महाराष्ट्रातील सातपुडा पर्वतरांगांच्या दक्षिणेकडील उतारावर वसलेले वाण वन्यजीव अभयारण्य (Wan Wildlife Sanctuary) हे मध्य भारतातील एक महत्त्वपूर्ण जैवविविधता संपन्न संरक्षित क्षेत्र (Protected Area) आहे. वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (Wildlife Protection Act, 1972) च्या कलम २६(अ) अन्वये जुलै १९९७ मध्ये या अभयारण्याची रीतसर अधिसूचना जारी करण्यात आली. प्रशासकीयदृष्ट्या हे अभयारण्य प्रामुख्याने अमरावती जिल्ह्यातील धारणी (मेळघाट) तालुक्यात समाविष्ट असून, त्याचा काही सीमावर्ती भाग लगतच्या अकोला व बुलढाणा जिल्ह्यांच्या नैसर्गिक परिसंस्थेशी थेट जोडलेला आहे.
भौगोलिक व परिस्थितिकीयदृष्ट्या वाण अभयारण्य हे मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा (Melghat Tiger Reserve) अविभाज्य भाग असून, २००७ मध्ये घोषित झालेल्या ‘अति-महत्त्वाचा व्याघ्र अधिवास’ (Critical Tiger Habitat – Core Area) मध्ये त्याचा प्रत्यक्ष समावेश करण्यात आला आहे. मेळघाट वन्यजीव अभयारण्य, नरनाळा वन्यजीव अभयारण्य (अकोला) आणि अंबाबरवा वन्यजीव अभयारण्य (बुलढाणा) या तीन संरक्षित क्षेत्रांना जोडणारा जैविक कॉरिडॉर (Wildlife Corridor) म्हणून वाण अभयारण्याची भूमिका अत्यंत कळीची मानली जाते.
अभयारण्याची महत्त्वाची माहिती – Quick Reference Table
| घटक (Feature) | अधिकृत माहिती (Official Details) |
| अधिकृत नाव | वाण वन्यजीव अभयारण्य (Wan Wildlife Sanctuary) |
| जिल्हा व तालुके | अमरावती जिल्हा (मुख्यतः धारणी तालुका; सीमा अकोला जिल्ह्यातील अकोट व बुलढाणा जिल्ह्याला लागून) |
| स्थापनेचे वर्ष (अधिसूचना वर्ष) | २९ जुलै १९९७ (शासकीय अधिसूचना क्र. WLP/1097/CR-5/F-1) |
| एकूण क्षेत्रफळ (चौ.किमी.) | २११.०० चौ.किमी. (२१,१००.७० हेक्टर) (टीप: प्राथमिक राखीव वन क्षेत्र काही अहवालांत २०५.८६ चौ.किमी. नोंदवले आहे) |
| भौगोलिक प्रदेश / डोंगररांग | सातपुडा पर्वतरांग (गाविलगड टेकड्यांचे बाह्य दक्षिण उतार) |
| प्रमुख नद्या / जलस्रोत | वाण नदी (Wan River), धावंडी नदी आणि वाण धरण/जलाशय |
| वनाचा प्रकार (Forest Type) | दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने (Southern Tropical Dry Deciduous Forests – 5A/C1b) |
| प्रमुख वन्यजीव (Flagship Species) | पट्टेरी वाघ (Bengal Tiger), बिबट्या (Leopard), रानगवा (Gaur), अस्वल (Sloth Bear), वनपिंगळा (Forest Owlet) |
| संबंधित व्याघ्र प्रकल्प / राष्ट्रीय उद्यान | मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प (Melghat Tiger Reserve — Critical Tiger Habitat / Core चा भाग) |
भौगोलिक स्थान व भूरूप (Geographical & Physical Features)
- अक्षवृत्तीय व रेखावृत्तीय विस्तार: अंदाजे २१°१०’ उत्तर ते २१°२८’ उत्तर अक्षांश आणि ७६°४५’ पूर्व ते ७७°१०’ पूर्व रेखांश.
- भूरूप व भूरचना (Physiography & Terrain): हे अभयारण्य दख्खनच्या लाव्हा पठाराच्या उत्तर सीमेवरील ‘गाविलगड डोंगररांगांच्या’ (Gawilghur Hills) दक्षिणेकडील बाह्य उतारावर वसलेले आहे. येथील भूरूप तीव्र उतार, खोल दऱ्या, कडे आणि खडकाळ पठारांनी वैशिष्ट्यपूर्ण बनले आहे. समुद्रसपाटीपासूनची उंची साधारणपणे ४०० मीटर ते १,०२५ मीटरच्या दरम्यान आढळते.
- जलप्रणाली व पाणलोट क्षेत्र (Drainage & Catchment):
- हे क्षेत्र तापी आणि पूर्णा नदी खोऱ्यांचा (Tapi & Purna River Basins) पाणलोट भाग आहे.
- वाण नदी: ही या अभयारण्यातून वाहणारी मुख्य बारमाही/हंगामी जीवनवाहिनी आहे. वाण नदीवर बांधण्यात आलेला वाण प्रकल्प (Wan Dam) हा अभयारण्याच्या सीमेवर असून, या जलाशयामुळे जलचर, उभयचर आणि स्थलांतरित पाणपक्ष्यांसाठी समृद्ध पाणथळ जागा (Wetland) निर्माण झाली आहे.
- हवामान व पर्जन्यमान (Climate & Rainfall):
- हवामान प्रामुख्याने उष्ण व निम-शुष्क ते दमट स्वरूपाचे असते. उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४३° से. ते ४५° से. पर्यंत जाते, तर हिवाळ्यात ते १०° ते १२° से. पर्यंत खाली येते.
- नैऋत्य मान्सून वाऱ्यांपासून (South-West Monsoon) येथे सरासरी ८५० मिमी ते १,१०० मिमी वार्षिक पर्जन्यवृष्टी होते.
स्थापना, अधिसूचना व कायदेशीर पार्श्वभूमी
- प्राथमिक व अंतिम कायदेशीर दर्जा:
- ब्रिटिश काळातील राखीव वन (Reserve Forest) असलेल्या या परिसराला वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ च्या कलम २६(अ) अंतर्गत महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाने २९ जुलै १९९७ रोजी अधिकृतपणे ‘वाण वन्यजीव अभयारण्य’ म्हणून घोषित केले (अधिसूचना क्र. WLP/1097/CR-5/F-1).
- मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पात समावेश (Critical Tiger Habitat):
- राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA) आणि केंद्र सरकारच्या सुधारित मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, महाराष्ट्र शासनाने २७ डिसेंबर २००७ च्या अधिसूचनेद्वारे (क्र. WLP 10-07/CR-297/F-1) मेळघाटचा १,५००.४९ चौ.किमी. क्षेत्रफळाचा भाग ‘क्रिटिकल टायगर हॅबिटॅट’ (CTH – Core Zone) म्हणून घोषित केला. यात वाण अभयारण्याचे संपूर्ण २११.०० चौ.किमी. क्षेत्र कोर झोनमध्ये समाविष्ट करण्यात आले.
- पर्यावरण संवेदनशील क्षेत्र (Eco-Sensitive Zone – ESZ):
- केंद्रीय पर्यावरण, वने व हवामान बदल मंत्रालयाने (MoEFCC) मेळघाट लँडस्केपसाठी अंतिम ESZ अधिसूचना जारी करून संरक्षित क्षेत्राभोवती मानवी अतिक्रमणे व प्रदूषणकारी प्रकल्पांवर निर्बंध लादले आहेत.
- एकात्मिक प्रशासकीय नियंत्रण:
- वाण, अंबाबरवा आणि नरनाळा अभयारण्यांचे प्रभावी व्यवस्थापन व्हावे यासाठी २६ एप्रिल १९९९ च्या शासन निर्णयानुसार ही सर्व क्षेत्रे मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाच्या मुख्य वनसंरक्षक व क्षेत्र संचालक (Field Director) यांच्या एकात्मिक नियंत्रणाखाली आणण्यात आली.
वनस्पती व वनसंपदा (Flora & Habitat)
चॅम्पियन आणि सेठ यांच्या वन वर्गीकरणानुसार (Champion & Seth Classification) या अभयारण्यातील वने मुख्यत्वे खालील प्रवर्गात मोडतात:
- गट ५A/C1b (Southern Tropical Dry Deciduous Forests – दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने).
वनस्पतींचे प्रमुख घटक:
- वृक्ष प्रजाती: उत्तर मेळघाटच्या तुलनेत वाण अभयारण्यात सागवानाचे (Teak – Tectona grandis) प्रमाण थोडे कमी असून, येथे सलाई (Salai – Boswellia serrata) या वृक्षाचे लक्षणीय प्राबल्य आढळते. याव्यतिरिक्त धावडा (Anogeissus latifolia), तेंदू (Diospyros melanoxylon), मोहा (Madhuca longifolia), आवळा (Phyllanthus emblica), पळस (Butea monosperma) आणि बांबूचे (Dendrocalamus strictus) विस्तीर्ण पट्टे आढळतात.
- औषधी व दुर्मिळ वनस्पती: अभयारण्यात अग्निशिखा / कलिहारी (Flame Lily – Gloriosa superba) मोठ्या प्रमाणावर आढळते, ज्याच्या पानांच्या रसाचा उपयोग स्थानिक आदिवासी त्वचारोगांवर करतात.
- गवताळ प्रदेश (Meadows): अभयारण्यात नैसर्गिक गवताळ कुरणे (Open grasslands/savannas) असल्याने तृणभक्षी प्राण्यांना मुबलक खाद्य उपलब्ध होते.
वन्यजीव विविधता (Fauna)
१. सस्तन प्राणी (Mammals)
- मार्जार कुल (Felidae): पट्टेरी वाघ (Bengal Tiger – Panthera tigris) — IUCN दर्जा: धोक्यात (Endangered – EN); बिबट्या (Indian Leopard – Panthera pardus) — IUCN दर्जा: असुरक्षित (Vulnerable – VU).
- इतर मांसाहारी: अस्वल (Sloth Bear – Melursus ursinus) — खडकाळ गुहा आणि फळझाडांमुळे येथे अस्वलांची संख्या दाट आहे; रानकुत्रा/ढोल (Dhole – Cuon alpinus), तरस (Striped Hyena), कोल्हा (Indian Fox).
- शाकाहारी प्राणी: रानगवा (Gaur – Bos gaurus) — जगातील सर्वात मोठा जंगली बैल; सांबर (Sambar), चितळ (Spotted Deer), भेकर (Barking Deer), चारशिंगा (Four-horned Antelope / Chausingha – Tetracerus quadricornis), नीलगाय (Blue Bull) आणि रानडुक्कर (Wild Boar).
२. पक्षी जीवन (Avifauna)
- हे अभयारण्य बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी (BNHS) आणि बर्डलाइफ इंटरनॅशनलने घोषित केलेल्या मेळघाट ‘महत्त्वपूर्ण पक्षी क्षेत्र’ (Important Bird Area – IBA) लँडस्केपमध्ये येते.
- वनपिंगळा (Forest Owlet – Athene blewitti / Heteroglaux blewitti): हा अत्यंत दुर्मिळ पक्षी येथे आढळतो. IUCN रेड लिस्टनुसार हा अतिसंकटग्रस्त / संकटग्रस्त (Critically Endangered / Endangered) श्रेणीत येतो.
- इतर महत्त्वाचे पक्षी: धनेश (Malabar Pied Hornbill, Indian Grey Hornbill), सर्पगरुड (Crested Serpent Eagle), स्वर्गीय नर्तक (Asian Paradise Flycatcher) आणि वाण जलाशयावर येणारे विविध स्थलांतरित पाणपक्षी.
३. सरपटणारे प्राणी व उभयचर (Reptiles & Amphibians)
- भारतीय अजगर (Indian Rock Python – Python molurus), नाग (Spectacled Cobra), घोणस (Russell’s Viper), फुरसे (Saw-scaled Viper), घोरपड (Bengal Monitor Lizard) आणि विविध प्रजातींचे बेडूक.
MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने संभाव्य संभ्रम (Exam Traps & Confusions)
- संभ्रम १: जिल्ह्याची सीमा व प्रशासकीय स्थान:
- ट्रॅप: वाण अभयारण्य अकोला किंवा बुलढाणा जिल्ह्यात आहे असा प्रश्न विचारला जातो.
- वस्तुस्थिती: शासकीय अधिसूचनेनुसार वाण अभयारण्याचा बहुतांश मुख्य भूभाग अमरावती जिल्ह्यातील धारणी तालुक्यात येतो. मात्र, या अभयारण्याचे प्रवेशद्वार अकोला जिल्ह्यातील अकोट मार्गे सुलभ आहे, तसेच याच्या सीमा अकोला व बुलढाणा जिल्ह्यांना लागून आहेत.
- संभ्रम २: वाण (Wan) विरुद्ध पैनगंगा किंवा काटेपूर्णा:
- ट्रॅप: विदर्भातील जलप्रणाली किंवा अभयारण्यांच्या जोड्या लावताना ‘वाण’ (अमरावती/मेळघाट) चा गोंधळ ‘काटेपूर्णा’ (अकोला) किंवा ‘पैनगंगा’ (यवतमाळ/नांदेड) शी केला जातो.
- संभ्रम ३: ‘थ्री सिस्टर्स’ (Three Sisters) अभयारण्ये:
- ट्रॅप: मेळघाटच्या दक्षिणेकडील सलग कॉरिडॉरमधील तीन अभयारण्यांची नावे व जिल्हे:
- वाण अभयारण्य – अमरावती
- नरनाळा अभयारण्य – अकोला
- अंबाबरवा अभयारण्य – बुलढाणा
- या तिन्ही अभयारण्यांची स्थापना १९९७ मध्ये झाली असून, ही तिन्ही मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाच्या सीटीएच (Core) चा भाग आहेत.
- ट्रॅप: मेळघाटच्या दक्षिणेकडील सलग कॉरिडॉरमधील तीन अभयारण्यांची नावे व जिल्हे:
- संभ्रम ४: क्षेत्रफळ व व्याघ्र प्रकल्पाचा दर्जा:
- ट्रॅप: वाण हे स्वतंत्र व्याघ्र प्रकल्प नसून ते ‘मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाच्या’ अंतर्गत समाविष्ट असलेले अभयारण्य आहे. त्याचे अधिकृत क्षेत्रफळ २११ चौ.किमी. आहे.
MPSC सराव प्रश्न (10 Multi-Choice Questions)
प्र. १ (विधान-आधारित)
खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. वाण वन्यजीव अभयारण्याची स्थापना जुलै १९९७ मध्ये वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ अन्वये झाली.
ब. हे अभयारण्य प्रशासकीयदृष्ट्या पूर्णपणे यवतमाळ व वाशीम जिल्ह्यांत विभागलेले आहे.
क. वाण अभयारण्याचा समावेश मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाच्या ‘अति-महत्त्वाचा व्याघ्र अधिवास’ (Critical Tiger Habitat) मध्ये करण्यात आला आहे.
वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने सत्य आहेत?
(A) फक्त अ
(B) फक्त अ आणि क
(C) फक्त ब आणि क
(D) अ, ब आणि क
उत्तर: (B) फक्त अ आणि क
स्पष्टीकरण: विधान ‘ब’ पूर्णपणे असत्य आहे; वाण अभयारण्य प्रामुख्याने अमरावती जिल्ह्यात (धारणी तालुका) असून ते सातपुडा पर्वतरांगेत मेळघाट लँडस्केपमध्ये येते. विधाने ‘अ’ (स्थापना १९९७) आणि ‘क’ (मेळघाट सीटीएच कोरचा भाग) पूर्णतः सत्य आहेत.
प्र. २ (विधान-आधारित)
वाण वन्यजीव अभयारण्याच्या वनस्पती रचनेबाबत खालील विधाने तपासा:
अ. या अभयारण्यात चॅम्पियन व सेठ यांच्या वर्गीकरणानुसार दक्षिण उष्णकटिबंधीय शुष्क पानगळी वने आढळतात.
ब. उत्तर मेळघाटच्या तुलनेत येथे सलाई (Boswellia serrata) वृक्षांचे लक्षणीय प्राबल्य दिसून येते.
क. येथे ‘कलिहारी / अग्निशिखा’ (Flame Lily) ही औषधी वनस्पती आढळते.
योग्य पर्याय निवडा:
(A) फक्त अ आणि ब
(B) फक्त ब आणि क
(C) फक्त अ आणि क
(D) सर्व विधाने (अ, ब आणि क) बरोबर आहेत
उत्तर: (D) सर्व विधाने (अ, ब आणि क) बरोबर आहेत
स्पष्टीकरण: वाण अभयारण्यात कोरडी पानगळी वने आढळतात. मेळघाटच्या गाभा क्षेत्रापेक्षा वाणमध्ये सलाई वृक्षांचे प्रमाण दाट आहे आणि कलिहारी (Gloriosa superba) ही स्थानिक वनस्पती मोठ्या प्रमाणावर आढळते.
प्र. ३ (जोड्या लावा)
स्तंभ ‘अ’ (संरक्षित क्षेत्र) आणि स्तंभ ‘ब’ (संबंधित जिल्हा) यांच्या योग्य जोड्या जुळवा:
| स्तंभ ‘अ’ (अभयारण्य) | स्तंभ ‘ब’ (जिल्हा) |
| I. वाण अभयारण्य | १. बुलढाणा |
| II. नरनाळा अभयारण्य | २. अकोला |
| III. अंबाबरवा अभयारण्य | ३. अमरावती |
| IV. टिपेश्वर अभयारण्य | ४. यवतमाळ |
पर्याय:
(A) I-३, II-२, III-१, IV-४
(B) I-२, II-३, III-१, IV-४
(C) I-१, II-२, III-३, IV-४
(D) I-३, II-१, III-२, IV-४
उत्तर: (A) I-३, II-२, III-१, IV-४
स्पष्टीकरण: वाण — अमरावती; नरनाळा — अकोला; अंबाबरवा — बुलढाणा; टिपेश्वर — यवतमाळ.
प्र. ४ (विधान-आधारित)
मेळघाट लँडस्केपमधील ‘Three Sisters’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अभयारण्यांच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. वाण, नरनाळा आणि अंबाबरवा ही तिन्ही अभयारण्ये १९९७ मध्ये अधिसूचित करण्यात आली.
ब. ही तिन्ही अभयारण्ये सातपुड्याच्या गाविलगड रांगेतील सलग वन्यजीव कॉरिडॉर तयार करतात.
क. नरनाळा हे या तिन्हीत क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वात मोठे अभयारण्य आहे.
वरीलपैकी कोणते विधान चुकीचे (अयोग्य) आहे?
(A) फक्त अ
(B) फक्त ब
(C) फक्त क
(D) यांपैकी नाही
उत्तर: (C) फक्त क
स्पष्टीकरण: विधान ‘क’ चुकीचे आहे. नरनाळा हे अत्यंत लहान (फक्त १२.३५ चौ.किमी.) अभयारण्य आहे. या तिन्हीमध्ये वाण अभयारण्य (२११ चौ.किमी.) हे सर्वात मोठे आहे.
प्र. ५ (संकल्पना / स्थान-आधारित)
वाण वन्यजीव अभयारण्याचे अधिकृत एकूण क्षेत्रफळ किती चौ.किमी. आहे?
(A) १२.३५ चौ.किमी.
(B) १२७.११ चौ.किमी.
(C) २११.०० चौ.किमी.
(D) ७६७.३६ चौ.किमी.
उत्तर: (C) २११.०० चौ.किमी.
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र वन विभाग व राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या (NTCA) अधिसूचनेनुसार वाण अभयारण्याचे क्षेत्रफळ २११.०० चौ.किमी. (२१,१००.७० हेक्टर) आहे. (१२.३५ चौ.किमी. हे नरनाळा तर १२७.११ चौ.किमी. हे अंबाबरवाचे क्षेत्रफळ आहे).
प्र. ६ (प्राणीसंपदा व IUCN दर्जा)
वाण अभयारण्य व मेळघाट परिसरात आढळणारा ‘वनपिंगळा’ (Forest Owlet) हा पक्षी IUCN च्या रेड लिस्टनुसार कोणत्या प्रवर्गात येतो?
(A) Least Concern (कमी काळजीवाहू)
(B) Vulnerable (असुरक्षित)
(C) Endangered / Critically Endangered (संकटग्रस्त / अतिसंकटग्रस्त)
(D) Extinct in the Wild (नैसर्गिक अधिवासात नामशेष)
उत्तर: (C) Endangered / Critically Endangered (संकटग्रस्त / अतिसंकटग्रस्त)
स्पष्टीकरण: वनपिंगळा (Athene blewitti) हा मध्य भारतातील अत्यंत दुर्मिळ पक्षी असून तो दीर्घकाळ नामशेष मानला गेला होता. मेळघाट लँडस्केप हे त्याचे प्रमुख आश्रयस्थान असून आययूसीएनने त्याला संकटग्रस्त (Endangered) म्हणून वर्गीकृत केले आहे.
प्र. ७ (भौगोलिक वैशिष्ट्ये)
वाण वन्यजीव अभयारण्यालगत असणारा प्रसिद्ध ‘वाण जलप्रकल्प’ (Wan Dam) हा खालीलपैकी कोणत्या नदी प्रणालीचा भाग मानला जातो?
(A) गोदावरी नदी खोरे
(B) तापी – पूर्णा नदी खोरे
(C) वैनगंगा नदी खोरे
(D) भीमा नदी खोरे
उत्तर: (B) तापी – पूर्णा नदी खोरे
स्पष्टीकरण: सातपुड्याच्या दक्षिण उतारावरून वाहणारी वाण नदी ही पूर्णा नदीची उपनदी असून ती तापी नदी प्रणालीच्या अंतर्गत येते.
प्र. ८ (जोड्या लावा)
स्तंभ ‘अ’ (नदी/जलस्रोत) आणि स्तंभ ‘ब’ (संबंधित संरक्षित क्षेत्र) यांच्या जोड्या जुळवा:
| स्तंभ ‘अ’ (जलस्रोत) | स्तंभ ‘ब’ (अभयारण्य/उद्यान) |
| I. वाण नदी व धरण | १. ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान |
| II. तांदुळा / इराई नदी | २. पेंच राष्ट्रीय उद्यान |
| III. पेंच नदी | ३. वाण अभयारण्य |
| IV. ज्ञानगंगा नदी | ४. ज्ञानगंगा अभयारण्य |
पर्याय:
(A) I-३, II-१, III-२, IV-४
(B) I-१, II-३, III-२, IV-४
(C) I-३, II-२, III-१, IV-४
(D) I-४, II-१, III-२, IV-३
उत्तर: (A) I-३, II-१, III-२, IV-४
स्पष्टीकरण: वाण जलस्रोत वाण अभयारण्यात आहे; इराई ताडोबाशी संबंधित आहे; पेंच नदी पेंच राष्ट्रीय उद्यानातून वाहते; ज्ञानगंगा नदी बुलढाण्यातील ज्ञानगंगा अभयारण्यातून वाहते.
प्र. ९ (स्थान-आधारित)
वाण वन्यजीव अभयारण्याला भेट देण्यासाठी सर्वांत जवळचे रेल्वे स्थानक व प्रवेश मार्ग खालीलपैकी कोणत्या शहरावरून जातो?
(A) अकोट (अकोला)
(B) वरोरा (चंद्रपूर)
(C) बल्लारपूर (चंद्रपूर)
(D) किनवट (नांदेड)
उत्तर: (A) अकोट (अकोला)
स्पष्टीकरण: वाण अभयारण्याचा दक्षिण भाग अकोला जिल्ह्याला लागून असून, अकोट येथून (अंदाजे ४५ किमी) अभयारण्यात प्रवेश करणे सर्वात सोयीचे पडते.
प्र. १० (विधान-आधारित)
खालील विधाने विचारात घ्या:
अ. वाण अभयारण्य हे मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाच्या अंतर्गत येत नाही; ते पूर्णपणे स्वतंत्र व्यवस्थापनाखाली आहे.
ब. वाण अभयारण्यात अस्वलांचे (Sloth Bear) अस्तित्व मोठ्या प्रमाणावर आढळते, ज्यास येथील खडकाळ कडे व फळझाडे अनुकूल ठरतात.
क. वाण अभयारण्यातील धारगड (Dhargad) येथे प्रसिद्ध महादेव गुहा मंदिर आहे.
वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत?
(A) फक्त अ आणि ब
(B) फक्त ब आणि क
(C) फक्त अ आणि क
(D) सर्व विधाने सत्य आहेत
उत्तर: (B) फक्त ब आणि क
स्पष्टीकरण: विधान ‘अ’ असत्य आहे कारण वाण अभयारण्य हे मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाच्या मुख्य क्षेत्र संचालक (Field Director) यांच्या एकात्मिक प्रशासकीय नियंत्रणाखाली आणि CTH Core चा भाग आहे. विधाने ‘ब’ आणि ‘क’ वस्तुनिष्ठरीत्या सत्य आहेत.
संदर्भ व अधिकृत स्रोत (References)
- महाराष्ट्र शासन, महसूल व वन विभाग: राजपत्र अधिसूचना क्र. WLP/1097/CR-5/F-1 (दिनांक २९ जुलै १९९७).
- राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA): Melghat Tiger Reserve Critical Tiger Habitat Notification (No. WLP 10-07/CR-297/F-1, dated 27 December 2007).
- मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प व्यवस्थापन आराखडा (Tiger Conservation Plan – TCP): Core & Buffer Zone Plan, Forest Department, Maharashtra.
- Wildlife Institute of India (WII): National Wildlife Database — Protected Areas of Maharashtra.
- Ministry of Environment, Forest and Climate Change (MoEFCC): Melghat Landscape Eco-Sensitive Zone Notification.
