टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्य (Tipeshwar Wildlife Sanctuary) हे पूर्व महाराष्ट्रातील विदर्भ प्रदेशातील यवतमाळ जिल्ह्यात वसलेले एक अत्यंत महत्त्वाचे संरक्षित क्षेत्र (Protected Area) आहे. वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ (Wildlife Protection Act, 1972) च्या कलम १८ अन्वये राज्य शासनाने या क्षेत्राची अधिसूचना जारी केली.
भौगोलिकदृष्ट्या हे अभयारण्य मध्य भारतातील व्याघ्र भ्रमणमार्गांचा (Tiger Corridors) मुख्य केंद्रबिंदू मानले जाते. तेलंगणातील कवल व्याघ्र प्रकल्प (Kawal Tiger Reserve) आणि महाराष्ट्रातील ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प (TATR) यांच्यादरम्यान जनुकीय आदानप्रदान (Genetic Exchange) व पट्टेरी वाघांच्या नैसर्गिक स्थलांतरासाठी (Dispersal) टिपेश्वर हे मोलाचा सेतू (Stepping Stone Corridor) म्हणून कार्य करते.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती – Quick Reference Table
| घटक (Feature) | अधिकृत माहिती (Official Details) |
| अधिकृत नाव | टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्य (Tipeshwar Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा व तालुके | यवतमाळ जिल्हा; पांढरकवडा (केळापूर) व घाटंजी तालुके |
| प्रशासकीय वन विभाग | पांढरकवडा वन्यजीव विभाग (Pandharkawada Wildlife Division) |
| स्थापनेचे वर्ष (अधिसूचना वर्ष) | १९९७ (अधिसूचना दिनांक: ३० एप्रिल १९९७) |
| एकूण क्षेत्रफळ (चौ.किमी.) | १४८.६३ चौ.किमी. (महाराष्ट्र वन विभाग व MoEFCC गॅझेटनुसार) |
| पर्यावरण संवेदी क्षेत्र (ESZ) | ४०४.५७ चौ.किमी. (केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालय अधिसूचना) |
| भौगोलिक प्रदेश / डोंगररांग | दख्खनचे पठार (Deccan Plateau) / सातपुडा-अजिंठा डोंगररांगांचे पूर्वेकडील फाटे |
| प्रमुख नद्या / जलस्रोत | पैनगंगा नदी खोरे (Penganga Basin); पांझरा व इतर स्थानिक नाले |
| वनाचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी अरण्य (Southern Tropical Dry Deciduous Forests) |
| प्रमुख वन्यजीव (Flagship Species) | पट्टेरी वाघ (Royal Bengal Tiger), बिबट्या (Leopard), चौशिंगा (Four-horned Antelope) |
| संबंधित व्याघ्र प्रकल्प / राष्ट्रीय उद्यान | स्वतंत्र अभयारण्य (कवल व ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पांचा महत्त्वपूर्ण कॉरिडॉर) |
भौगोलिक स्थान व भूरूप (Geographical & Physical Features)
- अक्षांश व रेखांश: हे अभयारण्य सुमारे १९°३०’ उत्तर ते १९°५५’ उत्तर अक्षांश आणि ७८°१५’ पूर्व ते ७८°४०’ पूर्व रेखांशादरम्यान विस्तारलेले आहे.
- भूरचना (Topography): अभयारण्याचे भूरूप हे मुख्यत्वे लाव्हाच्या थरांनी बनलेले बेसाल्ट खडकांचे (Basaltic Terrain) बनलेले असून पृष्ठभाग डोंगरउतारांचा आणि चढ-उतारांचा (Undulating hills) आहे. समुद्रसपाटीपासून याची सरासरी उंची ३६० मीटर ते ५०० मीटर दरम्यान आढळते.
- जलप्रणाली व पाणलोट क्षेत्र (Drainage System):
- हे संपूर्ण क्षेत्र गोदावरी प्रणालीतील पैनगंगा नदीच्या पाणलोट क्षेत्रात येते.
- अभयारण्याच्या सीमावर्ती भागात पैनगंगा नदी वाहते.
- स्थानिक पातळीवर पांझरा नदी आणि पावसाळी ओहोळ वन्यजीवांसाठी नैसर्गिक जलस्रोत पुरवतात.
- हवामान (Climate):
- हवामान प्रामुख्याने उष्ण व कोरडे आहे.
- उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४५° से. पेक्षा जास्त नोंदवले जाते, तर हिवाळ्यात किमान तापमान १०° ते १२° से. पर्यंत खाली येते.
- सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान सुमारे ८५० मिमी ते १००० मिमी असून बहुतेक पाऊस नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून (South-West Monsoon) जून ते सप्टेंबर दरम्यान पडतो.
स्थापना, अधिसूचना व कायदेशीर पार्श्वभूमी
- प्राथमिक व अंतिम अधिसूचना:
- महाराष्ट्र शासनाने वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ मधील कलम १८ नुसार ३० एप्रिल १९९७ रोजी महसूल व वन विभागाच्या अधिसूचनेद्वारे १४८.६३२ चौ.किमी. क्षेत्राला ‘टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्य’ म्हणून घोषित केले.
- पर्यावरण संवेदी क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone – ESZ):
- केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने (MoEFCC) पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, १९८६ अंतर्गत अंतिम अधिसूचना काढून अभयारण्याभोवती ४०४.५७ चौ.किमी. क्षेत्र हे पर्यावरण संवेदी क्षेत्र (ESZ) म्हणून घोषित केले आहे. हे क्षेत्र अभयारण्याच्या सीमेपासून १०० मीटर ते ११ किमी अंतरापर्यंत विस्तारलेले आहे.
- कॉरिडॉर संवर्धन महत्त्व (Ecological Landscape):
- हे क्षेत्र राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA) आणि भारतीय वन्यजीव संस्था (WII) द्वारे चिन्हांकित मध्य भारतीय व्याघ्र लँडस्केपचा (Central Indian Tiger Landscape) भाग आहे.
- वर्ष २०१९ मध्ये ‘T1-C1’ (वॉकर – Walker) नावाच्या वाघाने टिपेश्वरमधून तेलंगणा व महाराष्ट्रातील विविध जिल्ह्यांमधून सुमारे ३,००० किमीचे ऐतिहासिक नैसर्गिक स्थलांतर नोंदवले, ज्यामुळे या अभयारण्याचे कॉरिडॉर महत्त्व अधोरेखित झाले.
वनस्पती व वनसंपदा (Flora & Habitat)
एच. जी. चॅम्पियन आणि एस. के. सेठ (Champion and Seth) यांच्या वन वर्गीकरणानुसार टिपेश्वरमधील जंगले प्रामुख्याने खालील गटात मोडतात:
- गट ५A/C१ (Group 5A/C1): दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी अरण्य (Southern Tropical Dry Deciduous Forests)
- ५A/C१b: कोरडी सागवान वने (Dry Teak Forests)
प्रमुख वनस्पती प्रजाती:
- वृक्षसंपदा: सागवान (Tectona grandis) चे या जंगलात सर्वाधिक प्राबल्य (सुमारे ६०%) आहे. याशिवाय धावडा (Anogeissus latifolia), ऐन (Terminalia elliptica), तिंदू किंवा तेंडू (Diospyros melanoxylon), बिजा (Pterocarpus marsupium), पळस (Butea monosperma), आणि खैर (Acacia catechu) मोठ्या प्रमाणावर आढळतात.
- बांबू व गवत: बांबूच्या विस्तीर्ण बेट्या (Dendrocalamus strictus) आणि डोंगरउतारांवर कुसळी गवत व पौण्या गवत आढळते, जे तृणभक्षी प्राण्यांना मुबलक खाद्य पुरवते.
- औषधी वनस्पती: आवळा, बेहडा, गुळवेल, अर्जुन आणि अश्वगंधा यांसारख्या वनौषधींचे अस्तित्व येथे आहे.
वन्यजीव विविधता (Fauna)
१. सस्तन प्राणी (Mammals)
- पट्टेरी वाघ (Panthera tigris) — IUCN स्थिती: संकटग्रस्त (Endangered): टिपेश्वरमध्ये वाघांची घनता वेगाने वाढली असून हे क्षेत्र ‘व्याघ्र प्रजननाचे केंद्र’ (Breeding Source Population) ठरले आहे.
- बिबट्या (Panthera pardus) — IUCN स्थिती: असुरक्षित (Vulnerable)
- इतर मांसाहारी: तरस (Striped Hyena), कोल्हा (Indian Jackal), लांडगा (Indian Wolf), रानमांजर (Jungle Cat), आणि अत्यंत दुर्मिळ गंजदार ठिपक्यांची मांजर (Rusty-spotted Cat – Near Threatened).
- तृणभक्षी प्राणी: चौशिंगा (Tetracerus quadricornis – Vulnerable), चितळ (Spotted Deer), सांबर (Sambar – Vulnerable), भेकर (Barking Deer), निलगाय (Blue Bull), आणि रानडुक्कर (Wild Boar).
२. पक्षी जीवन (Avifauna)
- अभयारण्यात सुमारे १८० हून अधिक पक्ष्यांच्या प्रजातींची नोंद झाली आहे.
- प्रमुख पक्षी: मोर (Indian Peafowl – राज्य व राष्ट्रीय संरक्षित), नवरंग (Indian Pitta), धनेश (Indian Grey Hornbill), सर्प गरुड (Crested Serpent Eagle), शिक्रा, विविध प्रजातींचे घार व पाणथळी पक्षी.
- टिपेश्वरमधील पाणवठे हिवाळ्यात स्थलांतरित पक्ष्यांना आकर्षित करतात.
३. सरपटणारे प्राणी व उभयचर (Reptiles & Amphibians)
- भारतीय अजगर (Indian Rock Python – Schedule I), नाग (Spectacled Cobra), घोणस (Russell’s Viper), फुरसे (Saw-scaled Viper), आणि घोरपड (Bengal Monitor Lizard – Schedule I).
MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने संभाव्य संभ्रम (Exam Traps & Confusions)
- संभ्रम १: अभयारण्य वि. व्याघ्र प्रकल्प: टिपेश्वर हे केवळ वन्यजीव अभयारण्य (Sanctuary) आहे; ते अधिकृतरीत्या घोषित ‘व्याघ्र प्रकल्प’ (Tiger Reserve) नाही. महाराष्ट्रात केवळ ६ व्याघ्र प्रकल्प आहेत (मेळघाट, ताडोबा-अंधारी, पेंच, सह्याद्री, नवेगाव-नागझिरा, बोर). विद्यार्थी अनेकदा टिपेश्वरला स्वतंत्र व्याघ्र प्रकल्प समजण्याची चूक करतात.
- संभ्रम २: पैनगंगा वि. टिपेश्वर अभयारण्य: यवतमाळ जिल्ह्यात ‘पैनगंगा वन्यजीव अभयारण्य’ (यवतमाळ व नांदेड सीमेवर) आणि ‘टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्य’ ही दोन वेगळी अभयारण्ये आहेत. टिपेश्वरचे क्षेत्रफळ १४८.६३ चौ.किमी. असून पैनगंगा अभयारण्याचे क्षेत्रफळ याहून मोठे (३२४.६२ चौ.किमी.) आहे.
- संभ्रम ३: तांत्रिक सीमा व तालुके: टिपेश्वरचा विस्तार पांढरकवडा (केळापूर) व घाटंजी तालुक्यात येतो. हे अभयारण्य यवतमाळ जिल्ह्याच्या दक्षिण सीमेजवळ असल्याने अनेकदा ते तेलंगणात किंवा नांदेड जिल्ह्यात असल्याचा चुकीचा पर्याय निवडला जातो.
MPSC सराव प्रश्न (10 MCQs with Detailed Explanations)
प्रश्न १ (Multi-statement)
टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. हे अभयारण्य प्रशासकीयदृष्ट्या अमरावती प्रशासकीय विभागातील यवतमाळ जिल्ह्यात येते.
ब. हे क्षेत्र गोदावरी नदी प्रणालीतील तापी खोऱ्याचा भाग आहे.
क. टिपेश्वर हे महाराष्ट्रातील सातवे अधिकृत व्याघ्र प्रकल्प म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहेत?
(A) केवळ अ
(B) केवळ अ आणि ब
(C) केवळ ब आणि क
(D) अ, ब आणि क
उत्तर: (A) केवळ अ
स्पष्टीकरण:
- विधान (अ) बरोबर आहे; यवतमाळ जिल्हा अमरावती महसूल विभागात येतो.
- विधान (ब) चूक आहे; हे अभयारण्य पैनगंगा नदीच्या खोऱ्यात येते, जे गोदावरी प्रणालीचा भाग आहे (तापी खोऱ्याचा संबंध नाही).
- विधान (क) चूक आहे; टिपेश्वर हे केवळ अभयारण्य असून ते व्याघ्र प्रकल्प (Tiger Reserve) नाही.
प्रश्न २ (Multi-statement)
टिपेश्वर अभयारण्याच्या स्थापनेबाबत खालील विधानांचे परीक्षण करा:
अ. या अभयारण्याची मूळ अधिसूचना वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ अंतर्गत १९९७ मध्ये काढण्यात आली.
ब. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत नोंदींनुसार याचे एकूण क्षेत्रफळ सुमारे १४८.६३ चौ.किमी. आहे.
योग्य पर्याय निवडा:
(A) केवळ विधान ‘अ’ योग्य
(B) केवळ विधान ‘ब’ योग्य
(C) दोन्ही विधाने योग्य
(D) दोन्ही विधाने अयोग्य
उत्तर: (C) दोन्ही विधाने योग्य
स्पष्टीकरण:
महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाने ३० एप्रिल १९९७ रोजी अधिसूचना काढून १४८.६३ चौ.किमी. क्षेत्र टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्य म्हणून घोषित केले.
प्रश्न ३ (Multi-statement)
टिपेश्वर अभयारण्यातील वनस्पती व वनांच्या प्रकाराबाबत कोणती विधाने अचूक आहेत?
अ. चॅम्पियन आणि सेठ यांच्या वर्गीकरणानुसार येथे मुख्यत्वे ‘दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी’ वने आढळतात.
ब. या अरण्यात सागवान (Tectona grandis) हा प्रमुख वृक्ष प्रकार आहे.
क. या वनांमध्ये सुंद्री वृक्षांचे आच्छादन मोठ्या प्रमाणावर आढळते.
(A) केवळ अ आणि क
(B) केवळ ब आणि क
(C) केवळ अ आणि ब
(D) अ, ब आणि क
उत्तर: (C) केवळ अ आणि ब
स्पष्टीकरण:
विधान (क) अयोग्य आहे, कारण ‘सुंद्री’ (Mangrove) ही वनस्पती खारफुटीच्या (कांदळवन) प्रदेशात किनारी भागात आढळते; विदर्भातील शुष्क पानगळी जंगलात ती आढळत नाही.
प्रश्न ४ (Multi-statement)
टिपेश्वर अभयारण्याच्या परिसंस्थेविषयी खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. २०१९ मध्ये ‘T1-C1’ (वॉकर) नावाच्या वाघाने या अभयारण्यातून ३,००० किमीचे स्थलांतर केले होते.
ब. हे अभयारण्य तेलंगणातील कवल व्याघ्र प्रकल्पाशी नैसर्गिक भ्रमणमार्गाने जोडलेले आहे.
क. अभयारण्याच्या सभोवताली घोषित पर्यावरण संवेदी क्षेत्राचे (ESZ) क्षेत्रफळ मूळ अभयारण्यापेक्षा जास्त आहे.
खालीलपैकी सत्य विधाने ओळखा:
(A) केवळ अ आणि ब
(B) केवळ ब आणि क
(C) केवळ अ आणि क
(D) अ, ब आणि क सर्व
उत्तर: (D) अ, ब आणि क सर्व
स्पष्टीकरण:
सर्व विधाने सत्य आहेत. वाघ T1-C1 चे स्थलांतर प्रसिद्ध आहे. टिपेश्वर-कवल कॉरिडॉर आंतरराज्यीय व्याघ्र संरक्षणात महत्त्वाचा आहे. अभयारण्याचे क्षेत्र १४८.६३ चौ.किमी. असून त्याचे ESZ क्षेत्र ४०४.५७ चौ.किमी. (म्हणजेच मूळ क्षेत्रापेक्षा जास्त) आहे.
प्रश्न ५ (Match the Following – जोड्या लावा)
स्तंभ ‘अ’ (अभयारण्य) आणि स्तंभ ‘ब’ (जिल्हा) यांच्या योग्य जोड्या लावा:
| स्तंभ ‘अ’ | स्तंभ ‘ब’ |
| १. टिपेश्वर | I. अमरावती |
| २. पैनगंगा | II. यवतमाळ (पांढरकवडा) |
| ३. काटेपूर्णा | III. यवतमाळ व नांदेड सीमा |
| ४. वान | IV. अकोला व वाशीम |
पर्याय:
(A) १-II, २-III, ३-IV, ४-I
(B) १-III, २-II, ३-I, ४-IV
(C) १-II, २-IV, ३-III, ४-I
(D) १-I, २-II, ३-IV, ४-III
उत्तर: (A) १-II, २-III, ३-IV, ४-I
स्पष्टीकरण:
- टिपेश्वर — यवतमाळ (पांढरकवडा)
- पैनगंगा — यवतमाळ व नांदेड जिल्ह्यांच्या सीमेवर
- काटेपूर्णा — अकोला व वाशीम जिल्हा
- वान — अमरावती जिल्हा (मेळघाट नजीक)
प्रश्न ६ (Match the Following – जोड्या लावा)
स्तंभ ‘अ’ (प्राणी प्रजाती) आणि स्तंभ ‘ब’ (IUCN Red List स्थिती) यांच्या जोड्या लावा:
| स्तंभ ‘अ’ (प्राणी) | स्तंभ ‘ब’ (IUCN स्थिती) |
| १. पट्टेरी वाघ (Tiger) | I. असुरक्षित (Vulnerable) |
| २. बिबट्या (Leopard) | II. संकटग्रस्त (Endangered) |
| ३. चौशिंगा (Four-horned Antelope) | III. असुरक्षित (Vulnerable) |
| ४. गंजदार ठिपक्यांची मांजर (Rusty-spotted Cat) | IV. संकट-नजीक (Near Threatened) |
पर्याय:
(A) १-I, २-II, ३-III, ४-IV
(B) १-II, २-I, ३-III, ४-IV
(C) १-II, २-III, ३-I, ४-IV
(D) १-IV, २-I, ३-II, ४-III
उत्तर: (B) १-II, २-I, ३-III, ४-IV
स्पष्टीकरण:
पट्टेरी वाघ Endangered श्रेणीत येतो; बिबट्या आणि चौशिंगा हे Vulnerable श्रेणीत येतात; तर रस्टी-स्पॉटेड कॅट Near Threatened श्रेणीत गणली जाते.
प्रश्न ७ (Location-based Factual)
टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्याला पाणीपुरवठा करणारी प्रमुख नदीप्रणाली कोणती आहे?
(A) वर्धा नदीची उपनदी असलेली पैनगंगा
(B) तापी नदीची उपनदी असलेली पूर्णा
(C) वैनगंगा नदी खोरे
(D) मांजरा नदी खोरे
उत्तर: (A) वर्धा नदीची उपनदी असलेली पैनगंगा
स्पष्टीकरण:
टिपेश्वर अभयारण्याचा संपूर्ण परिसर पैनगंगा नदीच्या पाणलोट क्षेत्रात मोडतो. पैनगंगा ही पुढे वर्धा नदीला जाऊन मिळते व वर्धा-वैनगंगा मिळून प्राणहिता नदी बनते.
प्रश्न ८ (Conceptual / Factual)
टिपेश्वर अभयारण्यातील खडकांची रचना प्रामुख्याने कोणत्या प्रकारची आहे?
(A) आर्कियन युगातील ग्रॅनाइट खडक
(B) दख्खनच्या लाव्हा उद्रेकापासून बनलेला बेसाल्ट खडक
(C) विंध्ययन गाळाचे खडक
(D) गोंडवाना प्रणालीचे कोळशाचे खडक
उत्तर: (B) दख्खनच्या लाव्हा उद्रेकापासून बनलेला बेसाल्ट खडक
स्पष्टीकरण:
हे पठारी अभयारण्य पूर्णपणे ज्वालामुखीच्या लाव्हाच्या थंड होण्याने तयार झालेल्या डेक्कन ट्रॅपच्या (Basalt) खडकांनी आच्छादलेले आहे.
प्रश्न ९ (Administrative Factual)
टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्याचे प्रशासकीय नियंत्रण महाराष्ट्र वन विभागाच्या कोणत्या कार्यालयाकडे आहे?
(A) उपवनसंरक्षक, यवतमाळ प्रादेशिक विभाग
(B) विभागीय वन अधिकारी (वन्यजीव), पांढरकवडा
(C) मुख्य वनसंरक्षक, मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प
(D) विभागीय वन अधिकारी, अकोला वन्यजीव विभाग
उत्तर: (B) विभागीय वन अधिकारी (वन्यजीव), पांढरकवडा
स्पष्टीकरण:
टिपेश्वर अभयारण्याचे थेट व्यवस्थापन ‘पांढरकवडा वन्यजीव विभाग’ (Pandharkawada Wildlife Division) कडून केले जाते.
प्रश्न १० (Conceptual / Ecology)
पर्यावरण संवेदी क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone – ESZ) संदर्भात टिपेश्वर अभयारण्याबाबत योग्य कायदेशीर आधार कोणता आहे?
(A) हे क्षेत्र वन हक्क कायदा, २००६ अंतर्गत घोषित केले जाते.
(B) हे क्षेत्र पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, १९८६ च्या कलम ३ अन्वये केंद्र सरकारद्वारे अधिसूचित केले जाते.
(C) ESZ घोषित केल्यावर सर्व कृषी उपक्रमांवर १००% बंदी येते.
(D) ESZ ची सीमा नेहमी अभयारण्याच्या चारी बाजूंनी समान ५० किमी अंतरापर्यंत असते.
उत्तर: (B) हे क्षेत्र पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम, १९८६ च्या कलम ३ अन्वये केंद्र सरकारद्वारे अधिसूचित केले जाते.
स्पष्टीकरण:
ESZ ची घोषणा केंद्र सरकारच्या MoEFCC द्वारे Environment (Protection) Act, 1986 अंतर्गत केली जाते. यात शेतीवर बंदी नसते, उलट रासायनिक खते व प्रदूषणकारी उद्योगांचे नियमन केले जाते. तसेच ESZ चा विस्तार ठिकाणानुसार १०० मीटर ते ११ किमी असा बदलता असतो.
संदर्भ व अधिकृत स्रोत (References)
- महाराष्ट्र शासन महसूल व वन विभाग (Revenue and Forest Department, Government of Maharashtra): अभयारण्य स्थापना राजपत्र व प्रशासकीय अहवाल.
- केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (MoEFCC, Government of India): टिपेश्वर पर्यावरण संवेदी क्षेत्र (ESZ) अंतिम राजपत्र अधिसूचना.
- भारतीय वन्यजीव संस्था (Wildlife Institute of India – WII), डेहराडून: नॅशनल वाईल्डलाईफ डेटाबेस (National Wildlife Database) आणि सेंट्रल इंडियन टायगर लँडस्केप कॉरिडॉर अहवाल.
- राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA): स्टेटस ऑफ टायगर्स इन इंडिया रिपोर्ट आणि कॉरिडॉर मॅपिंग डॉक्युमेंट्स.
- यवतमाळ जिल्हा गॅझेटियर (Yavatmal District Gazetteer): भौगोलिक, वनसंपदा व जलप्रणाली विषयक ऐतिहासिक व प्रशासकीय नोंदी.
