग्रस सीमाभाग), हिंगोली (कळमनुरी/सेनगाव सीमा) व नांदेड जिल्हा सीमा |
| स्थापनेचे वर्ष (अधिसूचना वर्ष) | २०१४ (प्राथमिक महसूल व वनविभाग अधिसूचना: ऑगस्ट / डिसेंबर २०१४) |
| एकूण क्षेत्रफळ (चौ.किमी.) | अंदाजे ३७.८० चौ.किमी. (पुसद वनविभागात सुमारे २४.८४ चौ.किमी. म्हणजेच २४८३.७४ हेक्टर, उर्वरित हिंगोली व धरण पाणलोट क्षेत्र) |
| भौगोलिक प्रदेश / डोंगररांग | अजंठा-सातमाळा डोंगररांगांची पूर्वेकडील उपशाखा / यवतमाळ पठार (पैलू/कडा) |
| प्रमुख नद्या / जलस्रोत | पैनगंगा नदी (Painganga River) व इसापूर धरण जलाशय |
| वनाचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने (Southern Tropical Dry Deciduous Forest – 5A/C1b) |
| प्रमुख वन्यजीव (Flagship Species) | बिबट्या (Leopard), काळवीट (Blackbuck), नीलगाय (Blue Bull), दलदलीतील मगरी (Marsh Crocodile) व स्थलांतरित पाणपक्षी |
| संबंधित व्याघ्र प्रकल्प / राष्ट्रीय उद्यान | थेट कोणत्याही व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग नाही (परंतु टिपेश्वर – पैनगंगा वन्यजीव कॉरिडॉरशी संलग्न) |
भौगोलिक स्थान व भूरूप (Geographical & Physical Features)
- स्थान व विस्तार: हे अभयारण्य सुमारे 19° 35′ ते 19° 55′ उत्तर अक्षांश आणि 77° 20′ ते 77° 45′ पूर्व रेखांशाच्या दरम्यान पसरलेले आहे. हे यवतमाळ जिल्ह्याची नैर्ऋत्य सीमा आणि मराठवाड्यातील हिंगोली व नांदेड जिल्ह्यांच्या ईशान्य सीमेवर वसलेले आहे.
- भूरूप व भूरचना (Physiography): हा प्रदेश दख्खनच्या लाव्हा पठाराचा (Deccan Trap) भाग असून समुद्रसपाटीपासून सरासरी ३५० ते ५०० मीटर उंचीवर आहे. धरणाच्या काठावरील चढ-उताराची टेकड्यांची रचना आणि नदीची खोलगट खोरी यामुळे या भागात एक अद्वितीय आर्द्र व कोरड्या अधिवासाचा संगम (Ecotone) तयार होतो.
- जलप्रणाली व पाणलोट: अभयारण्याचा मुख्य केंद्रबिंदू म्हणजे पैनगंगा नदीवर बांधलेले इसापूर मातीचे धरण (Isapur Earth-fill Dam). पैनगंगा नदीच्या विस्तृत जलाशयामुळे येथे बारमाही पाणी उपलब्ध असते, जे स्थलांतरित पक्षी व वन्यजीवांसाठी मोठे जलकेंद्र ठरते.
- हवामान व पर्जन्य: येथील हवामान प्रामुख्याने उष्ण व कोरडे आहे (Tropical Semi-arid). उन्हाळ्यात तापमान ४२° से. ते ४५° से. पर्यंत जाते. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान सुमारे ८०० ते ९५० मिमी असून ते प्रामुख्याने नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून (South-West Monsoon) जून ते सप्टेंबर या काळात मिळते.
स्थापना, अधिसूचना व कायदेशीर पार्श्वभूमी
- ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: इसापूर जलाशयाच्या पाणलोट क्षेत्रात दरवर्षी हिवाळ्यात मोठ्या प्रमाणावर विदेशी व स्थानिक स्थलांतरित पक्षी येत असल्याने सुरुवातीला या क्षेत्राला ‘इसापूर पक्षी अभयारण्य’ (Isapur Bird Sanctuary) म्हणून प्रस्तावित करण्यात आले होते.
- अधिसूचना (Notification): महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वनविभागाने वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ च्या कलम १८ अंतर्गत २७ ऑगस्ट २०१४ / डिसेंबर २०१४ मध्ये या क्षेत्राला अधिकृतरीत्या वन्यजीव अभयारण्य (Wildlife Sanctuary) म्हणून घोषित केले.
- प्रशासकीय हस्तांतरण व व्यवस्थापन: प्रारंभी हे अभयारण्य प्रादेशिक वनविभागाच्या (Territorial Forest Division – Pusad & Hingoli) नियंत्रणाखाली होते. राज्य वन्यजीव मंडळाच्या (State Board for Wildlife – SBWL) निर्णयानुसार कन्हाळगाव, घोडाझरी आणि प्राणहिता यांच्यासह इसापूर अभयारण्याचे व्यवस्थापनही विशेष वन्यजीव आराखड्यानुसार (Wildlife Management Plan) वन्यजीव विभागाकडे (Wildlife Wing) सोपवण्याची प्रक्रिया राबविण्यात आली.
- पर्यावरण संवेदनक्षम क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone – ESZ): पर्यावरण (संरक्षण) कायदा, १९८६ अंतर्गत अभयारण्याच्या सीमेभोवती मानवी अतिक्रमणे व प्रदूषणकारी उद्योगांना प्रतिबंध घालण्यासाठी ESZ सीमा निश्चितीची प्रक्रिया केंद्र शासनाच्या MoEFCC द्वारे राबवण्यात येत आहे.
वनस्पती व वनसंपदा (Flora & Habitat)
चॅम्पियन आणि सेठ (Champion & Seth) यांच्या वनवर्गीकरणानुसार या अभयारण्यातील वने ५ए/सी१बी – दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने (Southern Tropical Dry Deciduous Forests) या प्रकारात मोडतात.
- प्रमुख वृक्ष प्रजाती: सागवान (Teak – Tectona grandis), धावडा (Dhavda – Anogeissus latifolia), तेंदू (Tendu – Diospyros melanoxylon), पळस (Flame of the Forest – Butea monosperma), सालई (Salai – Boswellia serrata), खैर (Khair – Senegalia catechu), आवळा, बेहडा आणि बाभूळ.
- कॅनॉपी वैशिष्ट्ये (Canopy Characteristics): उन्हाळ्यात येथील वृक्ष आपली पाने पूर्णपणे गाळतात, त्यामुळे कॅनॉपी उघडी (Open canopy) होते. पावसाळ्यात आणि हिवाळ्यात हा भाग हिरवागार व दाट गवताळ कुरणांनी (Grassland patches) आच्छादलेला असतो.
- वनौषधी व सूक्ष्म वनस्पती: गुळवेल, शतावरी, अश्वगंधा यांसारख्या स्थानिक औषधी वनस्पती पठारी व डोंगराळ उतारांवर मोठ्या प्रमाणावर आढळतात.
वन्यजीव विविधता (Fauna)
धरण परिसरातील विपुल जलसाठा आणि लगतचे दाट पानगळी जंगल यामुळे येथे जलचर आणि भूचर दोन्ही प्रकारची संपन्न जैवविविधता आढळते.
१. सस्तन प्राणी (Mammals)
- बिबट्या (Leopard – Panthera pardus): अभयारण्यातील सर्वोच्च भक्षक (Apex predator) — IUCN दर्जा: Vulnerable (असुरक्षित).
- शाकाहारी प्राणी: काळवीट (Blackbuck – Antilope cervicapra – IUCN: Least Concern), नीलगाय (Blue Bull – Boselaphus tragocamelus), चितळ (Spotted Deer), भेकर (Barking Deer), रानडुक्कर (Wild Boar).
- इतर लहान मांसाहारी प्राणी: तरस (Striped Hyena), कोल्हा (Indian Fox), उदमांजर (Common Palm Civet), रानमांजर (Jungle Cat).
२. पक्षी जीवन (Avifauna)
इसापूर जलाशय हा स्थलांतरित व स्थानिक पक्ष्यांचा प्रमुख थांबा आहे:
- पाणपक्षी: बार-हेडेड गूज (Bar-headed Goose – पट्टकादंब), ब्राह्मणी बदक (Ruddy Shelduck), पिनटेल (Northern Pintail), चमचा (Eurasian Spoonbill), रोहित (Flamingo – हंगामी भेट).
- स्थानिक पक्षी: करकोचे (Storks), बगळे (Herons), पाणकावळे (Cormorants), खंड्या (Kingfishers).
- शिकारी पक्षी: शिक्रा (Shikra), मत्स्य गरुड (Fish Eagle), पांढऱ्या पाठीचे गिधाड (White-rumped Vulture – IUCN: Critically Endangered – क्वचित दर्शन).
३. सरपटणारे प्राणी व जलचर (Reptiles & Amphibians)
- दलदलीतील मगर (Marsh Crocodile / Mugger – Crocodylus palustris): इसापूर धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात मोठ्या संख्येने आढळतात — IUCN दर्जा: Vulnerable.
- साप: नाग (Indian Cobra), घोणस (Russell’s Viper), फुरसे (Saw-scaled Viper), धामण (Indian Rat Snake) आणि अजगर (Indian Rock Python).
- कासवे: गोड्या पाण्यातील विविध प्रजातींची कासवे (उदा. Indian Flapshell Turtle).
MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने संभाव्य संभ्रम (Exam Traps & Confusions)
- जिल्हा सीमा संभ्रम (Inter-district Border): इसापूर धरण आणि अभयारण्य हे विदर्भ (यवतमाळ – पुसद/उमरखेड परिसर) आणि मराठवाडा (हिंगोली – कळमनुरी व नांदेड सीमा) यांच्या सरहद्दीवर आहे. परीक्षेत केवळ “हिंगोली” किंवा केवळ “यवतमाळ” असा एकपक्षीय पर्याय दिल्यास संयुक्त प्रशासकीय रचनेचा संभ्रम होऊ शकतो.
- पक्षी अभयारण्य वि. वन्यजीव अभयारण्य: जुन्या संदर्भांमध्ये किंवा प्रस्तावांमध्ये याला ‘इसापूर पक्षी अभयारण्य’ म्हटले गेले होते, परंतु शासनाने अंतिम अधिसूचनेनुसार याला वन्यजीव अभयारण्य (Wildlife Sanctuary) म्हणून दर्जा दिला आहे.
- पैनगंगा अभयारण्य वि. इसापूर अभयारण्य: अनेक विद्यार्थी ‘पैनगंगा वन्यजीव अभयारण्य’ (यवतमाळ व नांदेड – किनवट) आणि ‘इसापूर वन्यजीव अभयारण्य’ (इसापूर धरण परिसर) या दोन स्वतंत्र अभयारण्यांना नदीचे नाव समान असल्यामुळे एकच समजण्याची चूक करतात. ही दोन्ही पूर्णपणे स्वतंत्र संरक्षित क्षेत्रे आहेत.
- व्यवस्थापकीय नियंत्रण: अनेक वर्षे हे अभयारण्य प्रादेशिक वनविभागाकडे होते, वन्यजीव विभागाकडे त्याचे प्रत्यक्ष हस्तांतरण उशिरा सुरू झाले.
MPSC सराव प्रश्न (10 Multi-Choice Questions)
प्रश्न १ (Multi-statement)
इसापूर वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. हे अभयारण्य पैनगंगा नदीवरील इसापूर धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात वसलेले आहे.
ब. या अभयारण्याचा विस्तार प्रामुख्याने पश्चिम घाटातील सह्याद्री पर्वतरांगेत आढळतो.
क. हे क्षेत्र विदर्भ आणि मराठवाडा या दोन्ही प्रशासकीय विभागांच्या सीमेशी संलग्न आहे.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहेत?
(A) फक्त अ आणि ब
(B) फक्त ब आणि क
(C) फक्त अ आणि क
(D) अ, ब आणि क सर्व
उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: इसापूर अभयारण्य हे पैनगंगा नदीवरील धरणाच्या परिसरात यवतमाळ आणि हिंगोली/नांदेड जिल्ह्यांच्या (विदर्भ-मराठवाडा) सीमेवर आहे. हे सह्याद्रीमध्ये नसून दख्खनच्या पठारावरील (अजंठा डोंगररांगांचा पूर्व भाग) शुष्क पानगळी वनात वसलेले आहे. त्यामुळे विधान ‘ब’ चुकीचे आहे.
प्रश्न २ (Multi-statement)
इसापूर संरक्षित क्षेत्राच्या कायदेशीर व प्रशासकीय पार्श्वभूमीबाबत खालील विधाने तपासा:
अ. वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ अन्वये या क्षेत्राची वन्यजीव अभयारण्य म्हणून अधिसूचना २०१४ मध्ये काढण्यात आली.
ब. हे क्षेत्र सुरुवातीला पक्षी अभयारण्य म्हणून प्रस्तावित होते.
क. हे अभयारण्य मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा थेट कोअर (गाभा) क्षेत्र म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.
अयोग्य विधान ओळखा:
(A) फक्त अ
(B) फक्त क
(C) फक्त ब आणि क
(D) वरीलपैकी एकही नाही
उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: इसापूर हे स्वतंत्र वन्यजीव अभयारण्य असून ते कोणत्याही व्याघ्र प्रकल्पाचे ‘कोअर क्षेत्र’ (Core Area) नाही. त्यामुळे विधान ‘क’ अयोग्य आहे. विधाने ‘अ’ आणि ‘ब’ पूर्णपणे सत्य आहेत.
प्रश्न ३ (Multi-statement)
इसापूर अभयारण्यातील वनांच्या प्रकाराबाबत विधाने विचारात घ्या:
अ. येथे चॅम्पियन व सेठ यांच्या वर्गीकरणानुसार ‘दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने’ आढळतात.
ब. या वनांमध्ये सागवान (Teak), धावडा, सालई आणि पळस हे प्रमुख वृक्ष आहेत.
योग्य पर्याय निवडा:
(A) केवळ विधान अ बरोबर आहे.
(B) केवळ विधान ब बरोबर आहे.
(C) दोन्ही विधाने अ आणि ब बरोबर आहेत.
(D) दोन्ही विधाने चूक आहेत.
उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: विदर्भ व मराठवाड्याच्या पठारी भागात कमी ते मध्यम पर्जन्यमान असल्याने येथे शुष्क पानगळी वने (Dry Deciduous Forests) आढळतात, ज्यामध्ये सागवान, पळस, सालई व धावडा यांचे प्राबल्य असते.
प्रश्न ४ (Multi-statement)
इसापूर अभयारण्यातील प्राणिजीवनाबाबत खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. इसापूर जलाशयात दलदलीतील मगरींचा (Marsh Crocodile) अधिवास मोठ्या प्रमाणात आहे.
ब. हे अभयारण्य बार-हेडेड गूज व इतर स्थलांतरित पाणथळ पक्ष्यांचे हिवाळी आश्रयस्थान आहे.
क. आशियाई सिंह (Asiatic Lion) या अभयारण्याचा मुख्य फ्लॅगशिप सस्तन प्राणी आहे.
वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत?
(A) फक्त अ आणि ब
(B) फक्त ब आणि क
(C) फक्त अ आणि क
(D) सर्व विधाने सत्य आहेत
उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: इसापूर जलाशय हा मगरी व पाणपक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. आशियाई सिंह हा भारतात केवळ गुजरातच्या गिर राष्ट्रीय उद्यानात आढळतो; महाराष्ट्रात तो नैसर्गिकरीत्या आढळत नाही. त्यामुळे विधान ‘क’ चुकीचे आहे.
प्रश्न ५ (जोड्या लावा — अभयारण्य व संबंधित नदी/जलाशय)
स्तंभ ‘अ’ आणि स्तंभ ‘ब’ यांच्या योग्य जोड्या लावा:
| स्तंभ ‘अ’ (अभयारण्य) | स्तंभ ‘ब’ (प्रमुख नदी / जलाशय) |
| १. इसापूर | I. मुळा नदी |
| २. जायकवाडी | II. पैनगंगा नदी |
| ३. राधानगरी | III. गोदावरी (नाथसागर) |
| ४. देऊळगाव-रेहेकुरी | IV. भोगावती नदी (लक्ष्मी तलाव) |
पर्याय:
(A) १-II, २-III, ३-IV, ४-I
(B) १-II, २-I, ३-IV, ४-III
(C) १-III, २-II, ३-I, ४-IV
(D) १-IV, २-III, ३-II, ४-I
उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: इसापूर हे पैनगंगा नदीवर, जायकवाडी हे गोदावरी नदीवरील नाथसागरावर, राधानगरी हे भोगावती नदीवरील जलाशयावर, तर अहमदनगरमधील रेहेकुरी अभयारण्य परिसर मुळा-प्रवरा खोऱ्याशी संबंधित आहे.
प्रश्न ६ (जोड्या लावा — वन्यजीव व त्यांचा IUCN रेड लिस्ट दर्जा)
प्राणी आणि त्यांच्या योग्य IUCN संवर्धन दर्जाच्या जोड्या लावा:
| स्तंभ ‘अ’ (वन्यजीव) | स्तंभ ‘ब’ (IUCN Status) |
| १. बिबट्या (Leopard) | I. Critically Endangered (अतिसंकटग्रस्त) |
| २. पांढऱ्या पाठीचे गिधाड (White-rumped Vulture) | II. Vulnerable (असुरक्षित) |
| ३. काळवीट (Blackbuck) | III. Vulnerable (असुरक्षित) |
| ४. दलदलीतील मगर (Mugger) | IV. Least Concern (कमी चिंताजनक) |
पर्याय:
(A) १-II, २-I, ३-IV, ४-III
(B) १-IV, २-I, ३-II, ४-III
(C) १-II, २-IV, ३-I, ४-III
(D) १-III, २-II, ३-IV, ४-I
उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: बिबट्या आणि मगर हे दोन्ही ‘Vulnerable’ (असुरक्षित) श्रेणीत येतात; पांढऱ्या पाठीचे गिधाड ‘Critically Endangered’ आहे, तर काळवीट ‘Least Concern’ वर्गात वर्गीकृत आहे.
प्रश्न ७ (Location-based / Factual)
इसापूर धरण हे खालीलपैकी कोणत्या प्रकारच्या बांधकामाचे भारतातील एक प्रमुख मोठे उदाहरण आहे?
(A) संपूर्ण दगडी बांधकाम (Masonry Gravity Dam)
(B) मातीचे धरण (Earth-fill Dam)
(C) कमानी धरण (Arch Dam)
(D) काँक्रीट ग्रॅव्हिटी धरण (Concrete Gravity Dam)
उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: पैनगंगा नदीवरील इसापूर धरण हे महाराष्ट्रातील व भारतातील सर्वात मोठ्या मातीच्या धरणांपैकी (Earth-fill Dam) एक मानले जाते, ज्याच्या जलाशयाभोवती हे अभयारण्य विस्तारलेले आहे.
प्रश्न ८ (Conceptual / Factual)
महाराष्ट्रातील इसापूर वन्यजीव अभयारण्याचा भूभाग खालीलपैकी कोणत्या दोन प्रादेशिक वनविभागांच्या अखत्यारीत विभागलेला आढळतो?
(A) नागपूर व वर्धा वनविभाग
(B) पुसद व हिंगोली वनविभाग
(C) अमरावती व अकोला वनविभाग
(D) औरंगाबाद व बीड वनविभाग
उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: इसापूर अभयारण्याचा मुख्य वनप्रदेश यवतमाळ जिल्ह्यातील ‘पुसद वनविभाग’ आणि लगतच्या ‘हिंगोली वनविभागा’च्या सीमाभागात येतो.
प्रश्न ९ (Factual)
महाराष्ट्रात ‘ऊर्ध्व पैनगंगा प्रकल्प’ (Upper Painganga Project) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सिंचन प्रकल्पाचा जलाशय कोणत्या अभयारण्याचा मुख्य जलस्रोत आहे?
(A) टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्य
(B) काटेपूर्णा वन्यजीव अभयारण्य
(C) इसापूर वन्यजीव अभयारण्य
(D) पैनगंगा वन्यजीव अभयारण्य
उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: ऊर्ध्व पैनगंगा प्रकल्प हा इसापूर येथे बांधण्यात आला आहे. याच धरणाचा फुगवटा व पाणलोट क्षेत्र इसापूर वन्यजीव अभयारण्याचा केंद्रबिंदू आहे.
प्रश्न १० (Factual)
खालीलपैकी कोणते अभयारण्य हे विदर्भ व मराठवाडा या दोन्ही विभागांची नैसर्गिक सीमा निश्चित करणाऱ्या नदीखोऱ्यात वसलेले आहे?
(A) इसापूर वन्यजीव अभयारण्य
(B) चपराळा वन्यजीव अभयारण्य
(C) यावल वन्यजीव अभयारण्य
(D) कर्नाळा पक्षी अभयारण्य
उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: पैनगंगा नदी ही विदर्भ (यवतमाळ) आणि मराठवाडा (हिंगोली/नांदेड) यांच्यातील नैसर्गिक सीमा बनवते. याच नदीवरील इसापूर धरणाच्या क्षेत्रात हे अभयारण्य वसलेले आहे.
I. संदर्भ व अधिकृत स्रोत (References)
- १. महाराष्ट्र वनविभाग (Maharashtra Forest Department): Working Plan for Pusad Forest Division (Yavatmal Circle) व Working Plan Report for Hingoli Forest Division.
- २. भारतीय वन्यजीव संस्था (Wildlife Institute of India – WII): National Wildlife Database Cell, Protected Areas of Maharashtra.
- ३. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (MoEFCC), भारत सरकार: Protected Area & Eco-Sensitive Zone Notifications Gazette Records.
- ४. महाराष्ट्र शासन राजपत्र (Government of Maharashtra Gazettes): महसूल व वनविभाग अधिसूचना (२०१४).
