राधानगरी वन्यजीव अभयारण्य (Radhanagari Wildlife Sanctuary) हे महाराष्ट्राच्या कोल्हापूर जिल्ह्यातील पश्चिम घाटाच्या सह्याद्री पर्वतरांगेत वसलेले महत्त्वाचे संरक्षित क्षेत्र आहे. हे अभयारण्य दाजीपूर अभयारण्य आणि बायसन अभयारण्य या नावांनीही ओळखले जाते. भारतीय गवा (Gaur) हा येथील प्रमुख वैशिष्ट्यपूर्ण वन्यप्राणी आहे.
महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, या अभयारण्याची स्थापना १९५८ मध्ये झाली. त्यामुळे महाराष्ट्रातील पहिले घोषित वन्यजीव अभयारण्य म्हणून त्याला विशेष महत्त्व आहे. भारतीय वन्यजीव संस्था (Wildlife Institute of India — WII) यांच्या संरक्षित क्षेत्रविषयक नोंदीनुसार, अभयारण्याचे क्षेत्रफळ ३५१.१६ चौ. किमी. आहे.
पश्चिम घाटातील सदाहरित व निमसदाहरित जंगले, दमट पानझडी वनस्पती, डोंगरदऱ्या आणि नद्यांची जलग्रहण क्षेत्रे यांमुळे या अभयारण्याला पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान आहे.
MPSC राज्यसेवा, संयुक्त गट-ब, गट-क आणि इतर महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी या अभयारण्याचे जिल्हा, स्थापना वर्ष, क्षेत्रफळ, प्रमुख वन्यजीव, नद्या आणि संरक्षित क्षेत्रांचा कायदेशीर दर्जा हे मुद्दे महत्त्वाचे आहेत.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती – Quick Facts
| घटक | माहिती |
|---|---|
| अधिकृत नाव | राधानगरी वन्यजीव अभयारण्य (Radhanagari Wildlife Sanctuary) |
| पर्यायी नाव | दाजीपूर अभयारण्य; बायसन अभयारण्य |
| स्थापना वर्ष | १९५८ |
| जिल्हा | कोल्हापूर, महाराष्ट्र |
| तालुका व स्थान | राधानगरी परिसर; अभयारण्याचा विस्तार राधानगरी व गगनबावडा तालुक्यांतील भागांत |
| भौगोलिक प्रदेश | पश्चिम घाट — सह्याद्री पर्वतरांग |
| अधिकृत नोंदीनुसार क्षेत्रफळ | ३५१.१६ चौ. किमी. |
| प्रमुख नद्या | भोगावती, दूधगंगा, तुळशी, कळम्मा व दिर्बा |
| प्रमुख जलसाठे | राधानगरी धरणाचा जलाशय व काळम्मावाडी धरणाचा जलाशय |
| प्रमुख वनप्रकार | उष्णकटिबंधीय सदाहरित, निमसदाहरित आणि दमट पानझडी वने |
| प्रमुख वन्यजीव | भारतीय गवा, वाघ, बिबट्या, अस्वल, सांबर, भेकर |
| प्रमुख ओळख | गव्याच्या अधिवासासाठी प्रसिद्ध |
| जवळचे प्रमुख शहर | कोल्हापूर |
| संबंधित संरक्षित क्षेत्र | सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा व्यापक प्रादेशिक संदर्भ; स्वतंत्र कायदेशीर सीमा लक्षात घेणे आवश्यक |
स्रोत: भारतीय वन्यजीव संस्था, महाराष्ट्र पर्यटन विभाग आणि भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन व हवामान बदल मंत्रालयाची अधिसूचना.
क्षेत्रफळाविषयी महत्त्वाची नोंद: काही जुन्या संदर्भांमध्ये मूळ अभयारण्याचे क्षेत्रफळ १९६.१० चौ. किमी. नमूद केले आहे. नंतरच्या विस्तारानंतरचे क्षेत्रफळ ३५१.१६ चौ. किमी. आहे. MPSC च्या अभ्यासासाठी सध्याच्या प्रचलित अधिकृत संरक्षित क्षेत्राच्या नोंदीतील ३५१.१६ चौ. किमी. हा आकडा लक्षात ठेवावा.
भौगोलिक स्थान व नैसर्गिक वैशिष्ट्ये
१. भौगोलिक स्थान
राधानगरी अभयारण्य महाराष्ट्राच्या दक्षिण-पश्चिम भागातील कोल्हापूर जिल्ह्यात, सह्याद्रीच्या दक्षिण टोकाच्या परिसरात आहे. हा भाग पश्चिम घाटाच्या जैवविविधतेने समृद्ध प्रदेशाचा घटक आहे.
अभयारण्याचा परिसर डोंगराळ असून येथे तीव्र उतार, खोल दऱ्या, पठारी भाग आणि दाट वनक्षेत्र आढळते. भौगोलिक रचनेमुळे अनेक वन्यजीवांना विविध प्रकारचे अधिवास उपलब्ध होतात.
२. नद्या व जलसाठे
या अभयारण्याच्या पर्यावरणीय महत्त्वात पुढील नद्यांचा आणि जलसाठ्यांचा मोठा वाटा आहे.
- भोगावती नदी: राधानगरी परिसरातील महत्त्वाची नदी.
- दूधगंगा नदी: या प्रदेशाच्या जलग्रहण व्यवस्थेतील महत्त्वाची नदी.
- तुळशी, कळम्मा आणि दिर्बा: स्थानिक जलप्रणालीशी संबंधित नद्या.
- राधानगरी धरण व काळम्मावाडी धरण: परिसरातील जलसाठे आणि जलसंपत्ती व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे.
वनक्षेत्रे, नद्या आणि जलाशय यांच्यातील परस्परसंबंधामुळे या प्रदेशात जैवविविधता टिकून राहण्यास मदत होते. Department of Tourism Maharashtra+1
३. हवामान व पर्जन्य
पश्चिम घाटाच्या प्रभावामुळे या भागात दमट हवामान आणि तुलनेने भरपूर पाऊस पडतो. पावसाळ्यात वनस्पतींची वाढ मोठ्या प्रमाणात होते. ओलसर वनप्रदेशामुळे उभयचर, कीटक, पक्षी आणि सस्तन प्राण्यांसाठी अनुकूल परिस्थिती निर्माण होते.
४. भौगोलिक महत्त्व
राधानगरी अभयारण्याची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये अशी आहेत:
- पश्चिम घाटातील जैवविविधतेने समृद्ध वनक्षेत्र.
- नद्यांच्या जलग्रहण क्षेत्रांचे संरक्षण.
- सदाहरित, निमसदाहरित व दमट पानझडी वनांचे सहअस्तित्व.
- वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी आसपासच्या वनक्षेत्रांशी असलेले पर्यावरणीय संबंध.
स्थापना व ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
राधानगरी अभयारण्याचा इतिहास समजून घेताना त्याची सुरुवातीची स्थापना आणि नंतरचे क्षेत्रविस्तार यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
| कालखंड / तारीख | महत्त्वाची घटना |
|---|---|
| १९५८ | राधानगरी अभयारण्याची स्थापना; महाराष्ट्रातील पहिले घोषित वन्यजीव अभयारण्य म्हणून ओळख |
| १६ सप्टेंबर १९८५ | महाराष्ट्र शासनाच्या अधिसूचनेद्वारे वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ च्या कलम १८ अंतर्गत अभयारण्याचे पुनर्निर्घोषण; क्षेत्रफळ ३५१.१६ चौ. किमी. |
| १५ ऑक्टोबर २०२० | राधानगरी वन्यजीव अभयारण्याभोवती पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone — ESZ) घोषित करणारी केंद्र सरकारची अधिसूचना |
| २८ ऑक्टोबर २०२४ | पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या अधिसूचनेत सुधारणा करणारी अधिसूचना प्रसिद्ध |
१९५८ आणि १९८५ या वर्षांतील फरक
- १९५८: अभयारण्याच्या स्थापनेचे प्रचलित वर्ष.
- १९८५: वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ अंतर्गत अभयारण्याच्या पुनर्निर्घोषणाशी आणि विस्तारित क्षेत्राशी संबंधित महत्त्वाची तारीख.
- महाराष्ट्र वन विभागाच्या कोल्हापूर वन विभागाच्या कार्ययोजनेनुसार, मूळ अभयारण्याचे क्षेत्रफळ १९६.१० चौ. किमी. होते; १६ सप्टेंबर १९८५ च्या अधिसूचनेद्वारे त्याचा विस्तार करण्यात आला. kolhapur working plan.doc+1
MPSC साठी लक्षात ठेवा: १९५८ हे स्थापना वर्ष आणि १९८५ हे क्षेत्रविस्तार व पुनर्निर्घोषणाशी संबंधित वर्ष अशी दोन्ही तथ्ये लक्षात ठेवावीत.
वनस्पती व वनप्रकार
राधानगरी अभयारण्य हे पश्चिम घाटातील दमट हवामान, भरपूर पर्जन्य आणि डोंगराळ भूभाग यांमुळे वनस्पतींच्या विविधतेने समृद्ध आहे.
प्रमुख वनप्रकार
१. उष्णकटिबंधीय सदाहरित वने (Tropical Evergreen Forests): वर्षातील बहुतांश काळ हिरवीगार राहणारी, दाट वृक्षराजी असलेली वने. दमट हवामान आणि जास्त पर्जन्य या वनप्रकारासाठी अनुकूल असतात.
२. निमसदाहरित वने (Semi-evergreen Forests): सदाहरित आणि पानझडी वनस्पतींचे मिश्र स्वरूप या वनांमध्ये आढळते. यामुळे वन्यजीवांना विविध प्रकारचे अन्न आणि निवारा मिळतो.
३. दमट मिश्र पानझडी वने (Moist Mixed Deciduous Forests): ऋतूनुसार पानगळ होणाऱ्या वृक्षांसह विविध स्थानिक वृक्षप्रजातींचा समावेश असलेली वने.
या वनप्रकारांचा उल्लेख राधानगरी अभयारण्याविषयीच्या सरकारी पर्यटन माहितीत आणि पर्यावरणीय संदर्भांमध्ये आढळतो.
प्रमुख वनस्पती
| वनस्पती | अभ्यासासाठी महत्त्व |
|---|---|
| जांभूळ | स्थानिक वनांमध्ये आढळणारा वृक्ष |
| हिरडा | वनौषधी व वनउपज यांमध्ये महत्त्व |
| आवळा | फळ व औषधी उपयोगांसाठी परिचित |
| ऐन | स्थानिक पानझडी वनांतील वृक्ष |
| आंबा | नैसर्गिक वनस्पती व स्थानिक जैवविविधतेचा भाग |
| किन्हळ | पश्चिम घाटातील स्थानिक वनांमध्ये आढळणारा वृक्ष |
वरील प्रजाती या परिसराच्या वनस्पतीविषयक संदर्भांमध्ये नमूद केल्या जातात. त्यांची सद्यस्थितीतील प्रजाती-निहाय संख्या किंवा अभयारण्यातील अचूक वितरण याबाबत स्वतंत्र अद्ययावत अधिकृत आकडे येथे गृहीत धरलेले नाहीत.
प्रमुख वन्यजीव
राधानगरी अभयारण्याची सर्वात महत्त्वाची ओळख म्हणजे भारतीय गवा. याशिवाय येथे मोठ्या सस्तन प्राण्यांपासून पक्षी, सरपटणारे प्राणी, उभयचर आणि फुलपाखरे अशा विविध प्राणिगटांचे अधिवास आढळतात.
१. प्रमुख सस्तन प्राणी
| वन्यजीव | इंग्रजी नाव | महत्त्व |
|---|---|---|
| भारतीय गवा | Gaur / Indian Bison | अभयारण्याचा प्रमुख वैशिष्ट्यपूर्ण वन्यप्राणी |
| वाघ | Tiger | परिसंस्थेतील सर्वोच्च भक्षक |
| बिबट्या | Leopard | महत्त्वाचा मांसाहारी प्राणी |
| अस्वल | Sloth Bear | वन परिसंस्थेतील वैशिष्ट्यपूर्ण सस्तन प्राणी |
| सांबर | Sambar | मोठ्या आकाराचे हरिण |
| भेकर | Barking Deer | लहान आकाराचे हरिण |
| रानडुक्कर | Wild Boar | सर्वभक्षी सस्तन प्राणी |
| रानकुत्रा | Dhole / Wild Dog | समूहाने शिकार करणारा मांसाहारी प्राणी |
| शेकरू | Indian Giant Squirrel | वृक्षवासी सस्तन प्राणी |
या प्राण्यांचा उल्लेख अभयारण्यविषयक सरकारी व संरक्षणविषयक संदर्भांमध्ये आढळतो. Wii+2
२. प्रमुख पक्षी
| पक्षी | इंग्रजी नाव | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| मोठा धनेश | Great Pied Hornbill | मोठ्या आकाराचा वनपक्षी |
| मलबार धनेश | Malabar Grey Hornbill | पश्चिम घाटाशी संबंधित वनपक्षी |
| निलगिरी काष्ठकबूतर | Nilgiri Wood Pigeon | पश्चिम घाटातील महत्त्वाचा पक्षी |
| मलबार शिट्टी मारणारा कस्तूर | Malabar Whistling Thrush | मधुर शिट्टीसारख्या आवाजासाठी प्रसिद्ध |
| नीलपंखी / भारतीय निळा रॉबिन | Indian Blue Robin | वनप्रदेशातील पक्षी |
या पक्ष्यांपैकी काही पश्चिम घाटाशी संबंधित जैवभौगोलिक वैशिष्ट्ये दर्शवतात. प्रजातींची उपस्थिती आणि त्यांची सद्य संवर्धनस्थिती यांचा अभ्यास करताना अद्ययावत पक्षीनोंदी तपासणे आवश्यक आहे.
३. सरपटणारे प्राणी व उभयचर
अभयारण्यात साप, सरडे आणि विविध उभयचरांचे अधिवास आढळतात. भारत सरकारच्या वन्यजीव संस्था (WII) यांच्या २०२३–२४ च्या व्यवस्थापन परिणामकारकता मूल्यांकन अहवालातील नोंदीनुसार, राधानगरी संरक्षित क्षेत्रात ५२ सरपटणाऱ्या प्रजाती आणि १९ उभयचर प्रजाती नोंदविल्या आहेत.
४. जैवविविधतेविषयी महत्त्वाची आकडेवारी
| प्राणिगट | WII अहवालातील नोंद |
|---|---|
| सस्तन प्राणी | ४२ प्रजाती |
| पक्षी | ३०३ प्रजाती |
| सरपटणारे प्राणी | ५२ प्रजाती |
| उभयचर | १९ प्रजाती |
| फुलपाखरे | ६६ प्रजाती |
परीक्षेतील महत्त्वाचा मुद्दा: राधानगरी अभयारण्याची ओळख भारतीय गव्यामुळे आहे. त्यामुळे “बायसन अभयारण्य” या नावाशी राधानगरीचा संबंध लक्षात ठेवावा.
पर्यावरणीय व संवर्धनात्मक महत्त्व
१. जैवविविधतेचे संरक्षण
पश्चिम घाट हा भारतातील जागतिकदृष्ट्या महत्त्वाचा जैवविविधता प्रदेश आहे. राधानगरी अभयारण्य या प्रदेशातील वनस्पती आणि प्राण्यांचे अधिवास जतन करण्यास हातभार लावते.
२. जलग्रहण क्षेत्रांचे संरक्षण
दाट वनस्पती आच्छादन पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास, मृदेची धूप कमी करण्यास आणि नदीप्रवाह टिकविण्यास मदत करते. भोगावती व दूधगंगा नदीच्या जलग्रहण क्षेत्रांशी अभयारण्याचा संबंध विशेष महत्त्वाचा आहे. Wii+1
३. अन्नसाखळी आणि पर्यावरणीय समतोल
गवा आणि इतर शाकाहारी प्राणी वनस्पतींवर अवलंबून असतात, तर वाघ व बिबट्यासारखे मांसाहारी प्राणी अन्नसाखळीतील उच्च स्तरावर असतात. या प्रजातींचे संरक्षण संपूर्ण परिसंस्थेच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे.
४. वन्यजीवांच्या हालचाली व अधिवास जोडणी
अभयारण्याच्या सीमांबाहेरील वनक्षेत्रे आणि इतर नैसर्गिक अधिवास यांच्याशी संपर्क टिकविणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे असते. वनक्षेत्रांचे तुकडीकरण, रस्ते, मानवी हस्तक्षेप आणि अधिवासातील बदल यांमुळे वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होऊ शकतो.
५. पर्यावरणीय शिक्षण व संशोधन
पश्चिम घाटातील वनप्रकार, गव्याचा अधिवास, पक्षीवैविध्य आणि जलग्रहण क्षेत्रांचे पर्यावरणशास्त्र या विषयांच्या अभ्यासासाठी राधानगरी अभयारण्य महत्त्वाचे आहे.
संबंधित संरक्षित क्षेत्रे
राधानगरी अभयारण्याचा अभ्यास करताना त्याला इतर संरक्षित क्षेत्रांशी गोंधळू नये.
| संरक्षित क्षेत्र / दर्जा | राधानगरीशी संबंध | महत्त्वाचा फरक |
|---|---|---|
| राधानगरी वन्यजीव अभयारण्य | मुख्य अभ्यासविषय | क्षेत्रफळ ३५१.१६ चौ. किमी.; स्वतंत्र वन्यजीव अभयारण्य |
| दाजीपूर बायसन अभयारण्य | राधानगरी अभयारण्याचे प्रचलित पर्यायी नाव | स्वतंत्र राष्ट्रीय उद्यान समजू नये |
| सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प | व्यापक सह्याद्री प्रदेशातील स्वतंत्र संरक्षित क्षेत्रव्यवस्था | राधानगरी अभयारण्याचे क्षेत्रफळ आणि सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ वेगवेगळे आहेत |
| चांदोली राष्ट्रीय उद्यान | कोल्हापूरसह अनेक जिल्ह्यांच्या परिसराशी संबंधित स्वतंत्र राष्ट्रीय उद्यान | राधानगरी अभयारण्यापासून वेगळा कायदेशीर दर्जा |
| राधानगरी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (ESZ) | अभयारण्याभोवतालचा नियमनाधीन परिसर | ESZ चे क्षेत्रफळ अभयारण्याच्या क्षेत्रफळात मिसळू नये |
राधानगरी अभयारण्य आणि चांदोली राष्ट्रीय उद्यान ही दोन स्वतंत्र संरक्षित क्षेत्रे आहेत. चांदोली राष्ट्रीय उद्यान व कोयना वन्यजीव अभयारण्य यांच्या आधारे सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाची रचना करण्यात आली आहे. त्यामुळे राधानगरी अभयारण्य = सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प असे समीकरण चुकीचे आहे.
पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र (ESZ)
१५ ऑक्टोबर २०२० च्या केंद्र सरकारच्या अधिसूचनेत राधानगरी अभयारण्याभोवती पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र घोषित करण्यात आले. त्याच्या सीमा अभयारण्याच्या सीमांपासून ठिकाणानुसार ०.२०० किमी. ते ६.०१ किमी. अंतरापर्यंत पसरलेल्या आहेत. अधिसूचनेत नमूद केलेले ESZ क्षेत्रफळ सुमारे २५०.६६ चौ. किमी. आहे. MoEFCC+2
ESZ म्हणजे स्वतंत्र वन्यजीव अभयारण्य किंवा राष्ट्रीय उद्यान नव्हे. त्या परिसरात पर्यावरणाच्या दृष्टीने संवेदनशील असलेल्या क्रियाकलापांवर अधिसूचनेनुसार निर्बंध किंवा नियमन लागू होऊ शकते.
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
1. राधानगरी वन्यजीव अभयारण्य कोल्हापूर जिल्ह्यात आहे.
2. अभयारण्याची स्थापना १९५८ मध्ये झाली. महाराष्ट्रातील पहिले घोषित वन्यजीव अभयारण्य म्हणून त्याची ओळख आहे.
3. अभयारण्याचे प्रचलित अधिकृत क्षेत्रफळ ३५१.१६ चौ. किमी. आहे.
4. १६ सप्टेंबर १९८५ रोजी अभयारण्याच्या पुनर्निर्घोषणाशी व क्षेत्रविस्ताराशी संबंधित महत्त्वाची अधिसूचना जारी करण्यात आली.
5. या अभयारण्याला दाजीपूर बायसन अभयारण्य असेही म्हणतात.
6. भारतीय गवा (Bos gaurus) हा अभयारण्याचा प्रमुख वैशिष्ट्यपूर्ण वन्यप्राणी आहे.
7. हे अभयारण्य सह्याद्री पर्वतरांगेच्या दक्षिण टोकाच्या परिसरात, पश्चिम घाटात आहे.
8. भोगावती आणि दूधगंगा या येथील महत्त्वाच्या नद्या आहेत.
9. येथे सदाहरित, निमसदाहरित आणि दमट मिश्र पानझडी वने आढळतात.
10. WII च्या २०२३–२४ च्या मूल्यांकन अहवालानुसार येथे ४२ सस्तन प्राणी, ३०३ पक्षी, ५२ सरपटणारे प्राणी, १९ उभयचर आणि ६६ फुलपाखरांच्या प्रजातींची नोंद आहे.
11. राधानगरी अभयारण्याभोवती पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची अंतिम अधिसूचना १५ ऑक्टोबर २०२० रोजी प्रसिद्ध झाली; २०२४ मध्ये तिच्यात सुधारणा करण्यात आली.
12. राधानगरी अभयारण्य आणि सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प यांची कायदेशीर क्षेत्रसीमा एकच नाही. सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पात चांदोली राष्ट्रीय उद्यान व कोयना वन्यजीव अभयारण्य यांचा समावेश आहे.
परीक्षेत होणाऱ्या संभाव्य चुका
| संभाव्य चूक | योग्य माहिती |
|---|---|
| राधानगरी अभयारण्याचे क्षेत्रफळ १९६.१० चौ. किमी. लिहिणे | हा मूळ क्षेत्राचा ऐतिहासिक आकडा आहे; विस्तारित क्षेत्रफळ ३५१.१६ चौ. किमी. |
| स्थापना वर्ष १९८५ लिहिणे | स्थापना वर्ष १९५८; १९८५ हे पुनर्निर्घोषणा व विस्ताराशी संबंधित वर्ष |
| दाजीपूरला स्वतंत्र राष्ट्रीय उद्यान समजणे | दाजीपूर हे राधानगरी अभयारण्याचे प्रचलित पर्यायी नाव आहे |
| अभयारण्याचा प्रमुख प्राणी वाघ मानणे | प्रमुख वैशिष्ट्यपूर्ण प्राणी भारतीय गवा आहे |
| राधानगरी आणि सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प एकच मानणे | दोन्हींच्या संरक्षित क्षेत्रांच्या सीमा व कायदेशीर ओळखी वेगळ्या आहेत |
| ESZ चे क्षेत्रफळ अभयारण्याच्या क्षेत्रफळात जोडणे | ESZ हा अभयारण्याभोवतालचा स्वतंत्र नियमनाधीन परिसर आहे |
| सर्व वनक्षेत्र फक्त पानझडी प्रकारचे मानणे | सदाहरित, निमसदाहरित व दमट पानझडी वनप्रकार आढळतात |
| संपूर्ण अभयारण्य फक्त कोल्हापूर शहराजवळ आहे असे मानणे | अभयारण्य कोल्हापूर जिल्ह्यातील विस्तृत डोंगराळ प्रदेशात आहे; शहर हे जवळचे प्रमुख केंद्र आहे |
ऐतिहासिक क्षेत्रफळ व अधिसूचनेबाबत महाराष्ट्र वन विभागाची कार्ययोजना आणि अधिकृत अधिसूचना यांना प्राधान्य द्यावे.
झटपट उजळणी
| घटक | लक्षात ठेवण्याची माहिती |
|---|---|
| अभयारण्य | राधानगरी (दाजीपूर) |
| जिल्हा | कोल्हापूर |
| स्थापना | १९५८ |
| पुनर्निर्घोषणा / विस्तार | १६ सप्टेंबर १९८५ |
| क्षेत्रफळ | ३५१.१६ चौ. किमी. |
| पर्वतरांग | सह्याद्री |
| जैवभौगोलिक प्रदेश | पश्चिम घाट |
| प्रमुख वन्यजीव | भारतीय गवा |
| प्रमुख नद्या | भोगावती, दूधगंगा |
| वनप्रकार | सदाहरित, निमसदाहरित, दमट पानझडी |
| ESZ अंतिम अधिसूचना | १५ ऑक्टोबर २०२० |
| ESZ सुधारणा | २८ ऑक्टोबर २०२४ |
| सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाची अधिसूचना | ५ जानेवारी २०१० |
| सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पातील संरक्षित क्षेत्रे | चांदोली राष्ट्रीय उद्यान व कोयना वन्यजीव अभयारण्य |
