कोयना वन्यजीव अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात, सह्याद्री पर्वतरांगेत स्थित आहे. हे अभयारण्य पाटण आणि जावळी तालुक्यांच्या परिसरात असून कोयना धरणाच्या जलग्रहण क्षेत्राशी संबंधित आहे. घनदाट जंगले, समृद्ध जैवविविधता आणि शिवसागर जलाशयाचा परिसर ही त्याची वैशिष्ट्ये आहेत. १६ सप्टेंबर १९८५ रोजी या अभयारण्याची अधिसूचना काढण्यात आली. पुढे २०१० मध्ये ते चांदोली राष्ट्रीय उद्यानासह सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग बनले.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती – Quick Facts
| घटक | माहिती |
|---|---|
| अभयारण्याचे नाव | कोयना वन्यजीव अभयारण्य |
| इंग्रजी नाव | Koyna Wildlife Sanctuary |
| स्थापना / मूळ अधिसूचना | १६ सप्टेंबर १९८५ |
| जिल्हा | सातारा |
| तालुके | पाटण व जावळी |
| भौगोलिक प्रदेश | सह्याद्री पर्वतरांग, पश्चिम घाट |
| मूळ अधिसूचित क्षेत्रफळ | ४२३.५५ चौ. किमी |
| २०१९ मधील पुनर्रचित क्षेत्रफळ | ३३५.३० चौ. किमी |
| प्रमुख नदी | कोयना |
| संबंधित जलाशय | शिवसागर जलाशय |
| प्रमुख वन्यजीव | वाघ, बिबट्या, गवा, अस्वल, सांबर |
| संबंधित संरक्षित क्षेत्र | सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प |
| महत्त्वाचा भौगोलिक संबंध | चांदोली राष्ट्रीय उद्यानाशी संलग्न संरक्षित क्षेत्र |
क्षेत्रफळाबाबत महत्त्वाची नोंद: Wildlife Institute of India च्या जुन्या संरक्षित क्षेत्रविषयक नोंदींमध्ये ४२३.५५ चौ. किमी क्षेत्रफळ दिले आहे. वनजमीन वगळण्याच्या प्रक्रियेनंतर २९ मे २०१९ च्या अधिसूचनेनुसार पुनर्रचित क्षेत्रफळ ३३५.३० चौ. किमी नोंदविण्यात आल्याचा उल्लेख सरकारी प्रकल्प दस्तऐवजात आहे. त्यामुळे प्रश्नात दिलेली अधिसूचना किंवा संदर्भवर्ष लक्षात घेऊन उत्तर द्यावे.
भौगोलिक व नैसर्गिक वैशिष्ट्ये
- सह्याद्री पर्वतरांग: हे अभयारण्य पश्चिम घाटाच्या जैवविविधतापूर्ण प्रदेशात आहे.
- कोयना नदी: अभयारण्याचा परिसर कोयना नदीच्या जलग्रहण क्षेत्राशी संबंधित आहे.
- शिवसागर जलाशय: कोयना धरणामुळे निर्माण झालेला हा जलाशय अभयारण्याच्या भौगोलिक रचनेतील महत्त्वाचा घटक आहे.
- नद्यांचे जाळे: कोयना, कांदाटी आणि सोळशी या नद्या या प्रदेशाच्या जलप्रणालीशी संबंधित आहेत.
- वनसंपदा: सदाहरित, निमसदाहरित आणि आर्द्र पानझडी वनांचे प्रकार या विस्तृत सह्याद्री प्रदेशात आढळतात.
- उंचसखल भूभाग: डोंगरउतार, दऱ्या, पठारी भाग आणि जलाशयाभोवतीचा वनप्रदेश यांमुळे विविध वन्यजीवांना अधिवास उपलब्ध होतो.
या अभयारण्याचे महत्त्व केवळ वन्यजीव संरक्षणापुरते मर्यादित नसून कोयना धरणाच्या जलग्रहण क्षेत्रातील वनसंपदेच्या संरक्षणाशीही संबंधित आहे.
स्थापना व ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
| वर्ष / दिनांक | महत्त्वाची घटना |
|---|---|
| १६ सप्टेंबर १९८५ | कोयना वन्यजीव अभयारण्याची मूळ अधिसूचना |
| ५ जानेवारी २०१० | चांदोली राष्ट्रीय उद्यान व कोयना अभयारण्य यांचा समावेश करून सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प अधिसूचित |
| २१ ऑगस्ट २०१२ | सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पातील मुख्य व्याघ्र अधिवास व बफर क्षेत्रासंबंधी अधिसूचना |
| २९ मे २०१९ | कोयना अभयारण्याच्या सीमा पुनर्रचित केल्याचा सरकारी दस्तऐवजातील उल्लेख |
कोयना अभयारण्याची मूळ अधिसूचना वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ अंतर्गत काढण्यात आली. त्यानंतर सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाच्या निर्मितीमुळे या क्षेत्राला व्याघ्र संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.
परीक्षेसाठी फरक लक्षात ठेवा: १९८५ हे कोयना वन्यजीव अभयारण्याचे स्थापना वर्ष आहे; २०१० हे सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाच्या अधिसूचनेचे वर्ष आहे.
प्रमुख वनस्पती व वन्यजीव
वनप्रकार व वनस्पती
कोयना अभयारण्याच्या प्रदेशात प्रामुख्याने पुढील वनप्रकार आढळतात:
- सदाहरित व निमसदाहरित वने
- आर्द्र पानझडी वने
- जांभूळ, आंबा, हिरडा, ऐन आणि अंजन यांसारख्या वृक्षप्रजाती.
या वनसंपदेमुळे विविध सस्तन प्राणी, पक्षी आणि इतर वन्यजीवांना अधिवास मिळतो.
प्रमुख वन्यजीव
| वन्यजीव | परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्व |
|---|---|
| वाघ | सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाशी संबंधित प्रमुख वन्यजीव |
| बिबट्या | मोठा मांसाहारी सस्तन प्राणी |
| भारतीय गवा | मोठा शाकाहारी सस्तन प्राणी |
| अस्वल | वनप्रदेशात आढळणारा सस्तन प्राणी |
| सांबर | हरिणवर्गीय वन्यजीव |
| भेकर | लहान हरिणवर्गीय प्राणी |
| शेकरू | महाराष्ट्राच्या राज्यप्राण्याशी संबंधित महत्त्वाचा संदर्भ; मात्र येथे त्याच्या उपस्थितीचा स्वतंत्र अधिकृत पुरावा तपासावा |
| विविध वनपक्षी | पश्चिम घाटातील पक्षिविविधतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे |
कोयना अभयारण्याला महत्त्वाचे पक्षी क्षेत्र (Important Bird Area — IBA) म्हणूनही ओळखले जाते. हा मुद्दा महाराष्ट्राचा भूगोल आणि जैवविविधता या घटकांसाठी उपयुक्त आहे.
पर्यावरणीय व संवर्धनात्मक महत्त्व
कोयना अभयारण्य पश्चिम घाटातील वनसंपदा आणि वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाचे आहे. कोयना धरणाच्या जलग्रहण क्षेत्रातील वनप्रदेश जलस्रोतांच्या पर्यावरणीय संतुलनाशी संबंधित आहे. चांदोली राष्ट्रीय उद्यानाशी असलेला संबंध आणि सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पातील सहभाग यांमुळे या प्रदेशाला व्याघ्र संवर्धनाच्या दृष्टीने विशेष स्थान मिळाले आहे. पश्चिम घाटाच्या जागतिक नैसर्गिक वारसा क्षेत्राशीही या प्रदेशाचा संबंध आहे. MEE-Tr+2
संबंधित संरक्षित क्षेत्रे
| संरक्षित क्षेत्र | कोयना अभयारण्याशी संबंध |
|---|---|
| चांदोली राष्ट्रीय उद्यान | कोयना अभयारण्यासह सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा दुसरा प्रमुख घटक |
| सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प | २०१० मध्ये अधिसूचित; कोयना अभयारण्य आणि चांदोली राष्ट्रीय उद्यान यांचा समावेश |
| पश्चिम घाट जागतिक नैसर्गिक वारसा क्षेत्र | या प्रदेशाच्या जैवविविधतेला आंतरराष्ट्रीय महत्त्व |
क्षेत्रफळाचा गोंधळ टाळा: कोयना अभयारण्याचे क्षेत्रफळ आणि संपूर्ण सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ एकसारखे नाही.
सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाच्या २०१२ मधील नोंदीनुसार मुख्य व्याघ्र अधिवासाचे क्षेत्रफळ ६००.१२ चौ. किमी, तर बफर क्षेत्र ५६५.४५ चौ. किमी होते. या दोन्हींची बेरीज १,१६५.५७ चौ. किमी होते. हे आकडे कोयना अभयारण्याच्या क्षेत्रफळापेक्षा वेगळे आहेत.
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- जिल्हा: सातारा.
- तालुके: पाटण व जावळी.
- स्थापना वर्ष: १९८५.
- मूळ अधिसूचित क्षेत्रफळ: ४२३.५५ चौ. किमी.
- २०१९ मधील पुनर्रचित क्षेत्रफळ: ३३५.३० चौ. किमी.
- भौगोलिक स्थान: सह्याद्री पर्वतरांग व पश्चिम घाट.
- प्रमुख नदी: कोयना; तसेच कांदाटी व सोळशी नद्यांचा परिसराशी संबंध.
- जलाशय: शिवसागर जलाशय.
- सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प: ५ जानेवारी २०१० रोजी अधिसूचित.
- विशेष ओळख: महत्त्वाचे पक्षी क्षेत्र (IBA) आणि पश्चिम घाटातील जैवविविधतापूर्ण अधिवास.
परीक्षेत होणाऱ्या संभाव्य चुका
- १९८५ विरुद्ध २०१०: पहिले कोयना अभयारण्याचे स्थापना वर्ष; दुसरे सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचे अधिसूचना वर्ष.
- ४२३.५५ विरुद्ध ३३५.३० चौ. किमी: मूळ अधिसूचित आणि २०१९ मध्ये पुनर्रचित क्षेत्रफळ यांतील फरक.
- कोयना अभयारण्य विरुद्ध चांदोली राष्ट्रीय उद्यान: दोन्ही स्वतंत्र संरक्षित क्षेत्रे आहेत; त्यांचा संयुक्त समावेश सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पात होतो.
- कोयना धरण विरुद्ध अभयारण्य: धरण हे जलविद्युत व जलसाठा प्रकल्प आहे; अभयारण्य हे वन्यजीव संरक्षणासाठी अधिसूचित क्षेत्र आहे.
MPSC सराव प्रश्न (MCQs)
1. कोयना वन्यजीव अभयारण्य कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
A. कोल्हापूर
B. सातारा
C. सांगली
D. रत्नागिरी
B. सातारा – कोयना वन्यजीव अभयारण्य सातारा जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात आहे.
2. कोयना वन्यजीव अभयारण्याची मूळ अधिसूचना कोणत्या वर्षी काढण्यात आली?
A. १९७२
B. १९८०
C. १९८५
D. १९९०
C. १९८५ – १६ सप्टेंबर १९८५ रोजी अभयारण्याची अधिसूचना काढण्यात आली.
3. कोयना अभयारण्य कोणत्या पर्वतरांगेत आहे?
A. सातपुडा
B. अरवली
C. सह्याद्री
D. विंध्य
योग्य उत्तर: C. सह्याद्री – कोयना अभयारण्य पश्चिम घाटातील सह्याद्री पर्वतरांगेत आहे.
4. कोयना धरणामुळे निर्माण झालेल्या जलाशयाचे नाव काय?
A. जयकवाडी जलाशय
B. शिवसागर जलाशय
C. गोसीखुर्द जलाशय
D. उजनी जलाशय
योग्य उत्तर: B. शिवसागर जलाशय – कोयना धरणामुळे निर्माण झालेला जलाशय शिवसागर जलाशय म्हणून ओळखला जातो.
5. सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प कोणत्या वर्षी अधिसूचित झाला?
A. १९८५
B. १९९७
C. २००५
D. २०१०
योग्य उत्तर: D. २०१० – सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प ५ जानेवारी २०१० रोजी अधिसूचित झाला.
6. सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पात कोणत्या दोन संरक्षित क्षेत्रांचा समावेश आहे?
A. कोयना अभयारण्य व चांदोली राष्ट्रीय उद्यान
B. ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान व नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान
C. मेळघाट अभयारण्य व गुगामल राष्ट्रीय उद्यान
D. राधानगरी अभयारण्य व ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान
योग्य उत्तर: A. कोयना अभयारण्य व चांदोली राष्ट्रीय उद्यान – कोयना वन्यजीव अभयारण्य आणि चांदोली राष्ट्रीय उद्यान हे सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचे दोन प्रमुख घटक आहेत.
7. कोयना अभयारण्याच्या मूळ अधिसूचित क्षेत्रफळाची नोंद किती आहे?
A. १००.१२ चौ. किमी
B. ३०८.९७ चौ. किमी
C. ४२३.५५ चौ. किमी
D. ७४१.२२ चौ. किमी
योग्य उत्तर: C. ४२३.५५ चौ. किमी – मूळ अधिसूचित क्षेत्रफळ ४२३.५५ चौ. किमी होते. २०१९ मधील पुनर्रचनेचा संदर्भ वेगळा आहे.
8. खालीलपैकी कोणती नदी कोयना अभयारण्याच्या प्रदेशाशी संबंधित आहे?
A. कोयना
B. गोदावरी
C. पेंच
D. वैनगंगा
योग्य उत्तर: A. कोयना – कोयना नदी या अभयारण्याच्या जलग्रहण क्षेत्राशी संबंधित आहे.
9. कोयना वन्यजीव अभयारण्याची विशेष ओळख कोणती?
A. वाळवंटी अधिवास
B. महत्त्वाचे पक्षी क्षेत्र
C. खारफुटी वनक्षेत्र
D. समुद्री राष्ट्रीय उद्यान
योग्य उत्तर: B. महत्त्वाचे पक्षी क्षेत्र – कोयना अभयारण्याला Important Bird Area (IBA) म्हणूनही ओळखले जाते.
10. कोयना अभयारण्याच्या संदर्भात योग्य विधान कोणते?
A. ते पुणे जिल्ह्यात आहे
B. ते २०१० मध्ये प्रथम स्थापन झाले
C. ते सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहे
D. ते वाळवंटी प्रदेशात आहे
योग्य उत्तर: C. ते सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहे – कोयना अभयारण्य सातारा जिल्ह्यात असून २०१० पासून सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहे.
झटपट उजळणी
| मुद्दा | एका नजरेत उत्तर |
|---|---|
| अभयारण्य | कोयना |
| जिल्हा | सातारा |
| तालुके | पाटण, जावळी |
| स्थापना | १९८५ |
| मूळ अधिसूचित क्षेत्रफळ | ४२३.५५ चौ. किमी |
| पुनर्रचित क्षेत्रफळ (२०१९) | ३३५.३० चौ. किमी |
| जलाशय | शिवसागर |
| व्याघ्र प्रकल्प | सह्याद्री — २०१० |
संदर्भ व अधिकृत स्रोत
- Wildlife Institute of India — महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्यांचा डेटाबेस — स्थापना वर्ष, मूळ क्षेत्रफळ आणि जिल्हा.
- महाराष्ट्र वन विभाग — अभयारण्यांची माहिती — राज्यातील संरक्षित क्षेत्रांची अधिकृत माहिती.
- सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प — अधिकृत MEE पोर्टल — व्याघ्र प्रकल्प, क्षेत्रफळ आणि मुख्य व बफर क्षेत्र.
- सातारा जिल्हा प्रशासन — पाटण तालुका — कोयना अभयारण्य, कोयना धरण व स्थानिक भौगोलिक माहिती.
- वनजमीन मंजुरी पोर्टल — कोयना अभयारण्य प्रकल्प दस्तऐवज — २०१९ मधील सीमा पुनर्रचना व क्षेत्रफळाचा संदर्भ.
