लोणार वन्यजीव अभयारण्य (Lonar Wildlife Sanctuary) हे महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यात स्थित जागतिक स्तरावर अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण असे संरक्षित क्षेत्र (Protected Area) आहे. दख्खनच्या ज्वालामुखीय बेसॉल्ट खडकावर उल्कापातामुळे (Meteorite impact crater) निर्माण झालेले हे जगातील एकमेव ज्ञात हायपर-व्हेलोसिटी इम्पॅक्ट विवर आहे.
या नैसर्गिक आश्चर्याचे आणि त्याच्या सभोवतालच्या परिसंस्थेचे संवर्धन करण्याच्या उद्देशाने वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (Wildlife Protection Act, 1972) च्या कलम १८ अन्वये महाराष्ट्र शासनाने २००० मध्ये या क्षेत्राला वन्यजीव अभयारण्य म्हणून घोषित केले. या अभयारण्यातील पाण्याचे क्षारीय व अल्कधर्मी स्वरूप (Saline and alkaline water), अनोखी सूक्ष्मजीव परिसंस्था (Extremophiles), समृद्ध पक्षीजीवन आणि ऐतिहासिक हेमाडपंथी मंदिरे यामुळे या क्षेत्राला भूवैज्ञानिक, पर्यावरणीय व ऐतिहासिकदृष्ट्या अनन्यसाधारण महत्त्व लाभले आहे.
लोणार विवर व अभयारण्य परिसर. Source: Shijo Jose / Getty Images
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती – Quick Reference Table
| घटक (Feature) | अधिकृत माहिती (Official Details) |
|---|---|
| अधिकृत नाव | लोणार वन्यजीव अभयारण्य (Lonar Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा व तालुके | जिल्हा: बुलढाणा, तालुका: लोणार |
| स्थापनेचे वर्ष (अधिसूचना वर्ष) | ८ जून २००० (शासकीय प्राथमिक अधिसूचना); अंतिम घोषणा: ८ सप्टेंबर २००० |
| एकूण क्षेत्रफळ (चौ.किमी.) | ३.६५ चौ.किमी. (३६५.१६ हेक्टर) (टीप: MoEFCC/काही पर्यावरण मसुद्यांमध्ये ३.८३ चौ.किमी. असा उल्लेख येतो) |
| भौगोलिक प्रदेश / डोंगररांग | दख्खनचे पठार (Deccan Plateau) / अजिंठा डोंगररांगेचा दक्षिण-पूर्व भाग |
| प्रमुख नद्या / जलस्रोत | लोणार खाऱ्या पाण्याचे सरोवर, अंबर सरोवर (लहान लोणार/धार), स्थानिक गोड्या पाण्याचे नैसर्गिक झरे (उदा. गोमुख / सीता नहानी) |
| वनाचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी व काटेरी वन (Southern Tropical Dry Deciduous & Thorn Forest) |
| प्रमुख वन्यजीव (Flagship Species) | तरस (Striped Hyena), लांडगा (Indian Grey Wolf), चितळ (Chital), नीलगाय (Nilgai), मोर (Indian Peafowl) |
| आंतरराष्ट्रीय दर्जा | रामसर पाणथळ स्थळ (Ramsar Site No. 2441) — २२ जुलै २०२० रोजी घोषित (महाराष्ट्रातील दुसरे रामसर स्थळ) |
| प्रशासकीय नियंत्रण | वन्यजीव विभाग, छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद वन्यजीव विभाग) / मेहकर वनपरिक्षेत्र |
| संबंधित व्याघ्र प्रकल्प / राष्ट्रीय उद्यान | स्वतंत्र अभयारण्य (कोणत्याही व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग नाही) |
भौगोलिक स्थान व भूरूप (Geographical & Physical Features)
- अक्षांश व रेखांश विस्तार: १९°५८′ उत्तर अक्षांश आणि ७६°३०′ पूर्व रेखांश. Wikipedia
- समुद्रसपाटीपासून उंची: सुमारे ४८० मीटर ते ५०० मीटर (विवराच्या काठाची उंची). Wikipedia
- भूरूप वैशिष्ट्ये (Geomorphology):
- हे विवर सुमारे ५०,००० ते ५,७०,००० वर्षांपूर्वी (Thermo-luminescence व Argon-Argon dating नुसार) एका महाकाय उल्केच्या आघाताने तयार झाले. Wikipedia
- विवराचा व्यास साधारण १.८३ किमी असून घेर सुमारे ६ ते ८ किमी आहे. विवराची खोली काठापासून सुमारे १३७ ते १५० मीटर खोल आहे. Wikipedia
- विवराच्या उताराची रचना सुमारे ७५ अंशांच्या तीव्र कोनात घसरलेली असून उतार व तळभागात घनदाट स्थानिक वनस्पतींनी वेढलेले आच्छादन आढळते.
- जलप्रणाली व पाण्याचे गुणधर्म:
- हे आंतरप्रवाही सरोवर (Endorheic basin) असून यातून कोणताही बाह्य प्रवाह वाहत नाही.
- सरोवरातील पाणी एकाच वेळी क्षारीय आणि अल्कधर्मी (Saline and Alkaline – pH १०.५ ते ११) असते. विवराच्या कडेला ‘गोमुख’ आणि ‘धार’ यांसारखे गोड्या पाण्याचे बारमाही नैसर्गिक झरे अस्तित्वात आहेत, जे विवराच्या क्षारयुक्त पाण्यात मिसळतात.
- हवामान व पर्जन्य:
- हवामान उष्ण व निम-शुष्क (Semi-arid) स्वरूपाचे आहे.
- सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान सुमारे ७०० ते ८०० मिमी असून ते प्रामुख्याने नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून (South-West Monsoon) जून ते सप्टेंबर या काळात मिळते. उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४२°C ते ४५°C पर्यंत जाते.
स्थापना, अधिसूचना व कायदेशीर पार्श्वभूमी
- अभयारण्य अधिसूचना: महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाने ८ जून २००० रोजी अधिसूचना जारी करून आणि ८ सप्टेंबर २००० रोजी अधिकृत राजपत्राद्वारे लोणार तलाव व सभोवतालच्या वनाला ‘लोणार वन्यजीव अभयारण्य’ म्हणून घोषित केले. Wikipedia
- पर्यावरण संवेदी क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone – ESZ): केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने (MoEFCC) २१ फेब्रुवारी २०१७ रोजी अधिसूचना जारी करून अभयारण्याच्या सीमेभोवती १०० मीटर ते सुमारे १.३८ किमी परिघातील क्षेत्र पर्यावरण संवेदी क्षेत्र (ESZ) म्हणून निश्चित केले.
- रामसर पाणथळ स्थळ (Ramsar Wetland Site): लोणार सरोवराला २२ जुलै २०२० रोजी आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या पाणथळ जागांच्या यादीत (रामसर स्थळ क्रमांक २४४१) समाविष्ट करण्यात आले. नांदूर मध्यमेश्वर (नाशिक) नंतर रामसर दर्जा मिळवणारे हे महाराष्ट्रातील दुसरे स्थळ ठरले. Wikipedia+ 1
- भूवैज्ञानिक वारसा स्थळ (National Geological Monument): भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (GSI) तर्फे १९७९ मध्ये या विवराला राष्ट्रीय भूवैज्ञानिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. Wikipedia
वनस्पती व वनसंपदा (Flora & Habitat)
चॅम्पियन आणि सेठ यांच्या वन वर्गीकरणानुसार (Champion & Seth Forest Classification) हे वन ‘दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वन’ (Southern Tropical Dry Deciduous Forests – 5A/C3) आणि ‘दक्षिणी काटेरी झुडूप वन’ (Southern Thorn Forests – 6A/C1) या संवर्गात मोडते.
- वृक्ष प्रजाती: सागवान (Teak – Tectona grandis), धावडा (Anogeissus latifolia), खैर (Acacia catechu), पळस (Butea monosperma), सालई (Boswellia serrata), मोहा (Madhuca longifolia), बाभूळ (Acacia nilotica), आणि कडुनिंब (Azadirachta indica). Testbook
- उतारावरील वनस्पती: विवराच्या उतारावर दवणा, कोरफड, मुचकुंद, आणि विविध प्रकारच्या गवत प्रजाती आढळतात. Ministry of Environment, Forest and Climate Change
- परकीय आक्रमक प्रजातीचा धोका: सरोवराच्या किनाऱ्यालगत विलायती बाभूळ (Mesquite – Prosopis juliflora) या आक्रमक विदेशी प्रजातीचा फैलाव मोठ्या प्रमाणावर झाला असून तो स्थानिक जैवविविधतेसाठी धोका ठरत आहे.
- सूक्ष्मजीव विविधता (Microbial Extremophiles): उच्च क्षारता आणि तीव्र अल्कधर्मी वातावरणामुळे येथे अत्यंत दुर्मिळ असे मिथेनोजेनिक बॅक्टेरिया, अल्कलीफाईल्स (Alkaliphiles) आणि हॅलोबॅक्टेरिया (Haloarchaea) आढळतात. जून-जुलै २०२० मध्ये हॅलोबॅक्टेरिया व कॅरोटीनॉइड रंगद्रव्यांच्या प्रभावामुळे सरोवराचे पाणी गुलाबी रंगाचे झाले होते. Wikipedia
वन्यजीव विविधता (Fauna)
लोणार विवराचे विलग आणि संरक्षित अधिवास वन्यजीवांसाठी सुरक्षित आश्रयस्थान ठरते:
१. सस्तन प्राणी (Mammals)
- तरस (Striped Hyena – Hyaena hyaena) — IUCN: Near Threatened (NT)
- भारतीय लांडगा (Indian Grey Wolf – Canis lupus pallipes) — IUCN: Least Concern (LC); वन्यजीव संरक्षण कायदा अनुसूची-१ Wikipedia
- बिबट्या (Indian Leopard – Panthera pardus) — IUCN: Vulnerable (VU)
- इतर प्रजाती: कोल्हा (Golden Jackal), मुंगूस, साळींदर (Indian Crested Porcupine), नीलगाय (Nilgai), काळवीट (Blackbuck), भेकर (Barking Deer), आणि चितळ. Wikipedia
२. पक्षी जीवन (Avifauna)
हे क्षेत्र स्थलांतरित व निवासी पाणपक्ष्यांसाठी महत्त्वाचे केंद्र असून बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी (BNHS) द्वारे याला महत्त्वाचे पक्षी क्षेत्र (Important Bird Area – IBA) म्हणून प्रस्तावित/ओळखले जाते.
- हिवाळ्यात मध्य आशिया व युरोपमधून येणारे स्थलांतरित पक्षी: चक्रवाक (Ruddy Shelduck), थापट्या (Northern Shoveler), पांढरा शराटी (Black-headed Ibis), ब्राह्मणी बदक, आणि विविध प्रकारची बदके.
- संकटग्रस्त/संवेदनशील पक्षी: लोकरी मानेचा करकोचा (Asian Woollyneck – Ciconia episcopus) — IUCN: Vulnerable.
- मोठ्या प्रमाणावर आढळणारे पक्षी: भारतीय मोर (National Bird – Peafowl), खंड्या (Kingfisher), शिक्रा, आणि विविध सुभग पक्षी.
३. सरपटणारे प्राणी व उभयचर (Reptiles & Amphibians)
- भारतीय घोरपड (Bengal Monitor – Varanus bengalensis) — वन्यजीव संरक्षण कायदा अनुसूची-१.
- सरपटणाऱ्या प्रजाती: भारतीय अजगर (Indian Rock Python – Python molurus), नाग (Spectacled Cobra), घोणस (Russell’s Viper), फुरसे (Saw-scaled Viper), आणि विविध प्रकारचे सरडे व साप.
MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने संभाव्य संभ्रम (Exam Traps & Confusions)
- क्षेत्रफळाचा संभ्रम: लोणार हे महाराष्ट्रातील अतिशय लहान अभयारण्यांपैकी एक आहे (फक्त ३.६५ चौ.किमी.). अनेकदा विद्यार्थी अमरावती विभागातील इतर मोठ्या अभयारण्यांशी (उदा. काटेपूर्णा – ७३.६८ चौ.किमी. किंवा ज्ञानगंगा – १९५ चौ.किमी.) याची गल्लत करतात. Wikipedia+ 1
- प्रशासकीय विभाग vs. महसुली विभाग: बुलढाणा जिल्हा हा महसुली दृष्टीने अमरावती प्रशासकीय विभागात (पश्चिम विदर्भ) येतो; मात्र लोणार वन्यजीव अभयारण्याचे वन प्रशासकीय नियंत्रण हे मुख्य वनसंरक्षक (प्रादेशिक/वन्यजीव) छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) वन्यजीव मंडळाच्या अंतर्गत येते. Wikipedia
- विवराची उत्पत्ती (ज्वालामुखीय की उल्कापात?): जुन्या सिद्धांतानुसार हे विवर ज्वालामुखीय मानले जात होते. मात्र आधुनिक भूवैज्ञानिक पुराव्यांनुसार (उदा. शॉक लॅमेलर क्वार्ट्झ व मस्कॅलिनाइट खनिजांचा शोध) हे स्पष्टपणे उल्कापातामुळे (Meteorite Impact) निर्माण झालेले बेसॉल्ट खडकातील जगातील एकमेव विवर आहे. Wikipedia
- पाण्याचे स्वरूप: हे गोड्या पाण्याचे तलाव नसून अति-क्षारीय व अल्कधर्मी (Saline-Alkaline) पाण्याचे सरोवर आहे. मात्र सरोवरात येणारे अंतर्गत झरे (उदा. गोमुख) हे गोड्या पाण्याचे आहेत.
- रामसर दर्जा क्रमवारी: महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ हे ‘नांदूर मध्यमेश्वर’ (नाशिक) असून लोणार हे दुसरे रामसर स्थळ (२०२०) आहे. (ठाणे खाडी हे राज्यातील तिसरे रामसर स्थळ ठरले). Wikipedia
MPSC सराव प्रश्न (10 Multi-Choice Questions)
प्र. १ (बहुविधानात्मक प्रश्न – विधाने विचारात घ्या)
लोणार वन्यजीव अभयारण्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) लोणार वन्यजीव अभयारण्य हे विदर्भातील बुलढाणा जिल्ह्यात स्थित आहे.
(ब) हे विवर ज्वालामुखीय विवर (Volcanic Caldera) प्रकारात मोडते.
(क) २०२० मध्ये या स्थळाला आंतरराष्ट्रीय रामसर पाणथळ स्थळाचा दर्जा देण्यात आला.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहेत?
(A) फक्त (अ)
(B) फक्त (अ) आणि (क)
(C) फक्त (ब) आणि (क)
(D) वरील सर्व
उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: विधान (अ) बरोबर आहे, लोणार हे बुलढाणा जिल्ह्यात आहे. विधान (ब) चुकीचे आहे; कारण लोणार हे ज्वालामुखीय नसून उल्कापातामुळे (Meteorite Impact Crater) निर्माण झालेले बेसॉल्ट खडकातील विवर आहे. विधान (क) बरोबर आहे, २२ जुलै २०२० रोजी याला रामसर दर्जा प्रदान करण्यात आला.
प्र. २ (बहुविधानात्मक प्रश्न – कायदेशीर व प्रशासकीय बाबी)
लोणार अभयारण्याच्या प्रशासकीय व भौगोलिक वैशिष्ट्यांबाबत खालील विधाने तपासा:
(अ) या अभयारण्याचे एकूण अधिसूचित क्षेत्रफळ सुमारे ३.६५ चौ.किमी. आहे.
(ब) लोणार सरोवराचे पाणी अत्यंत आम्लधर्मी (Acidic, pH < 5.0) स्वरूपाचे आहे.
(क) हे महाराष्ट्रातील पहिले रामसर पाणथळ स्थळ आहे.
अयोग्य विधान/ने ओळखा:
(A) फक्त (अ)
(B) फक्त (ब)
(C) फक्त (ब) आणि (क)
(D) वरील सर्व
उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: विधान (अ) योग्य आहे. विधान (ब) अयोग्य आहे; कारण लोणार सरोवराचे पाणी आम्लधर्मी नसून उच्च अल्कधर्मी व क्षारीय (Alkaline & Saline, pH १०.५ ते ११) आहे. विधान (क) अयोग्य आहे; कारण महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ नाशिक जिल्ह्यातील ‘नांदूर मध्यमेश्वर’ (२०१९) हे आहे, तर लोणार हे दुसरे स्थळ आहे. विचारलेले अयोग्य विधान (ब) आणि (क) आहेत.
प्र. ३ (जोड्या लावा – अभयारण्य व जिल्हे)
खालील जोड्या लावा:
| स्तंभ ‘अ’ (अभयारण्य) | स्तंभ ‘ब’ (जिल्हा) |
|---|---|
| I. लोणार | १. अकोला |
| II. काटेपूर्णा | २. बुलढाणा |
| III. ज्ञानगंगा | ३. वाशीम |
| IV. कारंजा सोहोल | ४. अमरावती |
| ५. बुलढाणा |
पर्याय:
(A) I – २, II – १, III – ५, IV – ३
(B) I – ३, II – १, III – २, IV – ५
(C) I – २, II – ४, III – १, IV – ३
(D) I – ५, II – ३, III – २, IV – १
उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: लोणार अभयारण्य – बुलढाणा; काटेपूर्णा अभयारण्य – अकोला; ज्ञानगंगा अभयारण्य – बुलढाणा; कारंजा सोहोल अभयारण्य – वाशीम. त्यामुळे पर्याय (A) योग्य आहे.
प्र. ४ (जोड्या लावा – संरक्षित क्षेत्र व वैशिष्ट्ये)
संरक्षित क्षेत्र आणि त्यांच्या विशिष्ट वैशिष्ट्यांच्या जोड्या जुळवा:
| स्तंभ ‘अ’ (संरक्षित क्षेत्र) | स्तंभ ‘ब’ (वैशिष्ट्य) |
|---|---|
| I. लोणार अभयारण्य | १. महाराष्ट्राचे भरतपूर (पहिले रामसर स्थळ) |
| II. नांदूर मध्यमेश्वर | २. उल्कापात निर्मित विवर व रामसर स्थळ |
| III. टिपेश्वर | ३. फ्लेमिंगो पक्षांसाठी प्रसिद्ध अभयारण्य |
| IV. ठाणे खाडी | ४. यवतमाळ जिल्ह्यातील प्रमुख व्याघ्र भ्रमणमार्ग |
पर्याय:
(A) I – २, II – १, III – ४, IV – ३
(B) I – १, II – २, III – ३, IV – ४
(C) I – २, II – ३, III – १, IV – ४
(D) I – ४, II – १, III – २, IV – ३
उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: लोणार हे उल्कापात निर्मित विवर व दुसरे रामसर स्थळ आहे; नांदूर मध्यमेश्वर हे महाराष्ट्राचे भरतपूर मानले जाते व पहिले रामसर स्थळ आहे; टिपेश्वर अभयारण्य यवतमाळमध्ये असून ते वाघांच्या संवर्धनासाठी प्रसिद्ध आहे; ठाणे खाडी हे फ्लेमिंगो अभयारण्य असून तिसरे रामसर स्थळ आहे.
प्र. ५ (संकल्पनात्मक / वैज्ञानिक प्रश्न)
जून २०२० मध्ये लोणार सरोवराच्या पाण्याचा रंग अचानक गुलाबी (Pink) झाला होता. खालीलपैकी कोणत्या घटकाच्या अतिवृद्धीमुळे हा बदल घडून आला होता?
(A) सरोवरातील सल्फर डायऑक्साइडचे वाढलेले प्रमाण
(B) हॅलोबॅक्टेरिया (Haloarchaea) व ड्युनालिएला सलिना या सूक्ष्मजीवांची वाढ
(C) रासायनिक सांडपाण्याची थेट गळती
(D) ब्लू-ग्रीन शेवाळाचा अतिरेक (Eutrophication)
उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: अगरकर संशोधन संस्था (ARI, Pune) च्या अहवालानुसार, पावसाळापूर्व काळात पाऊस कमी पडल्याने पाण्याची क्षारता व pH वाढला. यामुळे क्षारप्रिय सूक्ष्मजीव ‘हॅलोबॅक्टेरिया’ (Haloarchaea) यांनी लाल/गुलाबी रंगाचे कॅरोटीनॉइड रंगद्रव्य उत्सर्जित केल्याने पाण्याचा रंग गुलाबी झाला होता.
प्र. ६ (भौगोलिक व स्थान-आधारित प्रश्न)
लोणार वन्यजीव अभयारण्यालगत असलेल्या ‘अंबर तलाव’ या उप-सरोवराला स्थानिक पातळीवर कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
(A) मोठा तलाव
(B) छोटा लोणार
(C) सीता कुंड
(D) सांबर तलाव
उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: मुख्य लोणार विवराच्या उत्तरेस सुमारे ७०० मीटर अंतरावर एक छोटे विवर/तळे आहे, ज्याला अंबर तलाव किंवा ‘छोटा लोणार’ (Little Lonar) असे म्हटले जाते. हे देखील उल्केच्या मुख्य भागापासून विलग झालेल्या तुकड्यामुळे निर्माण झाल्याचे मानले जाते.
प्र. ७ (बहुविधानात्मक प्रश्न – वने व वनस्पती)
लोणार वन्यजीव अभयारण्यातील वनस्पतींविषयी खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) या अभयारण्यात चॅम्पियन व सेठ यांच्या वर्गीकरणानुसार ‘दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी व काटेरी वने’ आढळतात.
(ब) सरोवराच्या काठावर ‘विलायती बाभूळ’ (Prosopis juliflora) या आक्रमक परकीय वनस्पतीचा प्रादुर्भाव झाला आहे.
(क) येथे उष्णकटिबंधीय सदाहरित वने मोठ्या प्रमाणावर आढळतात.
वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत?
(A) फक्त (अ) आणि (ब)
(B) फक्त (ब) आणि (क)
(C) फक्त (अ) आणि (क)
(D) सर्व विधाने सत्य आहेत
उत्तर: (A)
स्पष्टीकरण: विदर्भ व मराठवाड्याच्या पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात शुष्क पानगळी व काटेरी वने आढळतात, त्यामुळे (अ) बरोबर आहे. सरोवराच्या किनाऱ्यावर विलायती बाभळीचा प्रादुर्भाव आहे, म्हणून (ब) बरोबर आहे. येथे सदाहरित वने (Evergreen forests) आढळत नाहीत, म्हणून (क) चुकीचे आहे.
प्र. ८ (स्थान-आधारित व सांस्कृतिक प्रश्न)
लोणार अभयारण्य परिसरात मध्ययुगीन काळातील प्रसिद्ध दैत्यसूदन मंदिर कोणत्या स्थापत्य शैलीत बांधलेले आहे?
(A) द्रविड शैली
(B) नागर शैली
(C) हेमाडपंथी (चालुक्य/यादव कालीन) शैली
(D) वेसर शैली
उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: लोणार शहरात आणि विवराच्या आत अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत, ज्यातील प्रसिद्ध भगवान विष्णूंचे ‘दैत्यसूदन मंदिर’ हे यादवकालीन दगडी हेमाडपंथी शैलीत बांधलेले आहे.
प्र. ९ (कायदेशीर पार्श्वभूमी आधारित प्रश्न)
लोणार परिसरास वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ अंतर्गत महाराष्ट्र शासनाने कोणत्या वर्षी अधिकृतरीत्या वन्यजीव अभयारण्य म्हणून अधिसूचित केले?
(A) १९८६
(B) १९९५
(C) २०००
(D) २०१२
उत्तर: (C)
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र शासनाने ८ जून २००० रोजी प्राथमिक अधिसूचना काढून आणि ८ सप्टेंबर २००० रोजी राजपत्राद्वारे लोणार क्षेत्राला वन्यजीव अभयारण्याचा दर्जा दिला.
प्र. १० (बहुविधानात्मक प्रश्न – जैवविविधता व जीवशास्त्र)
लोणार अभयारण्यातील जीवसृष्टीबाबत खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) लोणार विवरामध्ये सापडणारे अल्कलीफाईल सूक्ष्मजीव अत्यंत उच्च pH (अल्कधर्मी) वातावरणात जगू शकतात.
(ब) येथे हिवाळ्यात चक्रवाक (Ruddy Shelduck) यांसारखे स्थलांतरित पाणपक्षी मोठ्या प्रमाणावर येतात.
(क) हे अभयारण्य भारतीय लांडगा आणि पट्टेरी तरस या प्राण्यांचे नैसर्गिक अधिवास क्षेत्र आहे.
वरीलपैकी कोणती विधाने योग्य आहेत?
(A) फक्त (अ) आणि (ब)
(B) फक्त (ब) आणि (क)
(C) फक्त (अ) आणि (क)
(D) (अ), (ब) आणि (क) सर्व
उत्तर: (D)
स्पष्टीकरण: लोणार सरोवराचा pH १०.५ पेक्षा जास्त असल्याने येथे विशिष्ट अल्कलीफाईल सूक्ष्मजीव आढळतात. हिवाळ्यात येथे उत्तर व मध्य आशियातून शेकडो स्थलांतरित पक्षी येतात. तसेच सभोवतालच्या कोरड्या पानगळी व झुडपी जंगलात लांडगा, तरस, काळवीट यांसारखे सस्तन प्राणी आढळतात. त्यामुळे तिन्ही विधाने योग्य आहेत.
संदर्भ व अधिकृत स्रोत (References)
- महाराष्ट्र शासन वन विभाग (Maharashtra Forest Department): वार्षिक प्रशासन अहवाल (Annual Administration Reports) व वन्यजीव शाखा अधिसूचना सूची.
- केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (MoEFCC), नवी दिल्ली: पर्यावरण संवेदी क्षेत्र (ESZ) राजपत्र अधिसूचना – लोणार वन्यजीव अभयारण्य (२०१७).
- भारतीय वन्यजीव संस्था (Wildlife Institute of India – WII), डेहराडून: नॅशनल वाईल्डलाइफ डेटाबेस सेल (National Wildlife Database).
- भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (Geological Survey of India – GSI): राष्ट्रीय भूवैज्ञानिक स्मारके (National Geological Monuments of India) संकलन पुस्तिका.
- जूलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया (ZSI): Fauna of Lonar Wildlife Sanctuary (Conservation Area Series).
- रामसर सचिवालय (Ramsar Convention Secretariat): माहिती पत्रक – Lonar Lake (Ramsar Site No. 2441).
